Macedoniae acta archaeologica 19 (2010) · стр. 297–304
Златните монети од нумизматичкото одделение при ну Завод и музеј Прилеп
Содржина
- НУ Завод за заштита на спомениците на културата и Музеј - Прилеп
- Ав. DN IVSTI-NVS PP AVC Ps. VICTORIA AVGVSTORVM
- Биста на императорот, во профил, надесно; Викторија во од, надесно, со глава свртена
- As. [ANCONSTANTINUSCCONS]TA[NTIN] Ps. VICTORIA-AVGUI
- Солид, (AV) Класа VII, Тип Іа
- Ковница: Константинопол
- Хистаменон Номизма, Класа П
- Ав. Христос стои на трон носи, палиум и Рв. Михаел УП (во средина)
- BILUANA JOVANOVSKA
- National Instutution for Monument Protection and Museum - Prilep
Управа за заштита на културното наследство - Скопје душко ТЕМЕЛКОВСКИ
НУ Завод за заштита на спомениците на културата и Музеј - Прилеп
ЗЛАТНИТЕ МОНЕТИ ОД НУМИЗМАТИЧКОТО ОДДЕЛЕНИЕ ПРИ НУ ЗАВОД И МУЗЕЈ ПРИЛЕП
Богатата нумизматичка збирка од Нумизматичкото одделение при ну Завод за заштита на спомениците на културата и Музеј - Прилеп, покрај разновидните примероци монети, содржи и златни монети, и тоа: 1 статер на Филип II (359-336 г. пр. н.е.); 1 тремиз на Јустин П (565-578 г.); | солид на Констанс II (642-668 г.); 1 comma на Константин УП Порфирогенит (913-959 г.); | хистаменон на Роман IV со Евдокија (1067-1071 г.) и 3 хиперпирони на Јован Ш Дука Ватац (1222-1254 r).
Познато е дека Филип Ил златните пари ги кова во периодот меѓу 346-328 година пр. н.е. според атичкиот паричен систем во ковниците во Пелаи Амфипол. На аверсот на статерот е претставена глава на Аполон со лавров венец, а на реверсот бига со кочијаш.
Оваа монета,1 по сите параметри ги има особеностите на статер кован во ковницата во Амфипол, меѓутоа, според оштетувањата на аверсот кои не се својствени за златните монети остава простор за сомневање, односно дека станува збор за суберат, т.е. основата е бронзена прелиена со тенок слој на злато.
Статер (суберат) Ав. Глава на Аполон со лавров венец, Рв. ΦΙΛΙΠΠΟΥ на лево Бига со кочијаш, во галоп, на десно
т. 8.6 rp.; д. 18 MM локалитет Кај Чешмата, село Загорани Инв. бр. 1176 2. Јустин П (565-578 г.)
Фракцијата на солидот, односно тремиз,2 кован во времето на Јустин II ги има сите одлики на рановизантиското монетоковање.
Во иконографска смисла, монетите на Јустин П ги задржуваат одликите на доцноантичкото монетоковање, односно на аверсот на тремизот е претставен профил на императорот, а на реверсот е претставена Викторија во од на десно, држи лавров венец во д. и глобус круцигер во л. рака.
Инаку, византиското монетоковање е одбележано со реформата на монетарниот систем на Анастазиј 1, кој го дава карактеристичниот изглед на византиските пари што ќе трае со векови. Во монетарната реформа од 498 г. солидот и неговите фракции семисисот и тремисисот останале неизменети.
тремиз, (AV)
Ав. DN IVSTI-NVS PP AVC Ps. VICTORIA AVGVSTORVM
Биста на императорот, во профил, надесно; Викторија во од, надесно, со глава свртена
носи оклоп, палудаментум и дијадема. наназад, држи лавров венец во д. и глобус круцигер во ЈІ. рака; ВО д. поле звезда; во отсечок CONOB.
Ковница: Константинопол т. 1.42 гр.; д. 16 мм Референца: МИБ 11 локалитет Крклари
Инв. бр. 3166
3. Констанс П (642-668 г.)
Констанс II, наречен Константин Брадестиот, бил византиски император од 641 до 668 година. Исто така, бил последниот император кој станал конзул во 642 г., станувајќи последен римски конзул во историјата.
Според промените во иконографијата на солидот кои се случиле во VII век, на аверсот, со нагласени портретни карактеристики,3 е претставен Констанс II со долга брада и мустаќи и неговиот постар син Константин IV голобрад, а на реверсот има крст на три скалила меѓу стоечки претстави на Ираклиј и Тибериј. Крстот, чијашто форма покажува на деноминацијата на монетата, е честа појава на реверсот на монетите од VII век.
Овој солид“4 е кован во ковницата во Константинопол по успешниот поход на Констанс II на Балканот, кој од времето на Маврикиј, ова било прв енергичен и успешен проход против словенското ширење на Балканот.5
comma, (AV)
As. [ANCONSTANTINUSCCONS]TA[NTIN] Ps. VICTORIA-AVGUI
Биста на Констанс П со долга брада, лево и Крст на три скалила; Стоечки претстави помала биста на Константин IV, голобрад, на Ираклиј (л.) и Тибериј (д.), двајцата десно. Двајцата носат хламус и круна со крст; носат хламус и круна со крст. Во отсечок меѓу главите, крст. CONOB
Ковница: Константинопол Кована: 662-663 г.
т. 3.39 rp.; 18 мм
Референца: МИБ 31 откупена од Ацо Георгиески
Инв. бр. 1356
4. Константин УП Порфирогенит (913-959 г.)
Наспроти линеарното прикажување на ликовите на монетите на владетелите од Исавријанската и Амориската династија, кај изданијата на монетите на владетелите од Македонската династија Лав VI, Роман I Лакапин, Константин УП Порфирогенит и Роман II се забележува интенција за портретирање на нивните ликови.
На аверсот на солидот6 е претставен Христос на трон. кој од времето на Василиј | (867- 886 г.) станува вообичаена претстава на монетите во X век, а на реверсот Роман I Лакапин и неговиот син Кристофор. Во X век солидот ги задржува својата тежина и чистотата на златото.
Овој солид е емитуван во периодот 921-931 г., кога со Византија владее Роман I Лакапин, а неговиот син Кристофор е назначен за коимператор и наследник на тронот. Имено, Константин VII Порфирогенит во 911 г. е прогласен за коимператор, но по смртта на неговиот татко Лав VI Мудриот во 912 г. не станал владел на Византија, на тронот застанува неговиот вујко Александар. Во летото 913 rn, по смртта на Александар, Константин УП Порфирогенит ro наследува тронот. но со Византија во негово име како регенти до 919 г. управуваат патријархот Никола Мистик, неговата мајка Зоја Карбонопсина и Роман I Лакапин. Во 919 г., Константин VII Порфирогенит се жени со Елена Лакапина, ќерката на Роман | Лакапин. Воман | Лакапин ја добива титулата басилеопатер и наскоро, во септември 920 г., да се наименува за цезар, а во декември истата година за коимператор. Наскоро, односот меѓу двајцата владетели се менува, односно Роман | Лакапин станува владетел на Византија, а Константин УП Порфирогенит станува негов коимператор. Роман I Лакапин е симнат од тронот во декември 944 г. од неговите синови Стефан и Константин. Благодарение на неговата енергична сопруга Константин УП во јануари 945 г. го презема тронот и самостојно владее со Византија до 959 г.
Солид, (AV) Класа VII, Тип Іа
Ав. +IhSXPSREX RECNANTIUM Ps. ROMAn’ETXPISTOFO’AUGGb’ Претстава на Христос со брада, седнат на Биста на Роман I (л.), со брада, носи
трон, носи туника и химатион, со десна рака традиционален лорос и круна со крст. благословува, евангелие во л. рака. Помала фигура на Кристофор (д.), голобрад,
носи хламус и круна со крст; меѓу нив држат патријархиски крст.
Ковница: Константинопол
Кована: 921-931 г.
т. 4.34 rp; a. 20 мм
Референца: Sear 1745; Doc. III, 7.6, Pl. XXXVI, 7.4
населба Варош (откриена при копање на канал за водоводна мрежа)
Инв. бр. 65
5. Роман IV со Евдокија (1067-1071 г.)
Во втората половина на X век Никифор П Фока, заради финансиски причини, кова златни номизми со помала - тетартери и со полна тежина - хистамени, кои со континуирано намалување на чистотата на златото се во оптек и во XI век. Во средината на XI век дебазирањето на златото продолжува во интервали и по поразот на Византија во битката кај Манцикерт (1071 г.) чистотата на златото се намали на 8 карати.
Хистаменон Номизма, Класа П
Ав. Христос стои на трон носи, палиум и Рв. Михаел УП (во средина)
колобиум и ги крунисува Роман и Евдокија Константин (од л.) и Андроник (од д.) стојат, сите се голобради.
Ковница: Константинопол т. 4.4 гр; д. 26 MM Референца: Sear 1859 локалитет Старо Бонче Инв. бр. 2507 Овој хистаменон? е кован за време на владеењето на Роман IV7 со Евдокија (1067-1071 г.). Според востановената иконографија од X! век. на аверсот претставен е Христос на трон и ги крунисува Роман и Евдокија, а на реверсот претставени се Михаел УП, Константин и Андроник. Изданијата на Роман IV не се невообичаени, меѓутоа, на територијата на Македонија ова е единствен примерок.
6. Јован Ш Дука Baran (1222-1254 г.)
Јован Ш Дука Ватац, од династијата Ласкариди, владеел со Никејската Империја во периодот 1222-1254 г во Никејската Империја биле задржани традициите на византиското монетоковање од XII век. Според тежината и модулниот стандард никејското монстоковање го следи она на Комнените, но се забележуваат одредени новини во иконографијата. На монетите императорите од никејската имерија се појавуваат со своите семејни покровители, како Христос Халкитис, Св. Теодор, Св. Горѓи, Св. Константин и Св. Трифун.
На аверсот на хиперпироните,8 ковани во ковницата во Магнезија, е претставен Христос седнат на трон, држи евангелие во левата рака, а со десната благословува, а на реверсот стоечка претстава на Јован Ш Дука Ватац крунисуван од страна на Богородица.
Хиперпироните кои се издавани во време на владеењето на Јован III Дука Барал во големи количини, се со висок процент на злато (16-18 карати). Поради високиот квалитет, хиперпироните на Јован Ш Дука Ватац биле употребувани не само во Никејската империја туку и во сите држави на Балканот.
Монетите на Јован Дука Ш Ватац се најчестите златни пари во употреба на територијата на Македонија во втората половина на XIII век. На територијата на нашата земја се откриени и како поединечни наоди и во остави како што е делот од оставата која содржи 25 хиперпирони од Струмица а се наоѓа во збирката на нрбм.
Хиперприон (AV)
Ав. IC - ХС; Христос седнат на трон, држи Рв. ΙωΔΕСРПОТН Τω ΠΟΡΦΙΡΟΓΕΝΗΤ; Евангелие во левата рака, а со десната Стоечка претстава на царот, во десната рака благословува држи лабарум, а во левата анексикакија,
крунисуван од страна на Богородица. Ковница: Магнезија т. 4.16 гр.; д. 25 мм. Референца: Seaby 2073 локалитет непознат
Инв. бр. 1489
Хиперприон (AV)
Ав. IC - ХС; Христос седнат на трон, држи Рв. ΙωΔΕСΡΠΟΤΗ Τω ΠΟΡΦΙΡΟΓΕΝΗΤ; Евангелие во левата рака, а со десната Стоечка претстава на царот, во десната рака благословува држи лабарум, а во левата анексикакија,
крунисуван од страна на Богородица.
Ковница: Магнезија
т. 4.54 rp.; д. 25 MM.
Референца: Seaby 2073
откриена во латинска црква во село Загорани
Инв. бр. 3111
Хиперприон (AV)
Av. IC - XC; Христос седнат на трон, држи Ву. ЈОЛЕСРПОТН Тео IIOP®IPOTENHT; Евангелие во левата рака, а со десната Стоечка претстава на царот, во десната рака благословува држи лабарум, а во левата ансксикакија,
крунисуван од страна на Богородица.
Ковница: Магнезија
т. 4.48 гр.; д. 27 мм.
Референца: Seaby 2073
откриена во латинска црква во село Загорани Инв. бр. 3112
Презентираните златни монети, заради нивната репрезентативност, високиот степен на зачуваност и реткост претставуваат сведоштво од поширок интерес за проучување на општествено-историските и културно-историските прилики во периодот на македонските кралеви и средниот век во Македонија, со што придонесуваат збирката на монети од Нумизматичкото одделение при ну Завод за заштита на спомениците на културата и Музеј - Прилеп да се вброи во категоријата културно наследство од особено значење.
Билјана Јовановска Душко Темелковски
BILUANA JOVANOVSKA
Cultural Heritage Protection Office - Skopje DUSKO TEMELKOSKI
National Instutution for Monument Protection and Museum - Prilep
GOLDEN COINS FROM THE NUMISMATICS DEPARTMENT OF THE NATIONAL INSTITUTION FOR MONUMENT PROTECTION AND MUSEUM OF PRILEP
Белешки
- Филип П (359-336 г. пр. н.е.) Случаен наод во земјоделска парцела на локалитет Кај чешмата, село Загорани, откупена од Димко Мицкоски во 1962 година; Кепески K., 1987, 45, сл. 3. ↩
- Случаен наод, локалитет Крклари, Прилеп, откупена во 1969 година. ↩
- Внесувањето на портретни карактеристики започнува со солилите на Фока (602-610 г.). ↩
- Случаен наод, откупена од Ацо Георгиески во 1962 година. ↩
- Острогорски I, 1947, 51. ↩
- Случаен наод при копање на канал за водоводна мрежа, населба Варош, Прилеп, откупена од Мирослав Јовчески во 1961 година. ↩
- Случаен наод, локалитет Старо Бонче, с. Бонче, откупена од Стојан Тошески во 1964 година. ↩
- Хиперпиронот со инв. бр. 1489 е откупен од Ацо Георгиевски, непознат локалитет; Хиперпироните со инв. бр. 3111 и 3112 се случајни наоди при расчистување на рушевини на црква Св. Никола од XIII-XIV7 век (позната кај месното население уште како Латинска црква), село Загорани, откупена во 1967 година; Бабиќ Б. - Китаноски Б., 1996, 299. ↩
Summary
Golden Coins from the Numismatics Department of the National Institution for Monument Protection and Museum of Prilep
In this article, the golden coins from the Numismatics Department of the National Institution for Monument Protection and Museum of Prilep are presented.
1. Philip П (359 - 336 BC), stater
On the obverse of the stater there is an image of Apollo’s head with a laurel wreath, and on the reverse a biga with a coachman. This coin has all the characteristics of a stater forged in the Amphipolis mint, but given the damage on the obverse (which is unusual for golden coins), maybe the coin is a suberat.
2. Justin П (565 - 578 AD), tremiz
In an iconographic sense the coins of Justin II keep the characteristics of Late Antique minting. On the obverse of the tremiz is an image of the emperor, and on the reverse an image of Victoria walking to the right and holding a laurel wreath in her right hand and a globus cruciger in her left hand.
3. Constans II (642 - 668 AD), solidus
According to the changes in the iconography of the solidus (probably in the VII century AD), on the obverse an image of the emperor with enhanced portrait characteristics is shown, with a long beard and moustache. Next to him his elder son Constantine IV is shown beardless. On the reverse an image of Herakleios and Tiberios standing is shown, with a three scaled cross between them. This solidus was minted in the Constantinople mint after the successful campaign of Constans II in the Balkans.
4. Constantine VII Porphyrogenitus (913 - 959 AD), solidus
On the obverse of the solidus an image of Christ on his throne is shown (from the time of Basil I (867 - 886 AD); this becomes the usual image on the coins of X century AD). On the reverse an image of Romanos I Lekapenos and his son Christopher is shown. In the X century AD the solidus maintains its weight and gold purity. This solidus was in use in the period between 921 and 931 AD, during the reign of Romanos I Lekapenos.
5. John III Doukas Vatatzes (1222 - 1254 AD), hyperpyron
On the obverse of the hyperpyrons, minted in the Magnesia mint, an image of Christ on his throne is shown, with the Gospel in his left hand, and in the process of blessing with his right. The reverse has a standing image of John III Doukas Vatatzes crowned by Virgin Mary. The coins of John Ш Doukas Vatatzes are the most common coins in Macedonia in the second half of XIII century AD.
The previously mentioned golden coins are very representative, well preserved, and of great value for research into the social, cultural and historical aspects of life in the period of Macedonian kings and the medieval period in Macedonia. The coins from the Numismatics Department of the National Institution for Monument Protection and Museum of Prilep rank in the first category of cultural heritage.
Библиографија
- Бабиќ Б. - Китаноски B., 1996, Археолошка карта на Република Македонија, Том 2, Скопје.
- Belliger R. - Grierson Ph., 1966, Byzantine Coins in the Dumbarton Oaks and1 Whitemore Collections (1-Il), Washington.
- Hahn W., 1973-1981, Moneta Imperii Byzantini, Wien.
- Кепески K., 1987, Монети на македонските кралеви во збирката на прилепскиот музеј, Масеԁ. acta archaeol. 7-8, Скопје, 41-63.
- Острогорски Г., 1947, Историја Византије, Београд.
- Sear D. R, 1987, Byzantine Coins and7 Their Values, London.