Macedoniae acta archaeologica 19 (2010) · стр. 471–474

Ново Брдо, Београд 2004

ПРИЛОЗИ И РЕЦЕНЗИИ

крајот на XVII век.

ресурси, историскиот, социјалниот и културнинаселувале овој космполитски град.

Моќта на Ново Брдо не се должи на при-Одговорен уредник: Марко Омчикус

родпите комуникации или примарните стра-Уредник: Светлана Пејиħ

тешки погодности, туку на наталожените Тврд повез, 258 страници, 148 слики, 8

рудни наслаги со сребро, но и со злато чиикарти, 6 планови, 2 скици

што најбогати наоѓалишта, одбегнувајќи им ISBN 86-80879-32-0

на Римјаните кои ископувале помали рудо-СІР Каталогизација Народна библиотека

носни жици во околината, во средниот век ги Србије

откриваат искусните Саси коишто доаѓаат на 904 „653“ (497.115)

повик на српските владетели од династијата 622 (497.11) (091)

на Немањиќите.

737.1 (497.11) „13/14“

На тој начин, во дотогаш зафрлениот планински крај на Велика Планина, сместена

Тематската публикација Ново Брдо, како

меѓу планинските венци на Копаоник и Скопшто кажува и самиот наслов, се однесува на

ска Црна Гора, на надморска висина од преку истражувањата на истоимениот град, извонред-

1100 м, никнува напреден и според составот но значаен рударски и трговски центар на сред-

на своите жители мултиетнички град. Привленовековна Србија којшто со својата географска

чени од митските кажувања за неговите богаположба на територијата на јужно Косово оди-

ти руди тука се населиле рудари, занаетчии, грал важна улога и во историските и културните

меѓу кои и златари и трговци, а градот постаслучувања на просторот од Македонија.

нува позната ковница на пари и крстосница на

В. Јовановиќ е автор на носечката

каравански патишта.

студија за овој „ГРАДЬ СРЕБРЬНЫИ ВЬ ИСТИNОУ

Јаката тврдина со моќни кули го штитела И ЗЛАТЫИ“ како што го нарекува Константин

Горниот Град на најиздигнатото плато, како и Филозоф. авторот на биографијата на

Долниот Град и просторното подградие, иссрпскиот деспот Стефан Лазаревиќ.

товремено будно чувани и од околниот фор-

В. Јовановиќ е познат медиевист и беше

тификационен систем во кој биле особено долгогодишен професор на Одделението за

значајни соседните крепости наречени Приархеологија при Филозофскиот факултет во

лепац и Призренац.

Белград. Како еден од носителите на истра-

Трагите од типичната средновековна уржувачките проекти извршени во периодот

банизација со тесни улички нанижани око- 1952-1961 и 1968-1969, тој прави исцрпен

лу централниот плоштад биле опишувани од преглед за истражувањата и за сите аспек-

многу учени кои се интересирале за овој град ти релевантни за овој град, почнувајќи од

уште од крајот на XIX век. За средновековниантичко време, преку исклучително богати-

те згуришта, топилници, окна и други остаот средновековен период. па се до неговото на муслимански, односно за претворање на тоци од рударските активности, исто така,

христијанските цркви во џамии.

има бројни записи, дури и пресметки за коли-

Од археолошките истражувања особечините и квалитетот на среброто. процентот

но се значајни ископувањата на некропона златни примеси, обемот на парични еми-

лите на секторот Катедрала од Горни Град, сии во одделни периоди и сл.

каде Мирјана Ќоровиќ-Љубинковиќ откри-

Почнувајќи од Јован Цвијиќ, па наваму во

ла 900 гробови, вклучувајќи ги и неколкуте текот на XX век, а особено во неговата втора

зидани гробници под нивото на црквата. Во половина, изработени се многу скици и пла-

нив биле погребувани видните новобрдски нови на постојната ситуација на рудокопите,

граѓани. При подигањето на џамијата над градот и патната мрежа од врвни геолози и

секторот Катедралаво 1466 година се унишархитекти, историчари, археолози, историча-

тени повеќе гробови и гробници, но и покрај ри на уметноста, нумизматичари, палеолинг-

девастирањето се најдени многу наоди од кевисти, архивисти, демографи и други учени

рамика, стакло, текстил, кожа, како и броен рассветлуваат многу сегменти од животот на

накит и монети за кои поопширно ќе стане овој град. В. Јовановиќ сето тоа го собира и

збор во другите статии од оваа публикација. надополнува со сознанијата од археолошките

Она што сепак е важен археолошки репер ископувања, стилската и уметничка анализа

за оваа некропола е фактот дека откриените на постоечките споменици и со необично ми-

артефакти можат да се датираат во периодот нуциозно проучување на пишуваните извори,

од средината на XIV до 1466 година.

архивската граѓа, административни списи, за-

Керамкиката од некрополите и останатичуваните должнички книги, литературните и

те населбински и стопански објекти е најдена црковни записи, описите на разни визитатори

во најголем број. Се смета дека се откриени и патописци и од турските пописни дефтери. На тој начин се доаѓа до неверојатно презиц-

околу 10 000 керамички фрагменти.

За одбележување е посведоченото постоени податоци за изгледот на градот, неговата економска, културна и демографска слика,

ње на локално, градско производство во периодот од XIV и XV век. Идентификувани се дури и за одделни семејства и поединци, вклучувајќи ги и нивните родослови, имиња

многу типови и форми на керамички садови и судбини. Низ текстот дефилираат покрај до-

за готвење, чување и сервирање на храната, мородните Срби и Саси, Дубровчани, Кото-

пијалоците, лековите и за други профани, но рани, Грци, Арбанаси, од крајот на XV веки

и за култни и фунерарни намени.

Стаклото е застапено со 306 фрагменти Евреи, а потоа и Турци, односно муслимани.

меѓу коишто се идентификувани повеќе об-

Преку одделни личности се согледуваат и

лици и негови функции во секојдневниот живрските со жители од Скопје, Кратово, Охрид и Битола.

вот и во култот на мртвите. Се претпоставува

Во посебен осврт направен е преглед на

дека во Ново Брдо постоела и стакларска работилница со идеја дека тоа може да се врзе црквите и нивните остатоци на поширокиот ареал на Ново Брдо. Притоа, особено ме-

за византиската традиција, макар што за посто заземаат монументалната, катедрална-

луксузните парчиња се претпоставува дека се увоз од Венеција.

та црква во Горниот Град, посветена на Св. Никола или на Св. Петка, Јовача или Св.

Во проучениот документ од Ново Брдо, во т.н. книга на должници на Михаило Лука-Јован во Варошот и Шашката или Сашка црква (црква на Сасите) на 1.2 км. јужно од

ровиќ, изнесени се, покрај другото, и имињата на неколку градски кројачи. Машки напрстотврдината. Оваа последнава, секако била ка-

ци кои ги употребувале кројачите се најдени толичка, со готички елементи во градбата и по својот концепт аналогна на црквите што

во два гроба од Ново Брдо. Истовремено, откриени се и текстилни фрагменти меѓу кои ги граделе монашките редови на фрањевците и домениканците. Има јасни показатели за

се среќаваат свила, брокат, разнобојни конпостоење на еврејски, верски објекти, како и

ци од везови и кожа од обувки со што ова е Така на пример, за рудникот во Сидерокапса една од ретките студии во кои, со оглед на

се вели дека давачките биле „според обичаите климатските и почвените карактеристики на Балканскиот Полуостров, се најдени и струч-

од Кратово“, а наведени се и други рудници за кои се вели дека: „обичајот кој се почитува но третирани наведените материјали.

во рудниците од Кратово и Ново Брдо важи и

Со кусиот преглед на исламските споме-

за нив и никој не може да се спротивстави“. ници и нивните карактеристики В. Јовановиќ ја завршува оваа своја студија за среднове-

Останувааат отворени прашањата дали ковниот град Ново Брдо.

овие законици се изводи од постари и поопширни списи и колку и дали постојат рела-

Со неа на најубав начин се претставени резултатите од истражувањата покрај релатив-

ции и сличности со рударските законици од соседните или подалечните земји од Европа. но познатите од XIV век и оние од XV, XVI па и XVII век за чијашто проблематика, особено

Емина Зечевиќ со една прелиминарна, од аспект на археолошките ископувања едвај

но продлабочена статија за накитот од Нои да се работело на овие простори. Според

во Брдо, всушност, ја најавува својата моистражувачите од Македонија тоа би бил пе-

нографија на истата тема која излезе од печат риодот на т.н. турско средновековие за кое-

во 2006 година. (Е. Зечевии, Накит Новог што штотуку почнаа посериозните проспек-

Вроа, Београд 2006).

ции, а студиите за овој период на Балканот се добродојдени.

На ова место делумно се разгледува накитот откриен, главно, на некрополите од лока-

Сима Ќирковиќ, академик и еден од

литетите Катедрала и т.н. Сашка или Саска најдобрите познавачи на замрсената историја

црква.

На почетокот таа се осврнува на истона Балканот во доцното средновековие и во периодот на продорот на Османлиите е ав-

риските прилики и економските ресурси на овој „навистина сребрен и златен град“, тор на втората студија во публикацијата Ново

откривајќи ги дури и имињата на неколку Брдо. Во релативно кус, но содржаен текст

мајстори-златари.

под наслов: Новобрдски законик деспота Стефана Jlazapeeuha из 1412. године, тој го

Таа дава живописна слика за менталитетот и раскошот на жителите од Ново Брдо, обработува ракописот за рударското законо-

почнувајќи од последните владетели од давство, сместувајќи го меѓу најголемите на-

династијата на Немањиќите, преку времето учни откритија на XX век од областа на на-

на кнезот Лазар, деспотите Стефан Лазаревиќ ведената проблематика.

и Ѓураќ Бранковиќ, па се до освојувањата од

По деталниот опис, споредбите со повеќето верзии и со познатите аналогни тексто-

страна на османлиите.

ви, истакнувајќи ги мултидисциплинарни-

Од аспект на археолошките истражувања те придобивки од овој вид кодекси, авторот

од непроценлива вредност е тоа што материјалот потекнува од средината на XIV до срерасправа и донесува аргументирани заклучо-

дината на ХУ век, со тоа што во тие рамки ци за датирањето, причините за создавањето

има и попрецизни хронолошки показатели од и за личностите кои учествувале во неговото

затворени гробни целини или остави.

оформување. Целта на овој законик била да

Притоа, како и во други наоѓалишта од се спречат фалсификатите и да се заштитат

овој период (Е. Манева, Древниот накит од приходите на владетелот, особено во перио-

Македонија, Hexponona Водоча, Скопје 2007) дот по битката на Косово.

и во Ново Брдо е забележан феноменот на

Постоењето на различни ставови околу

longue durée, односно одделни парчиња натоа дали овој спис претставува воопштен ру-

кит биле во употеба кај повеќе генерации и се дарски законик или се однесува само на Ново

наоѓани заедно со многу помлади примероци. Брдо го решава така што ги посочува и дру-

Меѓу обработениот накит во најголем гите рударски центри кои ги преземале исти-

број (18) се претставени прстените. Кај нив те одредби кои еднаш веќе биле востановени. таа ги согледува статусните, изведбените и

Првите емисии на српски средновековни монети обележани со ознака на ковницата други карактеристики, ги препознава локалните мајстори, влијанијата од византиското и

Ново Брдо потекнуваат од времето на кнез готичкото златарство, ги посочува грбовите

Лазар. Познати се четири емисии со името NOVOMONTE на аверсот (сл. 10-12),

на владетелските куќи и на други моќници

Деспотот Стефан Лазаревиќ (1389-1427) (шлем со воловски рогови, лав, фантастични животни, крин, штит итн.).

им придавал исклучително значење на монетоковањето и работата на рудниците

Особено внимание привлекуваат прсте-

како најважен извор на приходи потребни за ните со вметнато украсно камење и антич-

закрепнување по Косовската битка во 1389. ки геми (меѓу нив еден го носи и името на

Тој ја прави и прочуената монетарна реформа сопственикот — Радул), прстените-печати,

и го издава Новобрдскиот, рударски Законик прстенот на една везилка - со глава во вид на

во 1412 година. Во статијава се претставени узенгија итн.

Наушниците се претставени со најтипич-

26 егземплари од негово време.

Во овој преглед се прикажани и две монените и најрепрезентативните типови од ова време: лунулестите, кружните, необична

ти на Вук Бранковиќ (1375-1396) чии поседи, вклучувајќи ја и Приштина од 1396 година варијанта на обетките „Курбиново“, висеч-

му биле отстапени на Стефан Лазаревиќ. ките, оние со трепетушкии сл.

Обработени се, исто така, и два примерока

Иглите за коса ги има во неколку форми,

на феудалецот Јаков (1380-1395).

сите изработени од благородни метали.

Гураќ Бранковиќ е претставеч со 26 моне-

Копчињата се најдени во огромен број, меѓутоа, изненадуваат разликите во изгледот

ти од кои дури 19 се од периодот 1427-1456 година.

и соодветно на тоа и во датирањето.

Следат неколку унгарски, венецијански и

Меѓу многу ретките форми со полукала-

монети од локални феудалци, а потоа 37 акчи пест корпус најдени се и копчиња со врежани

од турските султани Бајазит 1 (1389-1402), грбови (со двоглав орел и со шлем со волов-

Емир Сулејман (1402-1411), Мурат II (1421- ски рогови).

1444; 1445-1451) и Мехмед II (1444-1445:

Со оглед на блиските релации на Ново Брдо со територијата на денешна Р. Македонија, за

Во Македонија на некрополите и, секако, македонските археолози што го проучуваат периодот на доцниот XIV век и т.н. турско

на локалитетите кои ги содржат слоевите од доцниот XIV до доцниот XV век посведочесредновековие, статијата на Е. Зечевиќ претставува драгоцен извор на информации и на

ни се и монети; српски динари или турски акчи ковани во Ново Брдо. Затоа оваа статија аналогни наоди.

е важна референца за нумизматичарите што се занимаваат со наведената проблематика.

Вујадин Иванишевиќ и Весна Радиќ

Квалитетот на сите студии од публикацисе автори на статијата под наслов: Ковница српског средњовековног новца у Новом Брду

јата Ново Брдо, доцирните точки од научната проблематика на остатоците од овој град со во која се обработени 114 монети ископани

истовремените локалитети од нашата земја, на овој локалитет.

изборот на пишувани извори и богатата ре-

Авторите најнапред се осврнуваат на ква-

ферентна литература се доволна причина литетите на рудниците во Ново Брдо и на иницијативата во доцниот среден век овде да

оваа книга да стане репер за истражување и се донесат Сасите како големи мајстори во

обелоденувањето на резултатите од комплекизнаоѓање и обработка на рудите.

сните археолошки ископувања на слични наоѓалишта од Република Македонија.

Меѓу владетелите чии емисии се најдени во Ново Брдо прв се споменува кралот Милутин (1282-1321), потоа и неговите наследници од

Елица Манева династијата на Немањиќите: Стефан Душан

Филозофски факултет - Скопје (1331-1355) и Стефан Урош (1335-1371).