Macedoniae acta archaeologica 19 (2010) · стр. 107–113
Некои согледувања од истражувањата на енеолитскиот локалитет Големи Камен- с. Лопатица
НУ Завод за заштита на спомениците на културата и Музеј - Прилеп
НЕКОИ СОГЛЕДУВАЊА ОД ИСТРАЖУВАЊАТА
НА ЕНЕОЛИТСКИОТ ЛОКАЛИТЕТ
ГОЛЕМИ КАМЕН - С. ЛОПАТИЦА
Локалитетот /олеми Камен е поголемо карпесто возвишение сместено на околу 200 м северозападно од селото Лопатица (сл. 1). Со преземените претходни рекогносцирања на локалитетот евидентирано е присуство на фрагментирана предисториска садова керамика и камени орудија.1
Во текот на 2002 година со експлоатација на гранитен камен на североисточната страна на локалитетот е направен длабински коп. Во исфрлената земја од копот е констатирана бројна фрагментирана садова керамика, а на теренот, слој на убаво печен куќен лепеж, со црвена боја. Платото меѓу експлоатираната карпа на северната страна и другите две масивни карпи на западната и јужната страна не е зафатено со работите. На овој простор се поставени две паралелни сонди со правец север-југ: Сонда | со димензии 3 м во ширина и 6.30 м во должина; Сонда П со неправилна четиристрана форма и димензии 3.70 х 5.0/2.50 х 2.0 м; и Сонда Ш со димензии 3 х 3 м, каде што не е констатиран културен слој.
Во Сондата I, како дел од рушевините на градежен објект, е откриен зид ориентиран во правец североисток-југозапад, зачуван во висина од 0.20 до 0.50 м. Во долните партии зидот е изграден од поситен и покрупен аморфен камен, додека во горниот дел, со дрвена арматура и куќен лепеж. Карпата по северната страна во истата сонда е нивелирана дополнително со длабење. Меѓу овој вдлабен простор и зачуваниот зид, откриен е дел од подот на објектот. Подот е од набиена земја и ситен аморфен камен. Подебелиот слој гареж најден врз подот, потврдува дека објектот страдал во пожар.
Во горната западна половина на просторот во Сондата П е евидентиран слој од полнетица од убаво печен лепеж со црвена боја и дебелина од околу 30 см. Самата ситуација дозволува да претпоставиме дека е сосема можно куќата да е градена на две нивоа. односно катна конструкција, како последица на лошиот стрмен терен и големиот висински пад. Во изградбата на куќата како зидови се искористени и делови од вертикалните рамни површини на карпата.
Истражувачките работи во Сондата | и Сондата П ја определија стратиграфијата на културните слоеви, а најдените движни наоди временски го определија локалитетот во периодот на енеолитот. Поради лошата зачуваност на остатоците од објектот, како и оштетувањата направени од механизацијата, остана отворено прашањето за нејзиниот облик и големина. Т. Јовчевска, А. Миткоски, Некои согледувања од истражувањата на енеолитскиот локалитет...
Сепак, резултатите и согледувањата до кои се дојде со овие истражувања заслужуваат поголемо внимание.2
Се покажа како мошне интересна кострукцијата изведена на северната и западната карпа во Сонда П.
Имено, дел од северната и западната карпа во Сондата II, во должина од 4 м и ширина од 2-2.80 м, се прекриени со слој од глина дебел од 5 до 20 см (сл. 2). Тој, всушност, е изведен од бројни тенки слоеви од глина, нанесени еден врз друг, со потесни или пошироки потези. Во него се пронајдени повеќе ситни валчести речни каменчиња со белузлава боја и фрагменти од керамички садови (сл. 3). Керамичките фрагменти вметнати во глината се делови од култен пехарест сад со антропоморфна претстава и зооморфен жртвен сад во форма на желка (сл. 4 и 5).
Пехарот е на висока цилиндрична нога, со полутопчест реципиент косо засечен нанадвор. На предната страна е претстава на антропоморфен лик, при што држалката на садот игра улога на нос. Лево и десно од неа, со врежување се претставени очи и веѓи. Странично од коренот на држалката, веднаш под венецот, симетрично се поставени две мали тунелести хоризонтално продупчени држалки, кои можеби претставуваат и уши. Десниот образ кој е зачуван, е украсен со врежани паралелни низи од шрафирани триаголници, од кои едната е со висечки, а другите две со спротивставени триаголници. Спротивната страна на садот е украсена со врежани шрафирани триаголници и лента во форма на V. Ногата на пехарот е украсена со спротиставени, наизменично поставени триаголници и цик-цак лента, повторно шрафирани (сл. 6).
Локалитетите од енеолитскиот период, како што се покажа и во прилепскиот регион, се наоѓаат на доста високи, тешко достапни карпести терени. Дали поради потребата да биде заштитен, енеолитскиот човек своите живеалишта ги градел подалеку од лесно пристапните места. Тоа секако го налагала и потребата од пасишта за стоката, а тие се иделални на повисоките ридести терени. Ваквиот начин на живот имал поинаков пристап кон секојдневните потреби и активности, и сосема поинаков начин на манифестирање. Процесот на нивното остварување сега ќе добие сосема поинакви димензии. Материјалните докази се со сосема нови и со целосно изменети облици, а вакви промени се забележани и во духовната сфера. Пронаоѓањето на бакарот и златото кај Карпатите кон крајот на У милениум пред н.е.. како и нешто подоцнежните продори на номадите од јужните степи, ќе бидат пресудни, старите вредности и цели да се заменат со нови. Во тоа кризно време поголемо внимание се посветува на мртвите, а во куќите посебни простории ќе бидат наменети на култот.3
Ситуацијата која е пронајдена во Сондата II на овој локалитет ја оправдува помислата дека станува збор за посебен простор од куќата кој служел за домашните култни потреби. Пред двете карпи кои се искористени како зид најнапред имало ритуално палење оган, а траги од горењето се видливи и на карпите (сл. 2). Со овој чин, просторот пред карпата и самата карпа биле исчистени, претпоставуваме од земни зли сили, а со самото тоа просторот бил подготвен за изведување на следните постапки. Потоа следело нанесувањето на глината. Нанесувана е во повеќе слоеви, а во глината се поставени и мали белузлави речни камења (сл. 3). Во глината се вградени и фрагментите од пехарестиот керамичен сад, со претстава на човечки лик и врежана декорација, како и фрагментираниот зооморфен сад во форма на желка (сл. Хи 5).
Секако, ситуација наведува на размислување и поинакво толкување на нештата. Појдовме од претпоставката дека дадената ситуација или делот од куќата на кој му припаѓа има култна намена, а на неговото подигање му претходел соодветен ритуал. За да ја потврдиме претпоставката, ќе направиме неколку споредби на потврдени ситуации, кај некои култни центри и комплекси од храмови во Бугарија.
Станува збор за култни центри и комплекси од храмови откриени во Тракија, особено оние од источните Родопи, па преку паралелите со она што е таму пронајдено, ќе се обидеме да го определиме значењето на нашите откритија. Т. Јовчевска, А. Миткоски, Некои согледувања од истражувањата на енеолитскиот локалитет...
За подигање на овој вид споменици на Родопите, како и другите комплекси, местата се одбирани внимателно, притоа да одговараат на точно определени природни појави. Одбирани се места каде што планинските гребени формираат круг, а светилиштата биле поставувани во самиот круг, додека, пак, видливоста кон него од сите точки на планинската маса била идеална.4 Пантсонот од врховни божества основан на единствена митолошка основа, почитуван е од сите, приодот бил општ, а сите заедно делувале како целина.5
Во светилиштето кај с. Босилково, Смољанско, на кружна карпа разделена на четири и мал базен, на дното е откриена керамика од доцниот снеолит, а во непосредна близина откриени се глава од антропоморфна фигурина и зооморфна дршка од сад, со претпоставка дека тука се оставени како симболички жртви. Во пукнатината на карпата на гигантското плато-олтар на светилиштето Беленташ била поставена шематски изработена глинена антропоморфна фигурина.6 На ова светилиште, околу еден од базените на самото плато-олтар, биле поставени две антропоморфни глави,7 додека вториот базен на истото место ја претставува устата на огромна човечка глава, со правоаголна форма СООЧИИ уши издлабени во карпата. Во комплексот храмови кај с. Долнослав се откриени антропоморфни глави моделирани во релјеф, кои А. Радунчева ги поврзува со моделираните релјефи во глина, на дното на некои гробови од Варненската златна некропола, односно високо во Родопите во реоните на карпестите светилишта, ја откриваме традицијата за претставување на човечки глави.
Во светилиштето Кукова могила кај с. Дуванли, Пловдив, светото? место било оградено во круг од над 150 јами, вкопани во самиот терен, кои служеле како појас кој раздвојува. Внатре во оградениот простор се три погребувања, кои имаат карактер на принесување на жртви. Погребан е горниот дел од трупот на човек. Второто погребување е симболичко, неколку цели сада се наредени во права линија. Во последната јама е положена цела свиња.8
Кај с. Татул е всечен длабок питос во карпата. Ситуацијата е слична со вградениот длабок питос во подот на храмот во комплексот кај с. Долнослав. Питосот бил полн со црна земја, во која е погребана само глава на детска керамична фигура.9
Кога го опишувавме пехарот од локалитетот Големи Камен, кажавме дека на него е претставен лик со врежани очи. Се забележува дека очите се различно претставени, а сосема сме сигурни дека тоа е со посебна цел (сл. 66). Кај светилиштето Беленташ на две места карпите се обликувани како антропоморфни глави. Втората е плоснато претставена, а забележително е дека очите се различни, појава често среќавана кај релјефите од Долнослав.10 9
Во култните центри од периодот на енеолитот премачкувањето со бела боја на широки површини било задолжително. Со бела боја се покривале 5идовите од храмовите, а се правени и цртежи по 5идовите на пештерите и на други култни места.11 Кај енеолитниот храмов центар кај с. Долнослав, Пловдив, целата периферија на могилата до нејзината основа и сите објекти биле премачкани во бело.12
Од досега изнесеното, за ситуацијата која е откриена во Сондата 2 со сигурност можеме да потврдиме дека е со силно култно значење. Во ритуалот на подготвувањето на тој простор, на тој дел од куќата му е дадено специјално значење. Тоа е простор наменет исклучиво на култот, простор во кој се вршеле активности со култна и магиска содржина, а со значење само за кругот на самата куќа. Засега ќе се држиме до ова тврдење, поради недоистраженоста на простороти куќата.
Трајанка Јовчевска Александар Миткоски Народен музеј. Велес ну Завод и Музеј, Прилеп Маршал Тито бр. 22 Велес Александар Македонски бр.142 trajanka_jovchevska@yahoo.com amitkoski@yahoo.com Т. Јовчевска, A. Миткоски, Некои согледувања од истражувањата на енеолитскиот локалитет...
TBAJAMKA JOVCEVSKA
Peoples Museum - Veles
ALEKSANDAR MITKOSKI National Imstitution for Monument Protection and Museum - Prilep
SOME RESULTS FROM THE EXCAVATIONS AT THE ENEOLITHIC SITE OF GOLEMI KAMEN - VILLAGE OF LOPATICA
Белешки
- Темелкоски ЈЈ. - Миткоски A., 2004, 133. ↩
- Темелкоски ЈІ. - Миткоски A., 2008. ↩
- Cermanovic¢ - Kuzmanovié A. - Srejovi¢ D., 1992. ↩
- Радунчева А.. 1990, 142-143. ↩
- Радунчева А.. 2002, 96. ↩
- Радунчева A., 1990, 142. ↩
- Радунчева А.. 2002. 97-100. ↩
- Радунчева А., 1999, 141. ↩
- Радунчева A., 2002, 99. ↩
- Радунчева A., 2002, 101. ↩
- Цончева М., 1971, 11-45, ↩
- Радунчева А., 1999, 142. ↩
Summary
Some Results from the Excavations at the Eneolithic Site of Golemi Kamen- Village of Lopatica
The site of Golemi Kamen is a large rocky hill, 200 m northwest of the village of Lopatica. In 2002, during granite exploitation on the northeastern side of the site, a large deep cut was made. On the same spot, two parallel trenches were placed. Trench I was 3m wide and 6,3m long, while Trench П had an irregular four-sided shape (3.70 x 5/2.50 x 2m). The third one, Trench III was 3m wide and 3m long, but no deposits were found.
The work in Trench I and Trench II stratigraphically defined the deposits, while the artifacts had all the marks of the Eneolithic. Because the remains of the structure were not in good condition (it was also damaged by the mechanization), the questions of its size and shape remains open. Still, results from the excavation deserve attention.
Parts of the northern and western rock in Trench II were covered with a layer of clay, with a thickness between 5 and 20cm. It was actually made of numerous layers of clay, each applied over the previous one. Many tiny river stones with whitish color were found, along with pottery fragments, which included part of a goblet-shaped cult vessel with anthropomorphic decoration, and a zoomorphic sacrificial vessel in the shape of a turtle.
The goblet has a high, cylindrical base, with a semi-spherical recipient. The vessel has an anthropomorphic shape, the nose being the handle. To the left and right, eyes and eyebrows are engraved. Beside the lower part of the handle, two symmetrically positioned horizontal perforations are placed, maybe depicting ears. The right “cheek” has been preserved, decorated with engraved parallel triangles. The opposite side of the vessel is decorated with engraved triangles and a stripe in “Vv” shape. The base of the vessel is decorated with alternately placed triangles and a zigzag stripe.
The situation in Trench II shows that this space was a separate part of the house, used for domestic cult activities. In front of the rock wall, there was a ritual fire, of which traces are visible on the rock. Thus the space in front of the rock was cleansed, and clay was applied as the next step. In multiple layers of clay, small amounts of tiny whitish river stones were inserted. The fragments of the gobletform anthropomorphic vessel and the zoomorphic decorated vessel were also incorporated into the clay.
The situation leads to a range of views on the subject. We started from the presumption that the part of the house had a cult function, and that constructing such an important part of the house was preceded by an appropriate ritual. Applying the clay to the rock and breaking the goblet and the zoomorphic vessel were undoubtedly connected with the appropriate ritual for the occasion.
The goblet by itself represents a vessel of immortality, abundance, but also a cosmic symbol. The goblet from Lopatica looks like a human head with a neck, but missing the upper part of the skull. In cult places and temples (Eastern Rhodope), the manufacturing of heads in the rock is very common. These principles take us back to the funerary customs of early periods of prehistory, when there was special care for the skull of the deceased, Separated from the body, it was buried in special cult buildings, or the face was modeled in clay to the top of the skull and the eyes were made with Practices like these were used throughout prehistory on many sites, but on this occasion we would like to emphasize the idea that the goblet (a vessel used throughout prehistory as a form for expressing spiritual needs) actually took the place of the skull in both meaning and purpose, in the long process of development of mythology and religion.
Regarding the implemented tiny whitish river stones, they are probably connected with people becoming sedentary, taking an important position in the relations between the earth and the sky. This meaning is especially imputed to quartz and flint. White stones are connected with the omphalos, as a symbol of the center of the world, the beginning of the world and the core of the human micro cosmos.
All the evidence shows that the situation in Trench II had a strong cult meaning. In the ritual of preparing this part of the house, a special meaning was given to it. It was space especially preserved for cult, the space where all the activities with magical and religious content were held, but only for this household. The house is not yet fully excavated.
Библиографија
- Cermanovié-Kuzmanovié A. - Srejovié D., 1992, Leksikon religija i mitova drevne Evrope, neolitska religija, Beograd
- Цончева М., 1971, Художествено наследство3 на тракийските земи, София
- Гарашанин Д., 1968, Религија и култ неолитског човека на Централном Балкану, Heonum Централног Балкана, Београд
- Gimbutas M., 1982, The Goddesses and Gods of Europe 6500-3500 BC, Myths and7 Cult Images, Los Angeles
- Mellaart J., 1981, The Neolithic of the Near East, London
- Радунчева A., 1990, Скални светилиша от каменомедната епоха в Источните Родопи, Археологически институт и музеј на ван, Интердисциплинарни иследваниа 17, Copua
- Радунчева А., 1999, Праисторическите култове центрове в Тракийската низина, Годишник на археологическии музеј - Пловдив, кн. 9, Пловдив
- Радунчева А., 2002, Енеолитният храмов комплекс до с. Долнослав, Пловдиско и системата от скални светилиша с праисторически културни пластове в Родопите и извен ТАХ, Годишник на археологически музеи Пловдив, Tom 9/1, Пловдив
- Темелкоски ЈІ. - Миткоски A., 2004, Нови праисториски локалитети во прилепскиот дел на Пелагонија, Зборник на трудови 15, НУ7 Завод и Музеј - Битола
- Темелкоски ЈІ. - Миткоски А., 2008, Енеолитскиот локалитет Големи камен кај село Лопатица, Масеԁ. acta archaeol. 18, Скопје