Macedoniae acta archaeologica 19 (2010) · стр. 391–404
Средновековна некропола Крст с. Орешани, Скопје
Содржина
Локалитетот Крст се наоѓа во селото Орешани, оддалечено 20-ина км јужно од центарот на Скопје. Лежи на благо возвишена тераса на северозападната периферија на селото, оддалечена околу педесеттина метри западно од пругата Скопје - Гевгелија (сл. 1). Некрополата е случајно откриена, кога мештаните на ова место одлучиле да изградат селска црква. Со градежните активности при копање на темели за новата црква беше откриен еден гроб и неколку наоди кои беа донесени во Музејот на град Скопје (сл. 2).1 Беше констатирано дека се работи за некропола од раниот среден век (X-XI век), при што беа преземени активности за истражување.
Со истражувањата се откриени 10 гробови. Четири од нив се со конструкција од камени плочи во вид на циста, додека останатите се без гробна конструкција. Гробни прилози се откриени само во два гроба.
Опис на гробовите
Гроб 1 - претставува јама со конструкција од делкани камени плочи во вид на циста. Конструкцијата на гробот е делумно зачувана (сл. 3 и 12). Камените плочи се поставени на целата јужна страна од јамата, а само една на северната. На челните страни кај главата и нозете не се констатирани камени плочи. Покривната плоча недостасува. Димензиите на гробот се: 2.00 х 0.45 х 0.35 м, ориентиран во правец запад-исток. Гробот не е поплочен.
Скелетот, како и гробната конструкција се оштетени при градежните интервенции. Од скелетот се зачувани делови од черепот и цевчестите коски на рацете и нозете. Покојникот бил положен на грб во испружена положба. Поради оштетеноста нема можност да се одреди положбата на рацете и главата. Припаѓал на возрасна индивидуа.
Не се откриени гробни прилози. Гроб 2 - претставува јама без гробна конструкција (ел. 4 и 13). Не е констатирана покриена плоча. Димензиите на гробот се: 1.90 х 0.40 х 0.40 м, ориентиран во правец запад-исток.
Остеолошките остатоци се мошне слабо зачувани. Скелетот припаѓал на возрасна индивидуа. Покојникот бил положен на грб во испружена положба, со рацете прекрстени врз стомакот.
Не се откриени гробни прилози. Гроб 3 - претставува јама без гробна конструкција (сл. 14). Покривната плоча е оштетена при градежните работи, така што при истражувањата не е констатирана. Димензиите се: 2.05 x 0.45 x 0.45 м, ориентиран во правец запад-исток. Во гробот се откриени скелети на два покојника кои припаѓаат на возрасни индивидуи.
Коските од првиот се собрани на источната страна крај нозете на вториот покојник. Остеолошките остатоци на вториот покојник се во целост и добро зачувани. Покојникот бил положен на грб во испружена положба. Рацете се свиткани на лактовите и положени врз градите. Главата е свртена налево.
Не се откриени гробни прилози.
Гроб 4 - гробот е со надземно обележување. Над гробната комора. а веднаш под површината на земјата на околу 0.15 м, гробот е обележан со обработена едноделна камена плоча. На нејзината западна страна во вертикална положба е поставена мала камена плочка (сл. Хи 15).
Гробот беше откриен на длабочина од околу 0.85 м под камената плоча за обележување. Конструкцијата на гробот е изведена од 6 обработени камени плочи во вид на циста. Има триделна покривна плоча, од кои двата дела се пропаднати во гробната комора (сл. 5). Гробот не е поплочен. Димензиите на гробот се: 1.90 х 0.50 х 0.45 м, ориентиран во правец запад-исток. Во гробот е откриен добро зачуван скелет на возрасна индивидуа. Покојникот бил положен на грб во испружена положба, левата рака испружена покрај телото десната положена на градите. Главата свртена налево.
Не се откриени гробни прилози.
Гроб 5 - конструкција од 7 обработени камени плочи во вид на циста, без челна плоча на западната страна. Има триделна покривна плоча (сл. 6 и 16). Гробот не е поплочен. Димензиите на гробот се: 1.00 х 0.50 х 0.30 м, ориентиран во правец запад-исток. Во гробот е откриен слабо зачуван скелет на дете на возраст од околу 5-7 години, со вкупна должина од околу 0.80 м (ел. 7). Покојникот бил положен на грб во испружена положба. Рацете се свиткани на лактовите и се поставени врз стомакот.
Според големината на конструкцијата. веројатно во гробот најпрво била погребана возрасна индивидуа. По вторпат конструкцијата била употребена за погребување на детски покојник, притоа приспособена за возраста на покојникот. На западната страна била отстранета челната плоча и на тој начин приспособена за уште едно погребување. Од првиот покојник не се откриени остеолошки остатоци, но врз покривната плоча, на нејзината западна половина, се откриени археолошки наоди кои веројатно припаѓале на првиот покојник.
Во гробот не се откриени гробни прилози.
Наоди откриени врз покривната плоча:
- сребрена наушница со четири ажурирани јаготки, изработена во техника на филигран и гранулација (сл. 9a);
- пет единечни и повеќеделни стаклени мониста (сл. 9б).
Гроб 6 - претставува јама без гробна конструкција (сл. 17). Покривна плоча не е констатирана. Гробот има трапезоидна форма. Димензиите на гробот се: 2.00 х 0.45 м, ширина кај главата и 0.35 м, ширина кај нозете, длабочина 0.40 м, ориентиран во правец запад-исток.
Скелетот е слабо зачуван и припаѓал на возрасна индивидуа. Покојникот бил положен на грб во испружена положба. Рацете се испружени покрај телото.
Не се откриени гробни прилози.
Гроб 7 - претставува јама без гробна конструкција. Покривна плоча не е констатирана (ел. 18). Димензиите на гробот се: 1.80 х 0.45 кај главата и 0.30 кај нозете 0.45 м, ориентиран во правец запад-исток. Во гробот е откриен слабо зачуван скелет на возрасна индивидуа. Покојникот бил положен на грб во испружена положба. Гацете се испружени покрај телото. Главата е свртена надесно.
Не се откриени гробни прилози.
Гроб 8 - претставува јама без гробна конструкција. Гробот е без покривна плоча. Димензиите на гробот се: 1.80 х 0.55 х 0.50 м, ориентиран во правец запад-исток (сл. 19). Остеолошките остатоци се мошне слабо зачувани. Скелетот припаѓа на возрасна индивидуа.
Покојникот бил положен на грб во испружена положба. Левата рака е положена врз градите десната врз стомакот. Главата свртена кон десно.
Не се откриени гробни прилози. Гроб 9 - гробот и остеолошките остатоци во него се откриени од работниците при изведување на градежните активности. Од гробот потекнуваат повеќе наоди кои не се откриени во изворна положба, туку2 се прибрани кога е откриен.
Овој гроб претставува јама за слободен закоп без гробна конструкција и покривната плоча. Димензиите на гробот се: 2.05 х 0.55 х 0.45 м, ориентиран во правец запад-исток. Положбата на скелетот немаше можност да се одреди. Според димензиите, веројатно во гробот била погребана возрасна индивидуа.
Гробни прилози:
- сребрена наушница украсена со гроздовиден приврзок на долниот средишен дел, кој на почетокот и на крајот е врамен со по еден лентест обрач, завршува со една крупна гранула и украс во вид на грчката буква омега на горната позиција над него, изработен со тенка сребрена лента. (сл. Па);
- сребрен прстен со лентеста алка и единечна глава (сл. 11Ѓ);
- бронзен прстен со лентеста алка и дводелна глава (сл. 11);
- бронзен прстен со лентеста алка и триделна разделба на главата (сл. 118);
- бронзен лентести прстен со врежан пентаграм на главата (ел.. Пг);
- бронзена обетка со вертикална гужва (сл. 11б);
- ѓердан од 27 единечни и повеќеделни стаклени мониста (сл. 11е).
Гроб 10 - претставува јама со гробна конструкција изведена од 7 обработени камени плочи во вид на циста (ел. 20). Покривната плоча е оштетена при градежните работи. Гробот не е поплочен. Димензиите на гробот се: 2.00 x 0.60 кај главата и 0.45 кај нозете 0.50 м, ориентиран во правец запад-исток. Во гробот е откриен слабо зачуван скелет на возрасна индивиуа. Покојникот бил положен на грб во испружена положба. Левата рака е положена врз карлицата, а десната врз стомакот. Главата е исправена и гледа кон исток.
Не се откриени гробни прилози.
Гробни конструкции и движен археолошки материјал
Истражувањата на некрополата беа изведени само на местата каде што требаше да се поставуваат темелите на објектот. Тоа ја ограничи работата целосно да се истражи просторот на кој требаше да се постави објектот. Во основа, гробовите беа откриени со градежните интервенции, така што не постоеше можност поцелосно да се организира истражувањето во кус временски рок. Со истражувањето што го изведоа Музејот на град Скопје и ну Конзерваторски центар - Скопје (тогаш: Завод за заштита на спомениците на културата на град Скопје) беа откриени 10 гроба.
Парцијалното откривање на гробовите не даваше можност тие да се проучуваат од аспект на нивната организација во некрополата при погребувањето,. на семејните врски или за придружните обредни места. Од друга страна, со истражувањата мошне јасно беа определени гробните конструкции, начинот на погребување на покојниците и нивната хронолошка припадност.
Гробните конструкции на некрополата Крст се градени на начин познат и применет кај најголемиот број гробови откриени во овој период во Македонија. Од нив можат да се издвојат неколку основни типови:
- Јама изведена со конструкција од обработени камени плочи во вид на циста, со покривна плоча; - Јама оградена со делумна конструкција од обработени камени плочи во вид на циста, без покривна плоча;
- Јама за слободен закоп со покривна плоча;
- јама за слободен закоп без покривна плоча.
Од десетте откриени, само на гробот 4 е констатирано надгробно обележување. Обележувањето е изведено со една монолитна камена плоча поставена на површината над гробот и мала камена плочка вертикално поставена на нејзината западна страна. Гробот беше откриен на длабочина од околу 0.85 м под надгробното обележување.
Јамите со конструкции од камени плочи во вид на циста се констатирани кај гробовите 1, 4, 5 и 10. Одлика на овие конструкции е нивната трапезоидна форма. Челната страна кај главата € поширока во однос на она кај нозете каде што е потесна, притоа добивајќи трапезоидна форма. Од нив само кај гробот | не е констатирана покривна плоча. Со оглед на непотполната гробна конструкција и растурениот скелет се чини дека гробот претрпел деструкција уште од тоа време. Кај останатите конструкции констатирани се триделни покривни камени плочи.
Од гробните јами само кај гробот 3 и гробот 8 не е констатирана покривна плоча. Кај останатите гробови е констатирана дводелна (гробови 7, 9) или триделна (гробови 2, 6) покривна плоча. Сите гробни јами за слободен закоп се без гробна конструкција од камени плочи или обележување на јамата со камења. Со оглед на мошне ограничениот простор за истражување и ровката сува земја, немаше можност да се согледа формата на јамата. Во основа таа морала да ја следи формата на конструкциите во вид на циста, односно на западната челна страна кај главата да е изведена пошироко во однос на спротивната страна кај нозете каде што е потесна. Од друга страна, со истражувањето не е откриено присуство на дрво, кое би било во функција на сандак за положување на покојникот или евентуално за обележување на јамата.
Положбата на покојниците речиси е идентична кај сите гробови. Тие се погребани на грб во испружена положба, но со различен распоред на положбата на рацете (двете раце положени на карлицата или на градите; двете испружени покрај телото; една положена врз карлицата, другата врз градите, или едната положена врз карлицата или на градите, другата испружена покрај телото). Положбата на главата е откриена во три позиции, свртена налево, свртена надесно или исправена и гледа кон исток.
Ориентацијата на покојниците кај сите гробови е во правец запад-исток, според нивната христијанска припадност, односно главата на западната, а нозете на источната страна. Отстапувањата од оваа положба се мошне незначителни.
Според тоа, можеме да заклучиме лека обичаите на погребување на некрополата Крст (изведба на гробната конструкција и положбата на покојникот во гробната јама). се идентични со оние што се веќе констатирани на најголемиот број некрополи од Македонија и пошироко од овој период.3 Исклучок претставува надземното обележување од гробот 4, кое не е познато кај некрополите од раниот среден век. Засега во Македонија таков обичај е откриен на некрополата Брданов Камен кај Богданци, близу до Гевгелија, датирана во У-УТ век.4
Движниот археолошки материјал е откриен само во два гроба. Во изворна положба е откриен само во гробот 5. На гробот 3 припаѓаат повеќе наоди, но тие се откриени со градежните активности, така што немаше можност да им се одреди положбата. Кај наодите од гробот 5 состојбата е нешто појасна. Тие се откриени врз покривната плоча на гробот во изворна положба. Со оглед на секундарното погребување во гробот, веројатно припаѓале на претходниот покојник кој бил возрасна индивидуа. При истражувањата случајно е откриен и
еден бронзен крст (сл. 10). Но без оглед на ваквата состојба со наодите, очигледно е дека тие припаѓаат на покојниците од некрополата, па ако се земат предвид и гробните конструкции, го определуваат карактерот и хронолошката припадност на некрополата.
Од археолошките наоди е откриен само накит. Откриени се три наушници, од кои првата е сребрена со четири ажурирани јаготки изработена со филигран и гранулација, сребрена наушница со гроздовиден додаток на средишната долна позиција, а над него украс во форма на грчката буква омега, додека третата е бронзена наушница со гужва. Од другиот накит се откриени четири бронзени прстени и ѓердан од 32 стаклени мониста. Како случаен наод во текот на истражувањата е откриен и еден бронзен крст.
Од наушниците е откриен само по еден примерок, така што се претставници на посебни типови. Наушницата со четири јаготки и наушницата со омега додаток на средишната горна позиција, спаѓаат меѓу луксузните примероци, изработени од сребрена жица во техниката на филигран и гранулација, додека онаа со гужва е изработена од бронзена жица.
Сребрените наушници со четири јаготки и со омега додаток на горниот средишен дел главно егзистираат едновремено, иако одредени варијанти на оние со четири јаготки се познати уште во рановизантиските хоризонти од VI-VII век на Балканот.5 Бројни варијанти од овој накит датирани во X и XI век, односно на крајот на X и првата половина на XI век, се откриени во средноевропскиот H балканскиот културен простор,а особено се познати меѓу накитот во Подунавјето, Босна, Србија и Бугарија.6 Во Македонија наушници со четири ажурирани јаготки се откриени на некрополите Крстеви - с. Корешница, Демир Капија, Трпчева Црква - с. Дуње, Прилеп и Црвени Брегови - с. Крњево, Неготино, исто така датирани во X-XI Вех.7
Наушници со гроздовиден приврзок во долниот дел и украс во форма на грчката буква омега во горниот дел на средишната позиција, како што е нашиот примерок (сл. 9, 11) или во комбинација со лунула или со друг украсен мотив откриени се на повеќе некрополи во Македонија и на Балканот, главно, датирани во X и XI век.8
Наушницата со гужва е откриена во гробот 3. Од неа е останат само приврзокот во вид на гужва, додека алката за прикачување недостасува. Припаѓа на типот со вертикално поставен приврзок, откриен на повеќе локалитети во Македонија и на Балканот, датирани во XI-XII век.9
Од прстените се откриени четири примероци, откриени во Гробот 3. Од нив еден е изработен од сребро, а другите три од бронза. Прстенот со триделниот раздел на главата лиен е во еден дел, додека останатите се изработувани на друг начин. Кај овие прстени посебно се изработувала алката, а посебно главата, која се прилепувала на алката. Поради ваквиот начин на изработка, често се случувало главата да биде откршена од алката и изгубена, како што е случај со двата наши примероци. Како најомилена форма на накит, припаѓаат на два основни типа:
- прстени со една и повеќеделна разделба на главата (сл. 11ѓ и 11д)
- лентасти прстени (врежан пентаграм на елипсовидна глава, сл. 111).
Според типолошките особености припаѓаат на репертоар познат како на некрополите во Македонија, така и на поширокиот балкански простор во периодот од X-X! век.10 Покрај останатиот накит, на некрополата се откриени и 32 стаклени мониста во гробовите 3 и 5. Спаѓаат во групата мониста со расчленета форма. Од нив се откриени едноделни, дводелни, триделни, четириделни и петделни мониста, изработени од стаклена паста. Како дел од накитот за врат се откриени на повеќе некрополи во Македонија и пошироко на Балканот и претежно се врзуваат за накитот што е карактеристичен за X и на преминот кон XI век.11
При истражување на некрополата случајно е откриен крст кој припаѓа на латинската форма крстеви (сл. 10). Крстот е изработен од бронза, со ушка за прикачување која е откршена и недостасува. Декориран е само од предната страна. На целата површина од предната страна претставен е мотив на стилизирана флорална декорација. Декорацијата е врамена во контурна линија која завршува на крајот од краците на крстот. Краевите на сите четири краци од крстот се украсени низа од по 5 гранули. Во нејзиниот внатрешен дел е изведена декорација со претстава на стилизирана винова лоза, компониран на сите четири краци. Според формата крстот се датира во периодот од Х-ХИ век.12 Декорацијата се среќава на фреско-живописот на цариградските цркви од XI век, како декорација на одеждите на некои светители. Во Македонија се срекава не само како декоративен елемент на одеждите на светителите, туку15 и како архитектонски украсен мотив. Посебно е присутна во фреско-живописот на црквите во Св. Пантелејмон во Нерези и Св. Ѓорѓи во Курбиново од втората половина на XII век.16
Имајќи ги предвид гробните конструкции и откриените прилози во нив, можеме да заклучиме дека откриените гробови на некрополата Крст во с. Орешани, се датираат во периодот од X-XI век, но не по крајот од неговата прва половина.
Киро Ристов kiroristov@yahoo.com Дафина Каламадеска Михаилова
KIRO RISTOV
Museum of City Skopje - Skopje DAFINA KALAMADESKA MIHAILOVA
National Institution Conservation Centre - Skopje
THE MEDIEVAL CEMETERY OF KRST NEAR THE VILLAGE OF ORESANI, SKOPJE
Белешки
- За информациите и отстапените наоди и во оваа прилика благодарност до Александар Грнчаровски од с. Орешани. Посебно во оваа пригода треба ла се истакне придонесот и несебичната помош од изведувачот на градежните работи Водостопанската работна организација од Скопје, која имаше разбирање за истражувањата, ставајќи ја притоа на располагање дел од механизација и своите работници. ↩
- Освен авторите на текстот, на истражувањето учествуваше и Гоце Милески, фотограф од НУ5 Конзерваторскиот центар - Скопје. ↩
- Манева Е., 2000, 34-41; Кепеска ЈІ., 1995, 46-47; Кепеска ЈІ., 1999, 310-313: Ристов K. - Хусеновски B., 1996, ↩
- Ристов K., 2006, 166, 167. Надземното обележување на гробовите од оваа некропола е изведено со по две вертикално поставени мали камени плочки на аглите над гробот, во дијагонална насока. Гробот е откриен на длабочина од околу7 1.2 м под надземното обележување. ↩
- Davidson G., 1952, 257, fig 55. ↩
- Манева E., 1992. 50. ↩
- Манева Е., 1992, 125, T 16 (19/1); Манева Е., 2000, 54, 95 (гроб 16), 108 (гроб 34), T III, 1, 2; Кепеска Л., 1999, 314, 315, T. I, 1. ↩
- Манева E., 1992, 52-53, Т. 15; Манева E., 2000, 55, 91, 97, Т. IV, 2, 3. ↩
- Aleksova B., 1966, 55, T.XXIII, 23, 28; M. Ljubinkovi¢, 1956, 135, f. 4; Манева E., 1992, T. 17 (31/138, 61/30a, ↩
- Манева 1992, 84-90; Манева Е. 2000, 73-75, T. XX-XXI; Кепеска ЈІ., 1995, 51-53, T. V (31/2-6), T. VI (38/1-5); Кепеска Л., 1996, 214-217; Кепеска ЈІ. 1999, 317, T.Ил, 1-4; Блажевска Л., 1996, 209, T. Ш, 11-20. ↩
- Манева E., 1992, 65, Т. 33-35; Манева E., 2000, 60, 61, T. УІ; T. VII. ↩
- Petrovic R., 1997, 51-53, T. 92-98. ↩
- Rise D. T., 1968, 123, 51. 112; Grabar A., 1969, 53. ↩
- Bypuh Ј.В., 1974, Сл. 7 и 12; Грозданов Ц. - Миствиш ЈІ. K., 1992, Сл. 17 и 18. ↩
Summary
The Medieval Cemetery of Krst near the Village of Orešani, Skopje
The site of Krst is located near the village of OreSani, ca. 20 km south of the center of the city of Skopje. It is situated on a hill on the northwest outskirts of the village, ca. 50m to the west of the railroad track Skopje - Gevgelija. The necropolis was found by accident, when the locals decided to build a church. During the construction activities surrounding the building of the church, while they were setting the foundations, a grave was discovered with a couple of finds, which were taken to the City Museum of Skopje. The finds indicated that this was a medieval grave, from the early middle ages (X-XI centuries AD). Thus excavations were undertaken.
During the excavations ten graves found, four of them with a construction of slabs in a form of a cist, while the others had no specific construction. Grave offerings were present only in two graves.
The grave constructions on the Krst necropolis are built in the most common and well known way and used in most of the burials from this period in Macedonia from the X-XI centuries. A few separate types can be distinguished:
- grave pit with a construction of stone slabs - cist grave, with a stone slab cover (grave 4, grave 5 and grave 10);
- grave pit with a construction of stone slabs - cist grave, without a stone slab cover (grave 1);
- grave pit with no stone construction, with a stone slab cover (grave 2, grave 6, grave 7 and grave 9);
- grave pit with no stone construction, without a stone slab cover (grave 3 and grave 8)
Archaeological finds were discovered in only two graves. Grave 5 was the only one found in situ. Grave 9 has several finds, but they were all found during building activities; thus there was no opportunity for determination of the placement of the finds. The situation was clearer with the finds from grave 5, at least regarding context. They were found lying on the cover slab of the grave in situ. With a secondary burial taken into account, these finds probably belong to the grave where an adult was buried. During the excavation a bronze cross was found accidently. If the finds, burial customs and burial constructions are considered, they determine the character of the necropolis and its chronology. Only jewellery was found as a grave offering. A silver earring with four strawberries made in the techniques filigree and granulation, a grape added on the middle lower position, and above it an ornament - the Greek letter Omega; a bronze earring with “crowd”; four bronze rings; and a necklace of 32 glass beads. All the archaeological finds belong to the well known repertoire found in Macedonia and the Balkans during the X-XI centuries.
Библиографија
- Aleksova B., 1966, Prosek - Demir Kapija, Skopje-Beograd
- Блажевска Л., 1996, Средновековна некропола “Ozpada” во Бистренци - истражување 1994, Скопје
- Garabar A., 1969, Vizantija, vizantiska umetnost srednjega veka (od7 VIII-XV veka), Novi Sad
- Грозданов Ц. - Миствиш ЈІ. X., 1992, Курбиново. Скопје
- Davidson G., 1952, The Minor Objects, Corinth, Vol. XII, Princeton
- DHypuh J. B., 1974, Византијске фреска у Југославији, Београд
- Кепеска ЈІ., 1995, Задна Река - Грмајте, средновековна некропола, Скопје
- Кепеска Л., 1996, Нови наоди од Тричева Црква, Масеԁ. acta archaeol. 14 Скопје
- Кепеска Л., 1999, Трпчева црква - истражување 1997, Масеԁ. acta archaeol. 15, Скопје
- Ljubinkovié M., 1956, La nékropole slave de Brestovik, Archaeologia Jugoslavica И, Beograd
- Манева E., 1992, Средновековен накит во Македонија, Скопје
- Манева E., 2000, Крстеви, средновековна некропола, Скопје
- Petrovié R., 1997, Krstovi vizantiskog carstva, Beograd
- Rice D.T., 1968, Umetnost2 vizantiskog doba, Beograd
- Ристов K. - Хусеновски Б., 1996, Средновековна некропола Бела Прс во Гевгелија, Културно Наследство 19-20-21, Скопје
- Ристов К., 2006, Три нови некрополи од гевгелиско, Масеԁ. acta archaeol. 18, Скопје