Macedoniae acta archaeologica 19 (2010) · стр. 431–445
Антрополошки наоди од Говрлево - Скопје
Содржина
Со археолошките ископувањата на локалитетот Говрлево кај Скопје во 2001 година се откриени погребувања. Истражувањата се извршени од екипа на Музејот на град Скопје, под раководство на археологот Милош Билбија. Според раководителот на истражувањата гробовите припаѓаат на железното време.1
Скелетните наоди од Говрлево се особено значајни заради тоа што потекнуваат од Скопската Котлина која е во железното време недоволно антрополошки документирана преку поединечните наоди од населбата Ѓорче Петров, Средно Нерези и малата скелетна група од
1. Материјал и методологија
За антрополошка анализа се предадени инхумирани скелетни остатоци од пет гробови (бр. 1-5) и една групација на коски (бр. I).
Во текот на анализата се одредени полот и индивидуалната старост,3 измерени се краниумите и долгите коски,4 пресметана е телесна височина".5 Одредена е антропотиполошка припадност на наодите.6 Следени се епигенетски варијации"7 и палеопатолошки траги“.8
2. Каталошки приказ на индивидуалните скелети
1. Гроб бр. 1 - скелет бр. 1.
Добро зачуван, нецелосен скелет (без лева подлактица и стапала) на маж? на возраст од околу 35-40 години. Черепот е зачуван во анатомски склоп е хипербрахикран и планокципитален (Табела 1, Т. 1). Телесната градба е умерена, а телесната височина околу 165.0 см.
2. Гроб бр. 2 - скелет бр. 2.
Добро зачуван, целосен скелет на дете на возраст од околу 12 години.
Черепот е зачуван во анатомски склоп е хипербрахикран и курвоокципитален.
3. Гроб бр. 3.
Во гробот се идентификувани скелетни остатоци од 3 индивидуални скелети.
3.1. Скелет бр. 3. Слабо зачуван, нецелосен скелет на маж? на возраст од околу 35-40 години. Реконструираниот неврокраниум е брахикран и курвоокципитален. Телесната градба е умерена, а телесната височина околу 166.0 см.
3.2. Скелет бр. 3/а. Од скелетот се зачувани коските на горните екстремитети. Жена? на возраст над 40 години.
Телесната градба е грацилна, а телесната височина околу 163.0 см.
3.3. Скелет бр. 3/6. Од скелетот се зачувани фрагменти од фемури, коските на потколената и стапалата. Јувенил на возраст од околу 17-19 години.
4. Гроб бр. 4 - скелет бр. 4.
Добро зачуван, целосен скелет на жена на возраст од околу 30-35 години.
Краниумот е зачуван во анатомски склоп е хипербрахикран, курвоокципитален (Табела 1, Т. 2). Телесната градба е многу грацилна, а телесната височина околу 162.0 см.
4.1. Скелет бр.4/а. Добро зачуван, нецелосен скелет на брахикрано дете на возраст од околу 6 години (Т. 3).
5. Гроб бр. 5 - скелет бр. 5.
Добро зачуван, целосен скелет на маж, на возраст од околу 40-45 години.
Реконструитаниот череп е мезокран (Табела 1, Т. 4). Телесната градба е многу робусна. а телесната височина околу 173.0 см.
6. Групација бр. I - скелет бр. I.
Слабо зачуван, нецелосен скелет на жена на возраст од околу 20-25 години.
Реконструираниот череп е брахикран и курвоокципитален. Телесната градба е грацилна, телесната височина околу 162.5 см. 3. Резултати
3.1. Палеодемографски профил
Скелетната група од Tl оврлево, Скопско се состои од девет индивидуални скелети: едно помало дете (до 6 години) едно повозрасно дете (до 14 години), еден јувенил (до 21 година) и 6 возрасни - три мажи и три жени.
Просечниот животен век на групата е околу 30 години. Мажите живееле просечно околу 42 години, а жените околу 35 години. 3.2. Антропоморфолошки карактеристики
Скелетните наоди се, главно, добро зачувани, но нецелосни. Измерени се три машки, два женски и два детски черепи.
1. 3 170 190.180! 2 167 175 1700 8. 3 146 150 147,33 | 2 140 143 141,50 ap; 3 96 105 100,67 | 2 89 94 91,50 V7: 2 138 145 141,50 | v2 125 136 130,50 20. 3 113 117 114,33 | 2 107 118 112,50 45. 2 127 136 131,50 | 2 122 126 124,00 47. 2 111 127 119,00 | 2 98 106 102,00 48. 2 64 74 69,00 2 60 63 61,50 51. 2 36 42 39,00 | 2 38 39... 3850 РА 2 30 36 33.00 | 2 28 33 30,50 54. 2 22 2 ©2550 | 2 23 28 2550 55, 2 50 58 54,00 | 2 43 44 43,50 66 3 100 114 10633 | 2 88 9 9200
17:1 2 76,32 81,18 78,75: 2 74,85 77,71 76,28 17:8 2 94,52 99,32 96,92 2 87,41 97,14 92,28 20:8 3 75,33 80,14 7762! 2 74,83 84,29 79,56 9:8 3 65,75 71,92 68,33 : 2 62,24 67,14 64,69 47:45 2 87,40 93,38 90,39 | 2 80,33 84,13 82,23 48:45 2 5039 5441 5240; 2 49,18 50,00 49,59 66:45 2 82,68 83,82 83,25 | 2 72,13 76,19 74,16 Групата е, и просечно и претежно брахикрана. Според просечните вредности на кранијалните индекси мажите се хипсикрани, метриокрани, високо метриометоп чело, со лептопрозоп, мезен и широко лице. Орбитите се мезоконхи на сама граница на хипсиконхија. Носот с мезорин на граница со лепторинија.
Жените се, исто така, хипсикрани, метриокрани, но со стенометоп чело, еурипрозоп, еуриенмезен, тесно-средно широко лице, мезоконхи орбити и хиперкамерин нос.
Телесна височина е одредена кај сите возрасни. Мажите биле средно високи (просечно 168.0 см, од 165.0 до 173.0 см). Жените биле високи (просечно 162.5 см, од 162.0 до 163.0 см).
Антропотиполошки наодите припаѓаат на брахикрани планокципитални динариди, брахикрани курвоокципитални динаро-медитераниди и мезокрани робусни медитераниди.
3.3. Епигенетски варијации
Од епигенетски варијации најчести се прекубројните коски во ламбдоидалниот шев. Откриени се на шест од седум зачувани черепи. Се јавуваат и ос епиптерикум, апицис и астерион во поединечни случаи се констатирани окципитален торус, метопичен шев и трета нухална линија (сл. 1, а-б).
3.4. Палеопатолошките наоди
Во палеопатолошката слика се издвојуваат со особена зачестеност и разновидност денталнопатолошките промени, кариозни, екстрахирани заби, како и радикуларни цисти. Изненадува големиот број импактирани и полуимпактирани заби, канини, премолари и молари. Интересен е наодот на дентоид во една детска максила (сл. 2 а-г).
Плитки, тркалезни траги од удар на фронталните и париеталните тубери се откриени на еден детски и еден женски9 череп.
Кај машкиот скелет бр. 5 е откриена спифизиолиза на капутот на левиот фемур (caput Perthes) (сл. 3).
4. Споредби
Наодите од Говрлево се доволно добро зачувани за да можат да се споредат со вкупната пајонска Долновардарска група, формирана од краниумите од Дедели-Валандово и Сува Река-Гевгелија, осум машки и пет женски10 (Табела 3).
Машките черепи од Говрлево имаат повисоки вредности на индексите од неврокраниумот, пониско и пошироко лице и повисоки орбити. Спротивно, женските неврокраниуми имаат пониски индекси. Сепак вредностите не излегуваат од рамките на истите категории. Телесната височина е помала кај мажите, а кај жените нема разлики.
5. Заклучок
Според сето ова, може да се заклучи дека постојат големи морфометриски и антропотиполошки сличности меѓу железновременското население од Скопската Котлина и долновардарските Пајони.
Фаница Вељановска
НУ Музеј ма Македонија - Скопје ул. „Курчиска“ бб, 1000 Скопје fveljanovska@yahoo.com.mk Говрлево, Скопско: машки череп бр. 1
Говрлево, Скопско: женски череп бр. 4
Говрлево, Скопско: машки череп Ор. 5
FANICA VELJANOVSKA
Museum of Macedonia - Skopje
ANTHROPOLOGICAL FINDS FROM GOVRLEVO - SKOPJE (IRON AGE)
Белешки
- Усно соотпитение на раководителот на истражувањата. Необјавено. ↩
- Вељановска Ф.. 2000. ↩
- Aésadi Gy.-Nemeskeri J., 1970; Ferembach D.-Schwidetzky I.-Stloukal M., 1979; Brothwell D.R., 1980. ↩
- Martin R.-Saller K., 1957.1959. ↩
- Breitinger E., 1938; Bach H., 1965. ↩
- Coon C.5., 1972. ↩
- Berry A.C.- Berry R.J., 1967; Brothwell D.R., 1980. ↩
- Ortner D.J. — Putschar W.G.J., 1985; HoSovski E- Mikié Z., 1995. ↩
- :55 2 4400 50,00 47,00 2 5227 65,12 5869 ↩
- Вељановска Ф., 2000, 55-65. ↩
Summary
Anthropological Finds from Govrlevo- Skopje
During archaeological excavations at the site of Govrlevo near Skopje, in 2001, burials were discovered. The researches were performed by a team from the City Museum of Skopje under the direction of the archaeologist Milos Bilbija. According to the head of the excavation team, the graves belong to the Iron Age. The group of skeletons group from Govrlevo consisted of nine individual skeletons: one smaller child (to 6 years) one grown up child (to 14 years), one juvenile (to 21 years) and 6 adults - three men and three women. The average lifetime of the group was ca. 30 years. Men lived
ca. 42 years on average and the women ca. 35 years.
The skeletal finds are mostly well preserved, but incomplete. Three male, two female and two child skulls have been measured. The group is mostly brachycephalic. The men’s average height is around 168.0 cm, ranging from 165.0 to 173.0 cm. The women’s average was 162.5 cm, ranging from 162.0 to 163.0 cm tall. Anthropologically the finds belong to the brachycephalic planocciptal dinarids, brachycephalic curvo-occipital dinar-mediteranids and meso-cranial robust mediteranids.
Of epigenetic variations, the most common ones are outnumbered bones in the lambdoid suture. They also show in the os epipteric, apicis and asterion.
Paleopathologies are very frequent, and a variety of dental pathological changes, caries, extracted teeth, as well as a radicular cyst are present. What is surprising is the large number of impacted teeth.
In comparison with the entire Paionian lower Vardar group, consisting of the craniums from Dedeli - Valandovo and Suva Reka - Gevgelija, a higher index value of neurocranium is shown, a lower and wider face and higher orbits at the men from Govrlevo. Female neurocraniums on the contrary have lower index, but the values do not come from the same categories. Men have lower body height, although when women are concerned there are no differences.
According to the information, it may be concluded that large morphometric and anthropological similarities exist between Iron Age inhabitants of the Skopje valley and Paionians from the lower Vardar region.
Библиографија
- Aésadi Gy.-Nemeskeri J., 1970, History of Human Life Span and7 Mortality, Akademia Kiado, Budapest
- Bach H., 1965, Ziir Berechnung der KérperhGhe aus der langen Gliedmassenknochen weiblicher Skelette. Anthrop. Anz. 29
- Berry A.C.- Berry R.J., 1967, Epigenetic variation in the human cranium, Jour. Anathomy 10
- Breitinger E., 1938, Хаг Berechnung der Kérperhdéhe aus der langen Gliedmassenknochen miannlicher Skelette. Anthrop. Anz. 14
- Brothwell D.R., 1980, Digging up Bones, Oxford University Press
- Coon C.5., 1972, The Races of Europe, Greenwood Press, Conecticut
- Ferembach D.-Schwidetzky I.-Stloukal M., 1979, Empfehlungen fiir die Alters- und Geschlechtsdiagnose am Skelett. HOMO XXX-2, Géttingen-Mainz
- Ho¥ovski E.- Mikié Z., 1995, Paleopatologija éoveka, Uzice
- Martin R.-Saller K., 1957,1959, Lehrebuch der Anthropologie, Band 1-П Stuttgart
- Ortner D.J. — Putschar W.G.J., 1985, /dentification of pathological1 Conditions in human Skeletal7 Remains, Smitsonian Institution Press, Washington
- Beanoscka Ф., 2000, AnmpononowKu карактеристики на населението на Македонија од неолит до среден век, Културно-историско наследство на Република Македонија XLII, рззск Скопје