Macedoniae acta archaeologica 19 (2010) · стр. 237–248
Проект Римски форум - Стоби
Како нов долгорочен проект под називот Лимски форум во 2003 година започнаа археолошките истражувања на еден од јавните објекти во Стоби, кој е еден од малкуте раноримски градби откриени до денес. Неговото откривање ни овозможува дополнување на хронологијата на Стоби, докажувајќи дека тој не бил само голем град и епископски центар во доцната антика туку, исто така, бил главен трговски и културен центар во времето на Раното Римско Царство.
Покрај научното значење на проектот, тој е од голема важност и поради едукативниот карактер, со повеќе активности, меѓу кои: археолошка теренска школа и презентации за студенти и ученици, како и подигањето на јавната свест за заштитата на културното наследство.
Објектот, работно наречен Римски форум, е лоциран на првата (долна) тераса од градот, непосредно до внатрешниот градски бедем. Бил откриен со истражувањата во 1972-1974 год..1 заедно со повеќе други објекти. На западната страна од бедемот со истражувањата е откриена голема градба со ниши кои завршуваат со арки, во кои веројатно стоеле статуи, претпоставка која била изведена од пронајдените фрагменти во близината. Градбата била поврзана со перистил (од другата страна на бедемот), украсен со мозаични подови со геометриски мотиви.2 Кон крајот на ги или почетокот на У век, внатрешниот градски бедем бил подигнат врз напуштените објекти од царскиот период, а перистилот бил преадаптиран во складишна просторија со питоси. Бедемот покрива дел од перистилот, со широчина од 2.50 м, и бил изграден не порано од времето на Валентинијан |, односно од 364 до 375 год.3 Присуството на вградени мермерни блокови - седишта од театарот упатуваат на времето од ГУ или раниот У век.
Со оглед на неговото културно и, пред се, историско значење, археолошките истражувања на Форумот продолжија во 2003 год., започнувајќи од североисточниот агол на објектот, откриен при истражувањата во 1972-1974 година.
Просторот предвиден за ископување беше поделен на сонди кои ја следат големината на нишите во арките. Така, нишите на источниот зид, од север кон југ, се означени со латинските букви A, В,С, D...., а нишите по северниот зид, од исток кон запад се нумерирани со арапски броеви 1, 2, 3, 4... Овој принцип на обележување, користен во текот на истражувањата во 2003 година, се применува и денес. Досега беа откриени и истражени седум ниши A, В, С, D, E, F и О долж источниот зид на објектот. Нишата В! е монументална порта која била затворена подоцна со зид од камен и малтер. На јужниот зид од објектот се откриени вкупно десет ниши G1-G10, од кои само четири од нив се целосно истражени до подното ниво (G1-G4). Последната сонда (G10) е истражена само делумно. На северниот зид се откриени, исто така, десет ниши (А1-А10), од кои четири се истражени целосно, до подно ниво (А1-А4), додека три само делумно (А8-А 10). На западната страна објектот е преграден со зид кој е различен по опусот на градење од останатите три 5ида на објектот, односно е зидан од кршен камен и малтер. Истиот зид засега с откриен во сондите А10, Е10 и G10. Ваквата ситуација ни овозможи осознавање на целиот габарит на објектот кој изнесува сса. 800 м?. Во централниот дел од објектот е откриена уште една масивна градба од камен и малтер (Објект 7), чија намена засега останува непозната.
Најдобро зачуван е северниот зид на Форумот, каде арките се зачувани во целата своја висина од 5.50 метри. Зачуваноста на источниот и јужниот зид е некаде околу 4 метри висина, мерено од подното ниво на објектот. Според досегашните истражувања можат да се констатираат две фази, односно обновувања на градбата. Првата ја карактеризира декоративен градежен стил, со контраст на тули и камен, нагласен со грижливо изработената малтерна фуга со розевобела боја. Обновата, односно втората фаза на објектот е од времето на неговиот полн сјај и раскош. Тогаш, зидовите на нишите до височина од 4 метри биле обложени со бел мермер, а највисоките партии, до височина од 5.20 метри биле покриени со малтер со бела боја, украсен со црвена боја и црни линии.
Најдолните партии на нишите до висина од 0.85 м биле обложени со малтер прекриен со сив мермер. Над овој сегмент е зона со профилиран мермер со розева боја со височина од 10 см, од каде нагоре продолжува нова зона со мермерна оплата, со плочи со бела боја во висина од 25-40 см.
Подовите на нишите се од розев мермер. Предните страни на пиластрите биле украсени со мермерни оплати кои имитираат бази и се зачувани во целост на сите пиластри. Над нив се плочи од сивобел мермер украсени со канелури, кои го имитираат телото на столбот. Пиластерот завршува со псевдокапител украсен со растителни орнаменти и мотив на оволо (eirstab) изработен во длабок релјеф. Долните арки во нишите биле дополнително вметнати во втората фаза и освен декоративна имале и функција да ја зајакнат статиката на објектот. Тие биле делумно украсени со профилирани мермерни плочи. Во нишите стоеле статуи што се потврдува со досега пронајдените делови од четири статуи. На две од статуите е зачувана црвена боја и апликации од златни ливчиња.
Среќна околност е што објектот по неговото рушење бил целосно напуштен, така што сите декоративни елементи ги пронаоѓаме in situ. Всушност, насилното разурнување на објектот било проследено со пожар, за што сведочат трагите од горење на деловите од craryuTe, на зидовите, како и на останатиот пронајден движен материјал. Овој слој на рушење е со висина од околу 70-90 см и е интактен, а во него се пронајдени сите делови со кои биле украсени зидовите. Важно е да се напомене дека стратиграфијата во внатрешноста на објектот не е иста, што се должи, главно, на големината на самиот објект. Над првиот слој следи слој од антички шут, во кој се пронајдени голем број фрагменти од керамички и стаклени садови, коскени игли, монети и др. Овој слој, со висина од околу | метар, бил изнивелиран и над него бил поставен малтерен под со дебелина од 3-5 см. Подот досега е пронајден и истражен во сондите F1, F2, ЕЗ, G1, G2, G3, А10, F10 и G10, а датиран е со монета на крајот на Ш и почетокот на IV Век, како и со фрагментите керамика во слојот под подот, во кој најдоцните примероци не го преминуваат крајот на Ш век. На ова ниво се затекнати остатоци од 5идови, градени со камен и кал, кои биле веројатно од куќи потпрени на зидовите на објектот. Ова живеење било релативно кусо. што може да се заклучи од малата висина на рушењето над подот. Ова живеење се датира од крајот на III Вех, а најдоцна ло средината на IV век. Овој простор повторно бил напуштен и користен како депонија. Потврда за тоа е градежниот шут од куќи, кои по нивното горење и рушење, нивните остатоци биле исфрлени на југозападниот агол од објектот. Во шутот се пронајдени остатоци од натписи, фрески, керамика, стакло итн.
Во подоцнежните периоди овој простор бил користен како некропола. Досега се пронајдени околу 30 гроба. Сите погребувања се инхумации, од кои некои се со гробни конструкции со тегули на две води, другите се јами покриени со покривни тегули, а останатите се слободни вкопувања, без гробна конструкција. Во гробовите нема прилози, освен во гроб број 2164. Во него е погребана возрасна особа, со монета од императорот Валенс 367-375 год. во десната рака. Гробовите можат да се датираат во последната четвртина на IV или во раниот V век. Над нивото на погребување има видливи траги од плавењето на Црна Река, поточно, слој од речен мил и песок со дебелина од околу | метар.
Со истражувањата увидовме дека станува збор за голема јавна градба, со префинет архитектонски стил. Раскошот на градбата го надополнуваат зидовите со нишите и пиластрите покриени со мермерна оплата, малтерот во горните партии насликан со геометриски мотиви, како и мермерните плочи во нишите украсени со растителни орнаменти во плиток или длабок релјеф. Мотивите на плочите се слични, со растителни елементи, меѓу кои доминира акантусот, како и декорацијата со оволо орнаменти.
Меѓу бројните движни наоди, керамички и стаклени садови, декоративните коскени и бронзени предмети и сл., посебно внимание заслужува групата фрагменти од различни мермерни статуи, кои, најверојатно, стоеле во нишите. Фрагментите од раце, нозе, торза и главата од машка статуа се изработени од бел ситнозрнест мермер, кој се хористел и за изработката на дел од архитектонските елементи. На некои од фрагментит! е се сочувани траги од позлата.
Секако, големо внимание привлекува скриеното семејно богатство на незнаениот стобјанин. Депото содржи 305 сребрени и една бронзена монета од периодот на Северите датирани во Ш век. Меѓу монетите пронајдени се два пара златни детски обетки, еден сребрен прстен со гема и машки сребрен прстен во форма на змија. Депото е пронајдено во слојот на шут, во кој се вкопани доцноноримските гробови. Според зачуваните остатоци, констатиравме дека монетите и накитот биле сместени во кожна вреќичка, што ни ја потврдува формата на слепените монети при наоѓањето.
Градбата била изградена во доцниот I или на почетокот на II век и активно живеела во П и Ш век. Сите погореспоменати особености на архитектонската пластика“4 одат во прилог на оваа теорија, заедно со нумизматичкиот материјал, меѓу5 кој е монета од Антониј Пиј, пронајдена на подот во квадратот да. Од историски аспект, градбата кореспондира со силниот подем на раното Римско Царство, што му дава на Стоби посебно место и значење во историјата и големината на Римската Империја и нејзиното присуство на овие простори.
Од археолошка гледна точка, културните слоеви со повеќе од 8 метри висина отсликуваат дел од судбината, не само на објектот туку и од судбината на Стоби.
Археолошките истражувања во рамките на проектот Римски форум - Стоби покажаа дека оваа раскошна монументална градба од јавен карактер ги надминувала провинциските рамки. Како еден од малкуте раноримски објекти досега откриени во Стоби, неговото истражување започна да ги дополнува сознанијата за хронологијата на урбаната и градежна еволуција на градот, а неговата локација, во иднина, ќе биде појдовна насока за сите истражувања на градот од рано римскиот период.
Со оглед на неговата величенственост и атрактивно организирани фасади со луксузни декоративни елементи, се очекува тој да биде еден од најпривлечните и најинтересни објекти за посетителите на античкиот град Стоби.
Мила Шурбановска Антонио Јакимовски MILA SURBANOVSKA Museum of Macedonia - Skopje
ANTONIO JAKIMOVSKI Faculty of Philosophy - Skopje
THE ROMAN FORUM - STOBI
Researches 2003-2006
Белешки
- Surbanovska M. - Jakimovski A., 2007, Forum Romanum Stobensium, презентирани се сознанијата од истражувањата од 2003 - 2006 година. ↩
- Откриен е при ископувањата во 1972-1974 год. во рамките на американско-југословенскиот (македонски) научно-истражувачки проект. ↩
- Санев В. - Саржоски C., 1981, 229-234. ↩
- Wiseman J. R., 1973; Петрова E., 2003, 60-61. ↩
- Лилчиќ B., 2001, 51-56, повеќе типови на пиластер капители датирани во прва половина на И век; Слични пиластер капители со аналогии и датација, 148 (Скупи), 214-216 (Хераклеја), 258-261 (Стоби), 284-285 (Нов Дојран). Лилчиќ В.. 2002, 836-837, дадени се два слични капители кои се употребени како сполии во Епископската базилика во Стоби, како и седум нивни доцноантички имитации. Микулчиќ И., 2003, 71-81, сличните капители пронајдени на театарот во Стоби ги датира во 20-40 година од П век. ↩
Summary
The Roman Forum- Stobi
Under the auspices of a new, long-term project titled “Roman Forum”, in 2003 new archaeological excavations began in a public building that is one of the few structures from the Early Roman period known at Stobi. The building, called the Roman Forum, is located on the first or lowest terrace, beside the Inner City Wall. It was discovered and first excavated from 1972 to 1974, at the same time as the excavations of other structures at Stobi.
Until now, seven niches have been uncovered (A, B, C, D, E, F and G) on the eastern side of the object, and on the southern side of the building ten niches were discovered (G1-G10). The best preserved side of the Forum is the northern wall, where the arches are preserved to their original height of 5.5m. The eastern and southern walls are preserved to ca. 4 m in height, measured from the floor level of the structure.
According to the results of the excavation, two building phases can be determined. The first one is characterized by a decorative building manner, a contrast of bricks and style, with mortar bonds in light pink color that contrasts with the building materials. The second phase is from the time of the forum’s luxurious peak. The walls in the niches displayed white marble revetment to the height of 4m, while the highest segments -up to 5.2 m- were covered with white mortar, painted in red and black lines. The lowest segments of the niches, up to 0.85m, were covered with mortar and grayish marble slabs. Above the segments is a 10 cm high pink marble molding, dividing it from the upper zone covered with white marble slabs which are from 25 to 40 cm high.
The floor in the niches is made of pink marble. White marble revetment, covering the bottom of the pilasters, imitates the bases, and is fully preserved. Above them is grayish white marble revetment with caneluras imitating the pillar surface. On their top were white marble revetments, imitating the pillar’s capitals, made in deep relief, with floral and ovolo ornaments. The lower arches in the niches were added in the second phase of the building, and had decorative function but were strengthening the structure as well. They were partially decorated with marble relief. In the niches once stood statues, as proved by the finds of fragments of four statues. On two of them, remains of red color and gilding can be seen.
The excavations proved that this structure was a large public one, with an outstanding architectural style. The luxury of the structure is complemented by the walls with niches and pillars covered with marble revetment, and in the upper sections covered with mortar painted in geometric motifs, as well as with the marble wreaths decorated with floral motifs in shallow or deep relief. These motifs are quite similar, with compositions of floral elements where the acanthus flower is dominant; in the upper sections the decoration is with ovolo ornaments.
Among the numerous movable archaeological finds, such as pottery and glass vessels, decorated bone and bronze objects, etc., the group of fragments of marble statues that most probably stood in the niches deserves special attention.
The forum was built in late first century, or at the beginning of the second century, and existed in the second and third centuries AD. All the above motioned architectural characteristics are in favor of this dating, as well as the numismatic material.
From the historical point of view, the structure corresponds with the extensive growth of the Early Roman Empire, which gave Stobi a special place and importance in the history and the greatness of the Roman Empire.
From the archaeological point of view, the cultural layer of more than 8 meters in height depicts a part of the destiny not only of the forum but of the town as well.
The archaeological excavations in the Roman Forum showed this luxurious monumental structure to be of public character, surpassing the range of the provincial architectural style, even among the other municipia of the Roman Empire. As one of the few structures from the Early Roman times found at Stobi, its exploration has begun to complete our knowledge of the town’s urban and architectural evolution, and its location will surely be a starting point for all future excavations of the Early Roman town.
Because of its size, attractively organized facades and luxurious decorative elements, this structure is expected to become one of the most attractive and interesting objects in Stobi for the public.
Библиографија
- Лилчиќ В. 2001, Македонскиот камен за боговите, христијаните и за живот по животот, Том 1, Скопје
- Лилчиќ В., 2002, Македонскиот камен за боговите, христијаните и за живот по животот, Том II, Скопје
- Микулчиќ И. 2003, Стоби антички град, Скопје
- Петрова Е., 2003, Водич, Скопје
- Санев В. - Саржоски C., 1981, Ископувања на внатрешниот бедем на Стоби во 1972-1974, Studies of the Antiquities in Stobi Ill, T.Veles, 229-234
- Shurbanoyska M.- Jakimovski A., 2007, Forum Romanum Stobis
- Wiseman J.R., 1973, Stobi, A Guide to the Excavations, Titov Veles