Macedoniae acta archaeologica 19 (2010) · стр. 85–105
Неолитски печати од Македонија
Содржина
- I. Типологија на печатите
- II. Хронолошки и културни релации со печатите од останатите региони
- III. Визуелни аналогии меѓу орнаментите на печатите и другите форми на материјална култура
- IV. Печати - фигурини
- V. Семантичките релации меѓу печатите, фигурините и жртвениците
- VI. Функцијата на печатите и нивната реминисценција во современите обреди
- Листа на табли
- NEOLITHIC STAMPS FROM MACEDONIA
Печатите претставуваат дел од керамичкиот инвентар карактеристичен за населбите од неолитскиот период. Станува збор за предмети кои во помал или поголем број се пронајдени во речиси сите неолитски култури од Европа и Блискиот Исток, а околу 25 примероци се потврдени и на неколку локалитети од Македонија (T. I - Т. Ш).1 И овие печати, следејќи ги стандардните принципи на моделирањето, се направени од два главни дела: држалкаи основа на која најчесто се врежуваат или аплицираат орнаменти. Заради нивниот специфичен изглед, во археолошката литература тие се именуваат како пинтадери, токени, Stamp seals, калкули итн., што секако упатува и на нивните можни функции.2 Сепак, во прилог на ваквото детерминирање на печатите многу повеќе одат мотивите врежани на нив, како и контекстот во кого се тие пронајдени, така што за нивната евентуална намена и значење може да се говори единствено по приложените ликовни и семантички анализи.
I. Типологија на печатите
Стандардизирањето на формата на печатите овозможува да се направи една генерална типологија која подеднакво се однесува на нивниот облик, но и на мотивите претставени на нив. Во тој контекст, многу поедноставно е да се пристапи кон класифицирање на основата, бидејќи при нејзиното обликување се применети неколку генерални форми, и тоа: правоаголна, овална, кружна или, пак, поретко се користат и аморфни облици. Што се однесува до репертоарот на мотиви кои се врежуваат и аплицираат на печатите, постојат многу повеќе варијации, иако најчесто тие им припаѓаат на две групи геометриски облици: правоаголни и извиени. Покрај овие стандардни визуелни решенија, се користат голем број мотиви кои не влегуваат во рамките на вообичаените правила на симетријата и формираат ликовни целини кои може да се третираат како уникатни. Од тие причини, претставува проблем да се направи една генерална и доследна типологија на орнаментите, бидејќи речиси половината од вкупниот инвентар печати во Македонија имаат автентична и единствена форма.
Меѓу геометриските правоаголни мотиви најчесто се присутни оние направени од цикцак, триаголнести и ромбоидни облици, и тоа на печатите од локалитетите кај Амзабегово, Горобинци, Стенче, Велушина и Породин, додека меандрестите мотиви се забележуваат во Устие на Дрим, Горобинци и Маџари (Т. I: 2, 5, 6; Т. Il: 1, 2, 6, 7, 9; Т. Ш: 1, 2, 4 - 0, 1). Од покарактеристичните извиени мотиви најчесто се изведуваат спиралите, врежувани на печатите од Мала Тумба-Трн и на еден засега непотврден локалитет од Охридско (Т. П: 4; Т. Ш: 3).3 Поретки се концентричните и единечните кругови, засега забележани само во Породин (T. I: 7, 8). Останатите печати, според орнаментиката, се издвојуваат од стандардните правила, при што аморфните и крстовидните мотиви, како и основите со аплицирани брадавичести мотиви можат да се евидентираат во Тумба Бара, Зелениково, Никуштак, Мала Тумба-Трн и Породин (T. I: 1, 3, 4, 9: Т. И: 5, 6).
II. Хронолошки и културни релации со печатите од останатите региони
Истражувањата на некои археолози потврдуваат дека со пој авата на керамиката на Бал канот, синхроно се изработуваат и керамичките печати, така што нивното егзистирање може да се следи уште од најраните фази на неолитот.4 Заради недоволните податоци поврзани за стратиграфската позиција на овие предмети. засега е тешко да се утврди нивното хронолошкото детерминирање во рамките на неолитските фази карактеристични за Македонија. Сепак, очигледните аналогиии со некои печати од Балканот и Анадолија, овозможуваат формирање одредена првична слика за нивниот хронолошки распоред. Може да се забележи дека во голема мера дел од мотивите на печатите од Породин, Велушина, Горобинци, Голема Тумба-Трн и Мала Тумба-Трн имаат сличности со ранонеолитските локалитети во Çatal Höyük (Турција), Nea Nikomedeia, Pyrasos, Tsangli, Nesonis, Philia, Achilleion и Sesklo (Грција), така што дел од нив може да се датираат во раниот или, пак, најдоцна до средниот неолит (T. IV).5
Меѓутоа, сличноста на орнаментите не е секогаш примарен предуслов за временското определување на печатите, па затоа и подетална анализа на стратиграфската позиција на овие предмети ќе биде и понатаму неопходна. За мал дел од нив такви информации се приложени во публикуваните извештаи, кои, пак, потврдуваат дека некои печати им припаѓаат на ранонеолитските и среднонеолитските фази. Ваквите податоци одат во прилог на развиените комуникациски врски меѓу неолитските популации на Балканот, но исто така придонесуваат и во трасирањето на процесот на неолитизација кој се одвивал во правец од Анадолија кон југоисточна Европа.6 Во тој контекст влегуваат и неколку мотиви од печатите во Catal Höyük кои се сликаат и на некои неолитски садови од Македонија, и тоа особено на оние кои потекнуваат од ранонеолитските фази на Велушка Тумба и Амзабегово.7
III. Визуелни аналогии меѓу орнаментите на печатите и другите форми на материјална култура
Голем дел од орнаментите врежани или аплицирани на печатите се забележуваат и на бројни неолитски садови, жртвеници, печки и зидови од живеалиштата.8 Карактеристично за овие мотиви е тоа што тие се присутни на предмети со висока техничка изработка, а воедно и на оние за кои се смета дека влегуваат во сферата домашните обреди. Така, цик-цак орнаментите од печатот пронајден кај Горобинци се забележуваат на ранонеолитскиот сликан сад од Амзабегово, извиените мотиви на печатот од Велушка Тумба се карактеристични и за садовите од истиот локалитет, спиралниот мотив од Мала Тумба-Трн е насликан на пехарите, амфоровидните садови и пиксидата од Маџари, но и на садовите од други локалитети кои И припаѓаат на Амзабегово-вршничката група (T. V: 1 - 8).
Декорацијата присутна на печатот од Говрлево посочува на неколку специфични обележја кои свои ликовни релации има со керамичката плочка од Januua/Giannitsa (Грција), жртвениците од Караново (Бугарија), како и со „печката -- жртвеник“ од Зелениково (Т. У:9 - 12). Ваквите ликовни решенија, присутни на повеќе елементи од визуелната култура, наведуваат неколку истражувачи да сугерираат постоење одредени форми на идеограмско писмо, кое веројатно целосно се развива и применува меѓу доцнонеолитските култури од југоисточна Европа.9 Иако засега нема никакви аргументи да се говори за фонетските еквиваленти на ова т.н. писмо, сепак бројните правила и принципи за поставување на идеограмите во одредени соодноси потврдуваат дека постоел конкретен систем преку кого овие знаци или симболи ги реализирале сопствените значења.
Имајки го предвид печатот од Говрлево, освен по специфичноста на неговата орнаментика, тој се издвојува и по начинот на моделирањето на неговата држалка.10 Имено, тој е обликуван и замислен на тој начин што во себе ги содржи клучните аспекти на неолитската орнаментика и телесност, притоа посочувајќи на една невообичаена група печати која е во блиска релација со особеностите на антропоморфните и зооморфните фигурини од овој период11 (T. Ш: 7)."!
IV. Печати - фигурини
Преку примерот од Говрлево, на кого држалката му е изработена во форма на човечко тело, се истакнува двојната функција на некои печати, и тоа видени како предмети кои ги отпечатуваат орнаментите на некоја мека површина и како фигурини кои се во блиска релација со основната функција на самиот печат. На тој начин се формирала специфична група предмети кои засега можат да се именуваат како печати-фигурини или, пак, како антропоморфни, т.е. зооморфни печати (Т. VI: 1 - 5).12 Генералните обележја на печатитефигурини дополнително ја прошируваат оваа група, така што некои нивни функционални својства можат да им се припишат и на фигурините од вообичаениот репертоар. Тука, пред се, влегуваат фигурините кои на темето од нивните глави имаат длабоко врежани мотиви. Меѓу нив спаѓаат примерите од Амзабегово, Зелениково, Горобинци, кои, пак, укажуваат на тоа дека некои фигурини биле намерно обликувани за да се отпечати со нив она што се наоѓа на главата од скулптурата (Т. VI: 6 - 8). Овие карактеристики го отвораат прашањето за нивниот евентуален обреден карактер, како и прашањето за нивната функција. Во тој контекст, би требало да се споменат антропоморфните и зооморфните печати од Медведњак (Србија). Курило (Бугарија), Szentes (Унгарија) и Catal Höyük,13 кои јасно сугерираат дека идеите манифестирани преку печатите, биле симболички и, пред се, реализирани под „патронство“ на реални или митски ликови прикажани на самите печати. Контекстот во кој се најдени печатите-фигурини од Медведњак (во сад/силос полн со жито), Говрлево (покрај печка и неколку мелници),14 и Catal Héyiik (во простор за обработка на цереалии и приготвување на леб), наведуваат на тоа дека овие предмети биле користени при подготвување и декорирање на лебот. Во прилог на овие размислувања одат и бројните етнографски примери кои ќе бидат подолу приложени.
V. Семантичките релации меѓу печатите, фигурините и жртвениците
Голем дел од мотивите на печатите можат да се забележат и на останати предмети и објекти кои влегуваат во рамки на неолитската визуелна култура. Постоењето на една ваква унифицирана иконографија не се концентрира само на територијата на Македонија или Балканот, туку покажува и конкретни семантички аналогии и со декорацијата присутна на артефактите и архитектурата од Анадолија (Т. У; Т. УП). Така, дел од меандрестите и кружните мотиви од Македонија се врежани или насликани на стомакот на бројни неолитски фигурини од југоисточна Европа, но и на релјефот и цртежите претставени на зидовите од градбите во Catal Héyiik (T. УП).15 Од овој локалитет потекнуваат неколку зооморфни печати и модели на лепчиња кои исто така поседуваат идентични орнаменти присутни на печатите од Устие на Дрим, Говрлево, Голема Тумба-Трн и Мала Tym6a-Три (T. VI: 4, 5; Т. УШ: 1).
Што се однесува до мотивите на неолитските артефакти од Македонија, може да се забележи дека она што е врежано на печатот од Амзабегово е присутно на делови од жртвеникот во форма на куќа пронајден во Вршник. Во контекст на декорацијата на жртвениците кои претставуваат живеалишта, треба да се истакне оној од Породин на кого се моделирани идентични назабувања, како и на печатот од истоимениот локалитет. Ваквото доследно присуство на исти мотиви. но на различни медиуми, секако оди во релација со семантичкиот карактер на орнаментот и неговата блиска врска со антропоморфните модели на куќи од истиот регион, и тоа особено со стилизираното прикажување на гениталниот простор на женското тело. Во прилог на иконографијата која ги симболизира женските гениталии, треба да се истакнат мотивите на печатите од Велушина, Голема Тумба-Трн и Мала Тумба-Трн кои мошне често се претставени на пубичниот дел од фигурините и антропоморфните садови, притоа истакнувајќи го регенеративниот карактер на овој дел од женското тело (Т. УП: 8 - 15). Оттука, може да се смета дека орнаментите од горенаведените локалитети, втиснати во меката површина (тесто), имале цел да ги нагласат симболичките обележја на лебот, но и неговото конкретно изедначување со функциите на женскиот абдомен.16 Тука би можеле да се приложат и орнаментите кои се подеднакво присутни на антропоморфните силоси U „печките-жртвеници“ од Балканот, веројатно користени за подготвување на лебот и чување на намирниците неопходни за неговата изработка.
VI. Функцијата на печатите и нивната реминисценција во современите обреди
Во претходните поглавја беа навестени првични размислувања за можните функции на печатите од Македонија. Што се однесува до печатите од Балканот и Блискиот Исток, одредени истражувачи сметаат дека тие биле наменети за декорирање на текстилот или човечкото тело или, пак, ги толкуваат како предмети кои биле користени во разни форми на трговска и обредна комуникација, договори или, пак, нумеричко регистрирање на поседуваните артикли и добитокот.17 Сепак, не треба да се исклучи можноста дека тие мошне веројатно биле користени за втиснување на орнаментите во меката структура на тестото од кое се правел лебот.18 Декорацијата на моделите на лепчиња пронајдени во Çatal Höyük, Нова Загора, Потпорань, Бањица и Винча е идентична со онаа врежана на печатите од Балканот и Анадолија, така што тие потврдуваат една од можните функции на овие предмети (T. VIII).19 Во прилог на овие толкувања треба да се посочат и горе-наведените примери кои се однесуваат на контекстот во кој се пронајдени некои печати (во простор наменет за подготовка на лебот или чување на житарици).
Ваквата намена на печатите може да се следи и во современиот балкански фолклор, и тоа преку употребата на т.н. поскурници/проскурници, шаралки, сваќи, гугушки или писалчиња, користени при подготвувањето на обредните лебови за домашните слави, празници, потреби, помени итн.20 Треба особено да се напомене дека дел од орнаментите на поскурниците се слични или, пак, идентични со оние на неолитските печати, така што овој сегмент во дефинирањето на можните функции на печатите не треба воопшто да се занемари (Т. ІХ).21 Постоењето визуелна и семантичка релација меѓу печатите и поскурниците го истакнува и медиумот на кого биле втиснувани мотивите од овие предмети. Тоа, пред се, се однесува на декорацијата и намената на „современите“ обредни лебови, кои настрана од христијанскиот амбиент, најчесто имаат мотиви кои прикажуваат стопан, домаќин, орач, рало, житарики, садови, овчар, овчарски стап, добиток, трло, гумно, лозје или домашни животни, односно стопански елементи врз кои треба да се реализира обредот изведуван преку ваквите лебови.22 Имајќи го предвид и христијанскиот аспект на обредните лебови, особено натписот на поскурниците (ИС ХС NI КА - Исус Христос Победник), може да се забележи дека симболичките активности во кои се вклучени овие предмети и лебовите декорирани со нив, биле под „патронство“ на конкретен митски лик.
Доколку во овој контекст се разгледуваат антропоморфните и зооморфните неолитски печати, тогаш, од една страна, постои голема веројатност, прикажаните ликови И Животни на овие предмети да бидат оние преку кои се манифестираат клучните симболички функции на печатите. Од друга страна, токму печатите преку присуството на овие антропоморфни и зооморфни елементи, вклучувајќи ги еднакво и претставите на женските гениталии, имале цел да ги транспонираат суштествените симболички својства на прикажаните ликови, и тоа врз медиумот каде требало да се втиснат орнаментите. Ваквите визуелни обележја на печатите не ја исклучуваат можноста, независно од нивната „декоративна“ фукнција, да бидат конципирани и видени како предмети со автентичен семиотички карактер. На тој начин ним им се придавале две функции: i. како на предмети кои треба да втиснуваат орнаменти и іі. предмети кои во себе содржат апотропејски обележја. Во прилог на ваквите размислувања оди богатиот репертоар мотиви на нивните основи, но и перфорациите во горниот дел на држалките на некои од печатите.
Иако постојат бројни податоци и аргументи кои одат во прилог на конкретните функции на печатите врзани за декорирањето на лебовите, сепак не може да се смета дека овие специфични предмети имале само една намена. Напротив, тне можеле да бидат вклучени во многу обредни или стопански сегменти каде се изведувало втиснувањето на нивните орнаменти или, пак, во ритуали каде тие самите имале свое независно симболичко значење, за што говори и приложувањето на печати во неолитските и бронзенодобните гробови.23 Ваквите контексти и ликовни обележја на печатите, покажуваат дека овие релативно мали керамички предмети имале мошне активна улога во рамки на неолитската визуелна култура, при што пренесувале и отпечатувале неколку клучни идеи за зедниците од овој предисториски период.
Гоце Наумов gocenaumov@gmail.com
Листа на табли
Т. I. Неолитски печати од Македонија (цртежи А. Спирова):
- 1. Породин – д. 9.6 см
- 2. Породин – д. 8.3 см
- 3. Породин – без димензии.
- 4. Тумба Бара – д. 3.8 см
- 5. Непознат локалитет – д. 4.4 см
- 6. Голема Тумба - Трн – д. 3.7 см
- 7. Породин – без димензии.
- 8. Породин – д. 3.2 см
- 9. Никуштак – д. 6.3 см
Т. II. Неолитски печати од Македонија (цртежи А. Спирова):
- 1. Ѓумушица – д. 4.4 см
- 2. Зелениково – д. 10.4 см
- 3. Говрлево – д. 6.7 см
- 4. Мала Тумба - Трн – д. 4.5 см
- 5. Мала Тумба - Трн – д. 2.9 см
- 6. Зелениково – д. 3.2 см
- 7. Стенче – д. 5.7 см
- 8. Велушка Тумба – д. 7.3 см
- 9. Устие на Дрим – д. 7.2 см
Т. III. Неолитски печати од Македонија (цртежи А. Спирова/7b - Г. Наумов):
- 1. Амзабегово – в. 1.9 см
- 2. Непознат локалитет – д. 6.9 см
- 3. Долно Трново – д. 4.6 см
- 4. Маџари – д. 3.6 см
- 5. Велушка Тумба – д. 3.9 см
- 6. Горобинци – д. 3.7 см
- 7. Говрлево – ш. 5.1 см.
- 8. Горобинци – без димензии.
Т. IV. Визуелни релации меѓу мотивите на печатите од Анадолија и Македонија:
- 1. Породин – ш. 2.2 см (цртеж Г. Наумов).
- 2. Çatal Höyük – без размер (Budja 2003, fig. 2).
- 3. Мала Тумба - Трн – ш. 4.3 см (фото Г. Наумов).
- 4. Çatal Höyük – ш. 1.8 см (Türkcan 2005).
- 5. Голема Тумба - Трн – ш. 3.6 см (фото Г. Наумов).
- 6. Çatal Höyük – ш. 5.6 см (Mellaart 1967, fig. 121).
- 7. Породин – ш. 2.2 см (фото Г. Наумов).
- 8. Bademağaci – ш. 2.0 см (after Özdoğan, M. and Başgelen, N. 1999, fig. 39).
- 9. Маџари – без размер (фото М. Тутковски).
- 10. Haçilar – без размер (Budja 2003, fig. 5).
Т. V. Слични мотиви претставени на различни видови артефакти:
- 1. Горобинци – ш. 3.7 см (фото Г. Наумов).
- 2. Амзабегово – ш. 21.1 см (фото Г. Наумов).
- 3. Велушка Тумба – ш. 7.9 см (фото Г. Наумов).
- 4. Велушка Тумба – ш. 14 см (фото Г. Наумов).
- 5. Мала Тумба - Трн – ш. 4.3 см (фото Г. Наумов).
- 6–8. Маџари (фото Г. Наумов). 6. – без размер; 7. – в. 14.1 см; 8. – в. 18.9 см
- 9. Говрлево – ш. 5.1 см (цртеж Г. Наумов).
- 10. Зелениково – без размер (Гарашанин и Библија 1988, Т. II).
- 11. Јаница – без размер (Merlini 2005, fig. 10).
- 12. Караново – без размер (Тодорова и Вайсов 1993, сл. 208. 9).
Т. VI. Печати - фигурини и фигурини со декорација на темето:
- 1. Курило – без размер (Тодорова и Вайсов 1993, сл. 175.15).
- 2. Медведњак – в. 6.2 см (Gimbutas 1989, fig. 21).
- 3. Szentes – ш. 4.5 см (Makkay 1984, fig. XXX. 1).
- 4. Çatal Höyük – в. 6.6 см (Türkcan 2006, 47).
- 5. Çatal Höyük – ш. 6.2 см (Türkcan 2006, 48).
- 6. Амзабегово – в. 12.4 см (фото Г. Наумов).
- 7. Горобинци – в. 8.3 см (фото Г. Наумов).
- 8. Зелениково – в. 4.2 см (фото М. Тутковски).
Т. VII. Визуелни релации меѓу орнаментите на печатите и фигурините:
- 1. Стенче – ш. 5.7 см (цртеж Г. Наумов).
- 2. Горобинци – без размер (цртеж Г. Наумов).
- 3. Балчик – без размер (Чаусидис 2005, Т. В11. 18).
- 4. Потпорањ – без размер (Gimbutas 1989, fig. 18).
- 5. Устие на Дрим – ш. 3.4 см (цртеж Г. Наумов).
- 6. Породин – ш. 2.2 см (цртеж Г. Наумов).
- 7. Çatal Höyük – без размер (Gimbutas 1989, fig. 390.2).
- 8. Мала Тумба - Трн – ш. 4.3 см (цртеж Г. Наумов).
- 9. Пазарџик – без размер (Gimbutas 1989, fig. 220).
- 10. Голема Тумба - Трн – ш. 3.6 см (цртеж Г. Наумов).
- 11. Чашка – без размер (Јовчевска 1993, Т. II:7).
- 12. Голема Тумба - Трн – в. 6.0 см (Симоска и Санев 1976, сл. 165).
- 13. Велушка Тумба – ш. 3.9 см (цртеж Г. Наумов).
- 14. Јаблона – без размер (Sorokin and Borziyak 1998, fig. 5.5).
- 15. Нудра – в. 8.7 см (Gimbutas 1989, fig. 148.1).
Т. VIII. Керамички модели на лебови:
- 1. Çatal Höyük – ш. 8.0 см (Gimbutas 1989, fig. 222. 3).
- 2. Потпорањ – ш. 8.8 см (Gimbutas 1989, fig. 227).
- 3. Винча – ш. 14.2 см (Васић 1936, сл. 72a).
- 4. Нова Загора – без размер (Kančeva 1992, T. VII. 5).
- 5. Нова Загора – без размер (Kančeva 1992, T. VII. 2).
- 6. Бањица – д. 18.0 см (Петровић и др. 2009, сл. 223).
- 7. Бањица – д. 13.0 см (Петровић и др. 2009, сл. 224).
Т. IX. Визуелни релации меѓу орнаментите на неолитските печати и поскурниците:
- 1. Марковац (Костић 1967, Т. II. 1).
- 2. Прага – ш. 4.5 см (Makkay 1984, fig. XXIII. 2).
- 3. Русе – ш. 4.5 см (Makkay 1984, fig. XXIII. 4).
- 4. Струга (Крстевска 2005, сл. 20).
- 5. Непознат локалитет (цртеж Г. Наумов).
- 6. Вевчанио (Крстевска 2005, сл. 3).
- 7. Галичник (Крстевска 2005, сл. 21).
- 8. Çatal Höyük – ш. 4.1 см (Budja 2003, fig. 2).
- 9. Волино (Крстевска 2005, сл. 16).
- 10. Szakály – ш. 4.0 см (Makkay 1984, fig. XV. 2).
- 11. Eutresis – ш. 5.2 см (Makkay 1984, fig. XIII. 3).
- 12. Марковац (Костић 1967, Т. II. 4).
- 13. Слатина (Софија) – ш. 6.0 см (Makkay 1984, fig. VIII. 8).
- 14. Слатина (Софија) – без размер (Бъчваров 2003, сл. 2. 26).
- 15. Лика (Костић 1967, Т. V. 4).
- 16. Љубижда (Костић 1967, Т. V. 2).
- 17. Стрмостен (Костић 1967, Т. V. 3).
GOCE NAUMOV
Faculty of Philosophy - Skopje
NEOLITHIC STAMPS FROM MACEDONIA
Белешки
- Првични податоци за овие печати: Grbié et al. 1960, 46, T.XXV: 1, 3, 4; Галовин 1964, Т.ХИ: 1, 2; Гарашанин et al. 1971, 43, 48, сл. 130; Корошец и Корошец 1973, 56, Т.ХШ: 17; Санев 1975, Т.Х: 4,5; Gimbutas 1976, pl. 9; Симоска и Санев 1976, 32, 34, 44, 42, 45, си. 2 и 3, сл. 51, сл. 148, 00.153, сл. 154, сл.170, сл. 171; Bilbija 1986, 36; Здравковски 1993, 21, Т.ГУ: 1: Здравковски 2003, 123, cn.111; Naumov 2008a, 189 — 191. ↩
- Cornaggia-Castiglione 1956; Mellaart 1967, 220; Makkay 1984; Akkermans and Verhoeven 1995, 21 — 25; Perles 2001, 252; Budja 2003, 119; Dzhanfezova 2003a; Dzhanfezova 2003b; Akkermans et al. 2006, 131; Tiirkcan 2006; Tiirkcan 2007; Skeates 2007; Prijatelj 2007; Naumov 2008a; Naumov 2008b. ↩
- Голем дел од приложените печати не се објавени во извештаите од ископувањата, така што нивното документирање во одредена мера беше извршено директно преку музејските витрини. Заради несоодветното инсигнирање на самите витрини и наоди, дел од овие предмети немаат никакви или, пак, поседуваат погрешни информации за местото, те. локалитетот каде што се тие пронајдени. ↩
- Budja 2003, 123. ↩
- Поопширно за ликовните релации меѓу печатите од Македонија, Балканот и Анаполија во Naumov 2008b, 64 - 66. ↩
- Budja 2003, 118, 121, 123: Perles 2001, 288; Bailey 2000, 109, 110; Naumov 2009a, 11 — 19; Naumoy in print. ↩
- Naumov2 2008a, 191 — 193; Naumov 2009b, 5. ↩
- Naumov 2008a, 193. ↩
- Winn 1981; Starović 2004, 16 - 30; Haarman 2005, 228 – 231; Merlini 2005; Merlini 2007. ↩
- Bilbija 1986, 36. ↩
- Naumov 2009b. ↩
- Naumov 2008a, 194 – 196 ↩
- Поопширно за елементарните карактеристики и контекстот на овие печати во: Makkay 1984, 26. fig. XXX. 1; Gimbutas 1989, 14; Тодорова и Ваинсов 1993, сл. 175.15; Tiirkcan 2007. ↩
- Податок добиен од Милош Билбија (Музеј на град Скопје) за што најсрдечно му благодарам. ↩
- Naumov 2008a, 194, 196 - 198. ↩
- Чаусидис 1996, 60; Naumov3 2008а, 197. ↩
- За украсувањето на кожата co печати: Cornaggia-Castiglione 1956; Mellaart 1967, 220; Makkay3 1984, 91, Prijatelj 2007, 243; за нивната функција како алатки за боење ткаенина: Mellaart 1967, 220; Makkay 1984, 91; Perles 2001, 252; Budja 2003, 119; за декорирањето садови co печатите: Akkermans and Verhoeven 1995, 21 - 25; Akkermans et al. 2006, 131; Dickinson 1994, 189-193; Vasilakis 2001; Kircho 1989, 123 — 125; Joshi and Parpola 1987, XV; за економските и комуникациските аспекти на печатите и нивниот контекст во асемблажите и формите на стопанска и ритуална размена: Talalay 1993, 46; Akkermans and Verhoeven 1995, 23; Akkermans et al. 2006, 131, 132; Budja 2003, 116, 124 — 126; Prijatelj 2007, 247, 248; за печатите kako талисмани: Dickinson 1994, 189-192; Joshi and Parpola 1987, XV-X VII; KerSak 2005, 94. ↩
- S Антонова 1984, 30; Чаусидис 2005, 98, 128; Naumov 2008a, 198 - 201: Naumov 2009a. ↩
- Naumov 2008a, 199. ↩
- Kocruh 1967; Крстевска 2005. ↩
- Naumov 2008a, 199. ↩
- Данева 1989; Петровин 1996; Светиева 1997; Mesnil and Popova 2002; Чаусидис 2005, 98, 128: Чаусидис ↩
- Mellaart 1967, 209; Türkcan 2006, 46; Kircho 1989, 123, 124; Бъчваров 2003, 82, 220; Skeates 2007, 186, 195. ↩
Summary
Neolithic Stamps from Macedonia
Divided between function and knowledge, the stamps are usually interpreted as objects that could be placed into many categories, and therefore they can be observed in their utilitarian, ceremonial and social contexts. According to these analyses and interpretations, several important investigations were conducted, trying thoroughly to define the characteristics and functions of these discovered objects from Southeastern Europe and Anatolia. The multifunctional character of the objects and their role in the visual culture of the Neolithic communities is very well demonstrated.
Therefore it is clear that the stamps themselves, and especially the designs engraved on them, have a strong symbolical meaning, and because of their characteristics they were able to be repeated and engraved on soft materials as many times as possible in a long continuous line. In that manner they fully corresponded with the cognitive aspects of the community and were manifested as symbols that came from the community itself. The design on the stamps were used for a very long time, at the same time corresponding with the integrity of the painted ceramics, but also with the other decorated artifacts and constructions in terms of other cultures. This sort of interaction between the design found on different kinds of materials and the similar context in their placement on the artifacts and the constructions was even supplementing their specific meaning in the scope of the most essential religious concepts.
The design on the stamps was made according to the principles of the symbolic expressions of the Neolithic populations, who were using these designs in several types of material culture. Therefore, it could be assumed that in the earliest Neolithic phases in the Balkans, there was a clearly defined design pattern according to which different kinds of materials and cultural elements were engraved or painted for more than a millennium. In the earliest phases, these designs were in close relation with the collective knowledge and the perception of human existence, but in time, gradually they also took the role of signs for identification, maintaining the previous function as well. Thus, the stamp’s body and design were incorporated into the social intermediation dynamics and interacted with the symbolic complexity of the visual culture in many directions.
Библиографија
- Akkermans M.M.G.P. - Verhoeven M., 1995, An Image of Complexity: The Burnt Village at Late Neolithic Sabi Abyad, Syria. American Journal1 of Archaeology 99, 5-32, Boston
- Akkermans M.M.G,.P, - Cappers R. - Cavallo C. - Nieuwenhuyse O. - Nilhamn B. -Otte LN., 2006, Investigating the Early Pottery Neolithic in Northern Syria: New Evidence from Tell Sabi Abyad, American Journal1 of Archaeology 110, 123-156, Boston
- Антонова Е.В., 1984, К проблеме функций печатей ранних земледельцев востока.,Советская археология 4, 29-34, Москва
- Bailey D., 2000, Balkan Prehistory, Exclusion, incorporation and7 identity, London
- Bilbija M., 1986, Cerje, neolitsko naselje, Arheoloski Pregled7 1985, 35-36, Ljubljana
- Бъчваров К., 2003, Неолитни погребални обреди, София
- Budja M., 2003, Seals, Contracts and Tokens in the Balkans Early Neolithic. Documenta Praehistorica XXX, 115-130, Ljubljana
- Cornaggia-Castiglione O., 1956, Origini e distribuzione delle pintaderas preistoriche “euro — asiatiche”, Rivista di Scienze Preistoriche 11, 123-153, Firenze
- Dickinson O.,1994, The Aegean Bronze Age, Cambridge
- Dzhanfezova T., 2003a, Neolithic Pintaderas in Bulgaria, in Nikolova, L. (ed.) Early Symbolic Systems for Communication in Southeast Europe Vol. 1, 97-108, B.A.R. International Series, Oxford
- Dzhanfezova T., 2003b, Pintaderas: Problems, Specifics and ways for Treating the Information, A Database Proposal, Agvileia Nostra Anno LXXIV, 47-75, Aqvileia
- Галовин P., 1964, Зелениково-неолитско населје, Зборник Народног Музеја V: 127-167, Београд
- Гарашанин М. - Билбија M., 1988, Куќа | во Зелениково. Масеԁ. acta archaeol. 9, 31-42, Скопје
- Гарашанин М. - Санев В. - Симоска Д. - Китаноски Б., 1971, Предисториски култури во Македонија (каталог), Штип.
- Gimbutas M., 1976, Neolithic Macedonia: As Reflected1 by Excavation at Anza, Southeast12 Yugoslavia, Los Angeles
- Gimbutas M., 1989, = The Language of the Goddess, London
- Grbié M. - Matkié P. - Nadj 5. - Simoska D. - Stalio B., 1960, Porodin: kasno-neolitsko naselje na Tumbi kod7 Bitolja, Bitolj
- Haarman H., 2005, Tpe challenge of the abstract mind: symbols, signs and notational systems in European prehistory, Documenta Praehistorica XXXII, 221-232, Ljubljana
- Янева С., 1989, Български обредни хлябове, София
- Joshi J.P, - Parpola A., 1987, Corpus of Indus Seals and12 Inscriptions, Helsinki
- Јовчевска T., 1993, Куќата од хоризонт I во неолитската населба „Мрамор“1 кај Чашка, Масеԁ. acta archaeol. 13, 31-41, Скопје
- Kan€evaT., 1992, Spatneolithische Kunstwerke im Museum von Nova Zagora, Studia Praehistorica 11 — 12, 74-86, Sofia
- Kersmak E., 2005, Drevne seobe, Zagreb
- Kircho L.B., 1989, Seals and their imprints in the early agriculture assemblages (New materials from southern Turkmenia), Varia Archaeologica Hungarica П, 123-130, Budapest
- Корошец П.- Корошец J., 1973, Предисториска населба Барутница, Прилеп
- Kocrnh П., 1967,. Збирка шаралица за обредне хлебове у Етнографском музеју1 у Београду, Зборник етнографског музеја у Београду 30, 91-111, Београд
- Крстевска M., 2005, Колекцијата на шаралки за обредни лебови во Музејот на Македонија, Зборник на Музејот на Македонија - Етнологија 3, 15-29, Скопје
- Makkay J., 1984, Early Stamp Seals in South-East Europe, Budapest
- Mellaart J., 1967, Catal Hiiyiik: A Neolithic Town in Anatolia, London
- Merlini M., 2005, Semiotic aproach to the features of the “Danube Script”, Documenta Praehistorica XXXII, 233-251, Ljubljana
- Merlini M., 2007, A Semiotic Matrix to Distinguish Between Decorations and Signs of Writing Employed by the Danube Civilization Acta Terrae Septemcastrensis V1, 73-130
- Mesnil M. - Popova A., 2002, L’offrande céréaliére dans les rituels funéraires du sud — est européen, in Fechner K. - Mesnil M. (eds.), Bread, oven and7 hearths of the past: 101-117, Bruxelles
- Naumov G., 2008a, Imprints of the Neolithic Mind: clay stamps from the Republic of Macedonia, Documenta Praehistorica XXXV, 185-204, Ljubljana
- Naumov2 G., 2008b, Neolithic Stamps from the Southern Balkans, in Gheorghiu D. - Skeates R. (eds), Prehistoric Stamps: theory and7 experiments, 43-84, Bucharest
- Naumov G., 2009a, The Process of Neolithization, in Naumov G. - Fidanoski Lj. - Toleski I. - lvkovska A. (eds.), Neolithic Communities in the Republic of Macedonia, 11-19, Skopje
- Naumov G., 2009b, Patterns and7 Corporeality: Neolithic visual7 culture from the Republic of Macedonia, BAR, Oxford
- Naumov G., in print, White Painted Identeties: Stylistic diffusion of the white painted decoration and development of Early Neolithic local identities in the Republic of Macedonia, in Boric D. - Miracle P. (eds.) /dentities of the Early Neolithic Balkans. Oxford
- Ozdogan M. - Basgelen N., 1999, Neolithic in Turkey (plates), Istanbul
- Perles C., 2001, The Early Neolithic in Greece, The first farming communities in Europe, Cambridge
- Ilerposub Б. - Karuh В.- Cuacuh M., 2009, Живот у глини: неолитска уметност на тлу2 Београда -- фигурална пластика из збирки Музеја града Веоераԁа, Београд
- Петровиви C., 1996, Магијско – митолошки смисао славског хлеба „баба“ у Источној Србији, Гласник етнографског института САНУ4 XLV, 19-36. Београд
- Prijatelj A., 2007, Digging the Neolithic stamp — seals of SE Europe from archaeological deposits, texts and mental constructs, Documenta Praehistorica XXXIV, 231-256, Ljubljana
- Canes B., 1975, Неолитска населба Руг Баир кај с. Горобинци. Зборник на wiiuiickuomt народен музеј IV-V, 203-245, Штип
- Светиева A., 1997, Обредните лебови за Бадник — вовед во сакралното, Етнолог 7-8, 167-174, Скопје
- Симоска ЈІ. - Санев B., 1976, Праисторија во Централна Пелагонија, Битола
- Skeates R., 2007, Neolithic Stamps: Cultural Patterns, Processes and Potencies. Cambridge Archaeological1 Journal1 17/2, 183-198, Cambridge
- Sorokin V.Y. - Borziyak I.A., 1998, Antropomorfnaya plastika tripolskogo poseleniya Yablona I, in Stefanovich M. - Todorova H. - Hauptmann H. (eds.) James Harvey Gaul: In Memoriam, 161-181, Sofia
- Starovié A., 2004, Knowledge Owner’s Marks, in Starovié A. (ed.) Signs of Civilization, 16-32, Novi Sad
- Тодорова X. - Вайсов И., 1993, Ново-каменната епоха в Блгария, София
- Talalay E.T., 1993, Deities, Dolls and Devices, Neolithic Figurines from Franchthi Cave, in T.W. Jacobsen (ed.) Excavation in Franchthi Cave, Greece, Fascicle 9, Indianapolis
- Tiirkean A., 2005 (on line). Clay Stamp Seals, Catal Héytik 2005 Archive Report. http://www.catalhoyuk. com/archive_reports/2005/ar05_30.html
- Tiirkean A.U., 2006, Catalhéyiik Stamp Seals, in (no eds.) Catalhéyiik From Earth to Eternity, 45-49. Istanbul
- Tiirkean A.U., 2007, 15 it goddess or bear? The role of Catalhdyiik animal seals in Neolithic symbolism, Documenta Praehistorica XXXIV, 257-266, Ljubljana
- Чаусидис H., 1996, Ромбичните орнаменти како средство за транспонирање на плодоноста. Културен живот 1/1996, 58-66, Скопје
- Чаусидис Н., 2005, Космолошки слики, Скопје
- Чаусидис H., 2008, = Митологизираното гумно во словенската традиционална култура - Il, Studia Mythologica Slavica 11, 65-103, Ljubljana
- Winn S.M.M., 1981, = Pre-writing in Southeastern Europe: The sign system of the Vinca culture ca. 4000 B.C., Calgary
- Bacuh M., 1936, Праисториска Винча Ш, Београд
- Vasilakis A., 2001, Minoan Crete: From Myth to History, Athens
- Vasilakis A., 2001, Minoan Crete: From Myth to History, Athens
- Здравковски Д., 1993, Неолитска населба „Чубук Чешма“ с. Никуштак, Куманово. Масеԁ. acta archaeol. 13, 19-30, Скопје
- Здравковски Д., 2003, Среден неолит во горновардарскиот регион - магистерски труд, Филозофски факултет Скопје