Macedoniae acta archaeologica 19 (2010) · стр. 115–125

Прилог кон проучување на обредната практика на локалитетот Татиќев Камен, село Кокино

Досегашните истражувања на локалитетот Татиќев Камен кај с. Кокино, општина Старо Нагоричане (сл. 1), дадоа повеќе значајни сознанија за македонската археологија врзани, главно, за раното и доцното бронзено време и преодниот период во североисточна Македонија, периоди за кои се до откривањето на пелинското светилиште малку се знаеше.1

Археолошкиот материјал од ископувањата започнати во 2001 год. на врвот и на северната падина од локалитетот му припаѓа, хронолошки, на сите три фази на бронзеното време: раното (XX-XVII век пр. н.е.), средното (XVII-XIV век пр. н.е.) и доцното бронзено време (XIV-XI век пр. н.е.) и се наоѓаше во структури со обреден карактер. Со археолошката кампања во 2005 год. беше откриена населба од развиеното железно време на југоисточната падина од локалитетот (VII век пр. н.е.), што го означува крајот на неговата употреба како планинско светилиште.

Археоастрономските истражувања, започнати во 2002 год., утврдија дека локалитетот бил во употреба како археоастрономска опсерваторија, веројатно, во текот на целиот втор миленниум пр. н.е.2

Многу археолошки траги и топографски елементи (пристап кон највисокиот дел на локалитетот од југоисточната страна, т.е. од страна која е осветлена од сонцето, голем радиус на видливост од неговиот врв, отсуство на населба од бронзеното време која би се врзала за истовремениот археолошки материјал и др.), ја потврдуваат употребата Татиќев Камен како екстраурбано светилиште, те. свето место каде што бронзенодопските жители на овој простор изведувале, веројатно. повеќе планински обреди.3

Во оваа статија ќе биде прикажан само еден сегмент од неговата функција како „света

планина“ и ќе се направи обид за реконструкција на три од овие планински култови.

Праисториските култури околу Средоземното и Црното Море го поимале карпестиот планински врв како место каде се комуницира со божествата, веројатно уште од времето на неолитот. Карпите на ваквите врвови се сметале за свети камења, за места каде што присуствуваат божествата, уште пред појавувањето на планинските култни обреди. Кога оваа обредност ќе биде воспоставена, таа ќе има соларно-хтонични обележја и ќе биде врзана, според поголемиот број истражувачи, за култот на Големата Богинка - Мајка. Ј. Станковски, Прилог кон проучување на обредната практика на локалитетот Татиќев Камен...

Сл. 1. Археолошки локалитет Татиќев Камен с. Кокино, панорама
Сл. 1. Археолошки локалитет Татиќев Камен с. Кокино, панорама

Кај нас планинските светилишта воопшто не се истражувани, така што паралелите на кокинското светилиште можат да се повлечат, засега, само со локалитети вон границите на нашата земја. Добар регистар со опис на повеќе планински светилишта е направен на островот Крит, Грција.4

Еден од обредите за кој многу е пишувано во стручната литература, иако сите негови аспекти не се докрај расветлени, е полагање дарови во природните процени на степите на

планинските светилишта. На Крит овој обред се појавува во ЕМ II период (те. 2800-2400 год. пр. н.е.) или можеби уште во ЕМ 1.5 Истиот обред е регистриран и на пелинското светилиште околу 7 км северозападно од Кокино. Таму, во природните процени во степите, понекогаш дооформени со глина во горниот дел, се полагани групации од фрагментирани и цели садови, керамички тегови, прешлени, алатки и друг подвижен материал. Вака оформените јами (истражени се околу 100) биле затрупувани со поситен камен и земја. Озгора се посипувани со глина, а на периферијата оградувани со речен камен.6

Илустрација, стр. 117

Обредните јами на локалитетот Татиќев Камен откопани во кампањите до 2005 год., a особено во наредните години, имаат слична архитектура. За нивното оформување делумно се искористени природните процени во карпите дооформени, приближно кружно, со помош на поситен и покрупен камен (сл. 2 и 3). Понекогаш, во горното оградување на дупката се среќаваат и мали фрагменти запечена глина. Јамите содржеа керамички фрагменти измешани со поситни камења, што укажува дека таа, откако во неа биле положените дарови, била затрупувана. Според намената и квалитетот на изработката, фрагментарните садови му припаѓаат на репертоарот на т.н. кујнска керамика, т.е. керамика за секојдневна употреба со средно груба факатура. Фино изработената керамика се среќава ретко, главно, во јамите со ранобронзенодопски садови. Се чини дека овој обред бил изведуван многу долго, судејќи според содржина на јамите која им припаѓа на сите три фази од бронзеното време.

Поради тенкиот културен слој, кој ретко поминува дебелина од | M, најголемиот дел од јамите се уништени во горниот дел, било од други обредни структури врз нив било од Ј. Станковски, Прилог кон проучување на обредната практика на локалитетот Татиќев Камен... земјоделската обработка на теренот во поново време. Сепак, утврдени се во голем број (повеќе од 50). Покрај фрагментирани садови во нив се наоѓаат и керамички тегови, прешлени, камени алатки (секири, чекани), дури и фрагментиран испечен лепеж од зидни платна од станбени објекти со отисоци на прачки, колци и цепени летви. Со еден збор, целиот репертоар на

Илустрација, стр. 118

садови и орудија кои биле во употреба во едно живеалиште од тој период. Оваа уште повеќе го усложнува толкувањето за функцијата на овие обредни јами. Дали се работи за култ на плодност со кој требало да се обезбеди поголема жетва (зашто не е исклучено дека биле ставани и плодови, во вака оформените отвори во утробата на Големата Богинка - Мајка) или обредот е врзан за обнова на уништено живеалиште, бидејќи на дел од садовите, теговите и куќниот лепеж се видливи траги од горење.

На Крит керамичкиот репертоар садови и други култни предмети оставани во процепите од карпите на планинските светилишта е идентичен со оној кој останал депониран во природните пештери, од кои некои се во нивна непосредна близина. Но досегашните истражувања не покажаа директно поврзување на двата обрада.7

Идентичен репертоар садови наоѓаме и во друг тип обредни структури. налик на мали тумули, кои работно ги нарековме „кружни камени конструкции“. Оградени се со покрупен, а некаде, делумно, и со поситен камен. Дијаметарот на ваквите конструкции (досега се утврдени и документирани десет) се движи од 0.9 м и до 2.0 м. Во нив, наместа, се среќава фрагментарна керамика и групации од садови, понекогаш покриени со глина и камени плочи. Целиот ансамбл е затрупуван со земја и природно кршен камен (сл. 4, цртеж 1). Ретко, кружните конструкции покриваат некоја јама, но поради големиот хронолошки распон на употреба на просторот не може со сигурност да се каже дека јамите им претходат на кружните конструкции. Од сличноста на керамиката во некои од двете обредни конструкции може да се заклучи дека барем во еден период јамите и кружните форми биле паралелно градени. Понекогаш, групации од садови се среќаваат непосредно покрај оградниот ред камења на кружните конструкции. Смислата на обредната практика во вака формираната конструкција не може да се насети, бидејќи директни аналогии засега нема во блиското или подалечно географско окружување. Некои паралели можат да се повлечат со раните планински светилишта на Крит (MMII периодот, те. до половината на XIX век пр. н.е.), кога во рамките на светилиштата се формира кружен простор со слој од крупни лизги, во кој и околу кој се депонираат вотивни фигурини и фрагментирани садови. Дали ваквиот обред таму е зачуван и во фазите MMIII и лти (т.е. во периодот од XIX-XI век пр.н.е.) не е познато, бидејќи во тоа време околу ваквите концентрации на лизги се формираат архитектонски конструкции и олтари.8

Кружните камени конструкции, како култен простор во рамките на, според истражувачите „шумско светилиште“, се среќаваат на локалитетот Михајлов понор на планината Мироч во Србија. Таму и на уште два соседни локалитети, откриени се над 30 вакви конструкции составени од масивен надворешен прстен од поголеми редени камења и внатрешен прстен, формиран, исто така, од кршен камен. Просторот меѓу двата прстена е пополнет со земја и поситен камен. Во двете истражени камени конструкции откриен е броен археолошки материјал: фрагментирани керамички садови и метални наоди (врвови од стрели, фибули, копчи, ножеви, псалии). Материјалот, кој истражувачите го врзуваат за Трибалите, се датира во пост - басараби периодот и помладата фаза на постарото железно доба (VI-V век пр. н.е.).9

Некоја формална сличност (кружна форма на обредниот простор во кој се полагаат дарови) постои и на неколку локалитети во Бугарија. На праисториската населба близу с. Драма (јамболски регион), откопан е кружен ров од раното бронзено време со дијаметар од околу 40 м, во кој е утврдена иста практика на поставување групации садови покривани со камени плочи. Ровот оградувал простор во кој се откриени повеќе јами исполнети со керамика, хронолошки и типолошки иста со онаа во него.10 Ј. Станковски, Прилог кон проучување на обредната практика на локалитетот Татиќев Камен...

Сл. 7. Вотивни фигурини: а) женско торзо, Сл. 6. Керамички изливник
Сл. 7. Вотивни фигурини: а) женско торзо, Сл. 6. Керамички изливник

0) фрагмент од животинска фигура (бик? ), с) фрагмент од човечка нога со стапало

Ровови чии страни се обложени со редени камења, се откопани и во населба на локалитетот близу с. Коњово, Новозагорско и на телот Казанлак, на брегот од реката Абајта.11

Големата количина фрагментирана керамика на Северната тераса од локалитетот Татиќев Камен. во која се среќаваат и фрагменти од исти садови, но расфрлани на поширок простор, зборува за обред констатиран уште кај раните земјоделски заедници. Често, дел од овие фрагменти биле дополнително изложени на оган. Траги од горење има и на некои од фрагментите поставени во обредните јами, за што паралели постојат на повеќе светилишта во Бугарија и Грција.12

Отсуството на пепел и јагленисано дрво на досега истражениот простор на Северната тераса укажува на фактот дека „огнениот““ обред со дарови е вртен на едно место, веројатно не далеку од местото на депозит. Дали ова централно спалиште е во рамките на самиот светилишен простор кој, веројатно, бил ограден и нивелиран со повеќе 5идови (сл. 4, 5) или се источен дел на локалитетот наоѓа вон него, ќе покажат натамошните археолошки истражувања. За одбележување се и две остатоци од огништа (со дијаметар од околу 0.8 м) чија супструкција е многу слична со основата на куполните печки од бронзенодопските населби. Таа e образувана од слој глина во кој се помешани керамички фрагменти и ситни камења. Но димензиите на овие огништа и малата количина пепел не индицира нивна повеќекратна употреба.

Илустрација, стр. 121

Големиот број рачни камени мелници, авани за толчење зрнеста храна и подвижни печки (пуранои) укажуваат на изготвување и консумација на заедничка обредна храна. Сосема малата количина пронајдени животински коски на досега истражениот простор не мора да значи дека месото не било дел од оваа храна.

Меѓу бројниот археолошки материјал се издвојува еден убаво обработен изливник (сл. 6) што укажува, веројатно, на обредно изливање на течност.

Од просторот на северната тераса потекнуваат и три керамички фигурини, за кои не можеше да се утврди дали им припаѓаат на содржината на јамите. или на кружните форми (сл. 7). Женското торзо, животинската фигурина и човечкото стапало имаат речиси идентични аналогии во вотивните фигурини од планинското светилиште на врвот на планината Траосталос на Крит, оставани во процепите во степите.13 Вотивите (животински фигурини, делови од човечко тело како глава, раце, нозе) имале секако функција да обезбедат плодност и добро здравје. Големината на овие фигурини, често нагорени од оган, ретко е поголема од 20 см, а се оставани на критските планински светилишта уште од самиот почеток на

планинската обредна практика.14

Иако археолошките истражувања на северната падина од локалитетот се уште не се завршени, може да се насети дека целиот простор бил ограден со зид кој, во еден дел е откопан на источниот крај на Северната тераса (сл. 5). Вака оградениот ритуален простор (sacred enclosures) имал површина од околу 1200 м15, што е меѓу поголемите досега регистрирани. "5 Ј. Станковски, Прилог кон проучување на обредната практика на локалитетот Татиќев Камен...

Илустрација, стр. 122

Помалите зидови кои со прекини се протегаат во правец, главно, исток-запад, внатре во светилишниот простор веројатно служеле за нивелација на теренот.

За третиот обред со изразено соларен карактер веќе е пишувано.16 Имено, на крајот од јули (31 или понекогаш 30 јули) утринското сонце, минувајќи низ маркерот на највисокиот дел од локалитетот и покрај десниот раб на вештачки пресечената траншеа под маркерот, осветлува само едно од седиштата (второто од лево) на ансамблот од неколку камени седишта на долната, западна платформа на локалитетот. На осветленото седиште седел оној кој управувал со овој обред како врвен свештеник, веројатно племенскиот старешина (сл. 8, 9, 10).

Во случајов се работи, можеби, за една од најексплицитните илустрации на т.н. hieros gamos („свет брак“), култно спојување на небеското божество Сонцето со Големата Богинка-Мајка!", спојување кое требало да обезбеди богата жетва и циклична обнова на природата.

Јовица Станковски

JOVICA STANKOVSKI

National Museum - Kumanovo

A CONTRIBUTION TO THE STUDY OF THE RITUAL ACTIVITIES AT THE SITE TATICEV KAMEN, VILLAGE OF KOKINO

Белешки

  1. Трајковска Л., 2003, 289-297. ↩
  2. Ценев Г, 2002, 49-68; Stoeva A., Stoeva P., 2003, 329-345. ↩
  3. Станковски J., 2002, 29-48: Станковски J., 2003, 229-262; Станковски Ј., 2007, 259-268. ↩
  4. Ќе наведеме само дел од обемната литература каде што можат да се добијат повеќе податоци за критските планински светилишта: Faure P. 1963, Cultes de зотте et cultes de cavernes, BCH 87, 493-508; Idem, 1967, Nouvelles recherches sur les trios sortes de sanctuaires crétios, BCH 91, 114-150; Idem, 1969, Sur trios sortes de sanctuares cretois, BCH 93, 174-213; Rutkowski B., 1972, The Cult Places in the Aegean, 152-188; Idem, 1988, Minoan Peak Sanctuaries: the Topography and Architecture, Aegaeum 2, 71-99; Idem, 1986, The Cult Places of the Aegean, 73-98; Idem, 1991, Petsophas: a Cretan Peak Sanctuary; Peatfield, A.A.D., 1983, The Topography of Minoan Peak Sanctuaries, BSA 78, 273-280; Idem, 1990, Minoan Peak Sanctuaries: History and Society, Op. Ath. 18, 117-131; Idem, 1992, Rural Ritual in Bronze Age Crete: the Peak Sanctuary at Atsipadhes, CAJ2, 59-87; Watrous L.V., 1995, Some Observations on Minoan Peak Sanctuaries, Politeia II], 393-403: Nowicki K., 1994, Some remarks on the Pre-and Protopalatial Peak Sanctuaries in Crete, Aegean Archaeologyl, 31-48; Idem, 2001, Minoan Peak Sanctuaries:Reassessing their Origins, Aegaeum 22, 31-39; Chryssoulaki S., 2001, The Troastalos Peak Sanctuary: Aspects of Spatial Organisation, Aegaeum ↩
  5. Nowicki K., 1994, 40: Nowicki K.,1994, 31, 32. ↩
  6. Трајковска Л., 2003, 291-294. ↩
  7. Rutkovski B., 1994, 26; Faure P., 1963, 508. ↩
  8. Nowicki K., 1994., 34. ↩
  9. Пековиќ М. - Јефтиќ М., 2007, 125-140. ↩
  10. Лихардус Я. et al., 2001, 21-38. ↩
  11. Николов B., 2008, 23-33; Николов B., 2004, 3-4, 37-46. ↩
  12. Chryssoulaki S., 2001, 60, 62: Николов B., ор. си. 28; Овчаров H., 2008, 41. ↩
  13. Faure P., 1963.495, Fig. 3. ↩
  14. Nowicki K., 1994, 34, 35. ↩
  15. Rutkowski B., 1988, 73,74. Stankovski J., 2007, 262. ↩
  16. Stankovski J., 2007, 262. ↩
  17. Фол А., 1997, 351-377; Kochl B.R., 2001, 237-243; Fol V., 2007, 271-273. ↩

Summary

A Contribution to the Study of the Ritual Activities at the Site Tatićev Kamen, Village of Kokino

Many topographic characteristics of the site “Tati¢ev Kamen”, situated near the village of Kokino, confirm its use as a mountain sanctuary or as a sacred mountain. Among these characteristics are the position of the path leading to the top of the hill where the site is situated (it leads up the southeast side of hill, the side lit by the sun), a large radius of visibility from the top of the hill, the absence of an agglomeration of the Bronze Age that could be connected with the material from that period found on the place, as well as other archaeological elements. On this site, we think that several rituals took place. In this paper, an attempt to reconstruct three of them is made.

The first is probably related to the cult of fertility and the Great Mother Goddess. During this ritual, offerings (entire or fragmented vessels, ceramic weights, whorls, stone tools, even fragments of clay walls from houses) were deposited in the natural fissures or holes in the rocks on the highest part of the hill. Human intervention can be detected in the natural fissures. Specifically, small stones and clay17 were used to create a circular form for the upper part of the fissure. After deposition of the offerings, these structures were closed with earth and small stones and delimited with large stones. Chronologically, the archaeological material found in these structures belongs to the entire Bronze Age (20th — 11th centuries BC).

The second type of cult structure is represented by circular stone constructions not unlike small tumuli. They are delimited with larger stones and have a diameter of 0.9-2.0 m. Inside, ceramic fragments and several vessels sometimes covered with earth and bits of stones were found. From the research undertaken so far, it cannot be determined if the holes were made before the stone constructions, even though some of the stone constructions cover some holes formed around a natural fissure. The fact that in both structures chronologically and typologically similar archaeological material is to be found allows us to conclude that for a long period both types of structure coexisted. Part of the fragmented ceramic material found bears traces of burning, which indicates the use of fire during the ritual activities. A funnel-like vessel suggests that libations also took place. The numerous stone hand mills and pestles for grinding grain as well as fragments of movable ovens lead us to a conclusion that ritual foods were prepared.

Three figurines were found at this site: a small female torso, the lower part of a leg with a foot, and a small figurine of an animal. Because of the long use of the site and because of diverse agricultural activities that disrupted the archaeological material, we cannot say whether these figurines were deposited in the holes or in the circular constructions.

The latest research has shown that the whole area was enclosed by a wall. This sacred enclosure has a surface of 1200 m? and, compared with similar sanctuaries around the Mediterranean, belongs to those of a medium size. Inside the sacred enclosure, traces of other smaller walls where found. They were probably constructed to level the terrain.

The third ritual has solar characteristics. At the end of the July (31st or, sometimes, 30th), the rays of the morning sun passed through a notch on the highest point of the site and lit up only one of the stone seats on the lower western platform on the site. On this seat the person who had the Ј. Станковски, Прилог кон проучување на обредната практика на локалитетот Татиќев Камен... principal role in the execution of this ritual probably sat. It may be that we are dealing with an explicit illustration of a “hieros gamos”, a concept of a sacred union of the celestial divinity Sun with the Great Goddess Mother, a union that would provide a rich harvest and a cyclic renewal of nature.

Скратеници Op. Ath - Opuscula Atheniensia Aegaeum - Annales d’archéologie é¢géenne de |’ Université de Li¢ge BSA - The Annual of the British School at Athens BCH - Bulletin de correspodance hellenique

Библиографија