Macedoniae acta archaeologica 19 (2010) · стр. 209–224

Colonia Flavia Scupinorum- аристократските семејства Rufrii и Libonii

Содржина
  1. OK?) Valerius Rufrius Tustus
  2. Семејните врски на семејствата Руфрии и Либонии
  3. За богатството и моќта на семејствата Руфрии и Либонии
  4. JOVANOVA LENČE

Во овој труд, врз основа на анализа на нови, но и веќе познати епиграфски споменици од територијата на Скупи!1 кои се однесуваат на членови од сенаторските семејства Rufrii и Libonii, ќе се направи обид да се објаснат семејните и другите врски меѓу споменатите аристократски семејства и причините за нивниот престој во Скупи, како и семејните и клиентелски релации со други еминентни сенаторски семејства и личности од јужниот дел на Горна Мезија (Дарданија), но и поширокиот балкански простор.

Од пошироката територијата на Скупи, регионот на Куманово и долината на Јужна Морава, познати се неколку натписи на кои се споменуваат лица кои се припадници или на некој начин се поврзани со сенаторските семејствата Libonii и Rufrii.2

Покрај досегашната добра проученост на оваа проблематика, сепак, благодарение на новите откритија и сознанија, а врз основа на епиграфско-ономастички, просопографски, археолошки и историски проучувања, можни се нови повалидни заклучоци за многу од отворените прашања: за присуството, семејно-клиентелските релации и општествената улога на аристократските семејства Руфрии и Либонии во Скупи кон крајот на II и во првата половина III век.

Директен повод е еден новопронајден епиграфски споменик од територијата на Colonia Flavia Scupinorum на кој се спомнува Rufrius Justus - clarissimus vir, припадник на познатото сенаторско семејство *Rufrii*.3 Со тоа се зголеми бројот на познати членови од сенаторски семејства кои поседувале големи имоти или имале одредена административна функција во општествениот живот на колонијата Скупи. Семејството Rufrii

Вотивен споменик (жртвеник?) посветен на божицата Дијана

Во текот на заштитните ископувања на лок. Црквиште во с. Ново Село во 1983 год.,“4 меѓу другите наоди е откриен и еден импост капител кој претходно веројатно служел како вотивен олтар или плоча посветена на божицата Дијана.5 (сл. 1-2)

Споменикот е изработен е локален варовен камен со добар квалитет. Димензиите на импостот се: горна страна со натпис: 65 х 37 см, долна страна: 40 х 37 см, со висина од 19 см. Зачуваната висина на импостот, односно примарната дебелина на споменикот од кој е изработен, укажува дека е во прашање вотивен олтар, а не плоча. Во прилог на оваа претпоставка е и погрубиот изглед и обработка на горниот и долниот крај на површината со вделкан натпис, што укажува на секундарно мазнење на примарната профилација карактеристична за вотивните олтари. Двете челни страни од импост капителот се декорирани со по еден релјефен ранохристијански крст, со проширени краеви, нагласени со гравирани вдлабени каналчиња типични за VI век"6 (сл. 3).

Сл. 2. Импост капител (вотивен споменик) - изглед
Сл. 2. Импост капител (вотивен споменик) - изглед
Сл. 3. Импост капител (вотивен споменик) - челна страна декорирана со крст
Сл. 3. Импост капител (вотивен споменик) - челна страна декорирана со крст
Илустрација, стр. 211

Текстот е испишан во седум реда со длабоко врежани латински букви. Редовите се правилни со иста должина без пренесување на зборовите, со еден исклучок во вториот ред, односно раздвојување на името ги/фри. Текстот се одликува со очигледна симетричност и писменост, што укажува на одредена официјалност на натписот, но и веројатна ученост на ординаторот. Буквите се правилно врежани со воедначена големина од 3 см. Интерпункцијата е правилно употребена, при што зборовите меѓусебно се разделени со триаголни серифи. Единствено недостасува знак за раздвојување во третиот ред меѓу7 зборовите Justi и c(larissimi). Лигатурите се употребени само двапати, и тоа во првиот ред:

(АЕ) и во шестиот ред (УМ). (сл. 4)

Тексот гласи:

Превод: На божицата Дијана, постави завет, за здравје, за себе и сите свои, Сл. 4. Вотивен споменик посветен на Амабилис, слугинка - робинка на Руфриј божицата Дијана - натписно поле Јустиј, многу заслужен државник.

Од територијата на Скупи засега е познат само уште еден жртвеник од Катланово, кој е посветен на Дијана, но во заедница со Аполон.8 Познато е и торзо од женска статуа, која некои од проучувачите ја идентификуваат со Дијана,9 односно Персефона или Деметра.10 Дијана е божество кое припаѓа на официјалниот римски пантеон.11 На територијата на Горна Мезија култот на Дијана, главно, бил почитуван како официјален, без траги за intrpretatio romana на некое локално индигено божество.12 Спомениците не се бројни и. главно, се работи за вотивни споменици, а ретко за релјефни претстави или скулптури.13 Во иконографска смисла вообичаено се практикува востановената иконографската шема на божицата Артемида - Дијана.14 За нашиот споменик сметаме дека треба да се прифати констатацијата за Дијана како божество од официјалниот римски пантеон, пред се, и поради поврзаноста на дедикантката со лице од висок државен ранг каков што е Rufrius Justus (clarissimus vir).

Споменавме дека како дедикант се јавува Amabilis, робинка (ancillae) на Rufrius Justus, која жртвеникот го подига на божицата Дијана за здравје на себе и сите свои.

OK?) Valerius Rufrius Tustus

Во прашање е историски позната личност од висок државен ранг, О.(К?) Valerius Rufrius Iustus,15 од сенаторското семејство Rufrii,16 кој бил проконзул во провинцијата Македонија во една од годините во периодот меѓу 220 и 235 година.17 Покрај името на Rufrius Justius употребен е епитетот vir clarissimus, што во принцип укажува на сенаторска припадност.18 !“

Во науката се уште не е разјаснето прашањето на точната година на неговото намесништво како проконзул на провинцијата Македонија, како и годината на конзулатот,19 !? односно редоследот на напредувањата во кариерата.20 Проблемот се јавува поради недостатокот на споменици со неговиот целосен curssus honorum, бидејќи на познатите се споменува и како proconsul и како consul. Се поставува прашањето дали именувањето за намесник (proconsul) на провинцијата Македонија било според вообичаениот curssus honorum од статус на претор, со подоцнежно напредување во consul или обратно, односно од конзул во намесник (proconsul), како и кои биле причините за тоа.21 Од Тесалоника потекнуваат два натписа на кои тој се споменува како проконзул на провинцијата Македонија?22 и еден натпис на кој има титула на конзул.23 Околу овој проблем мислењата во науката се поделени. Според некои, се претпоставува дека во тој период од одредени причини регрутирањето на управниците на провинцијата Македонија се подига на повисок конзулски ранг. Во тој случај и самиот Руфриј Јустиј би имал придонес во унапредување на намесништвото во провинцијата Македонија во ранг на конзулат.24 Според други, пак, напредувањето во кариерата на Руфриј Јустиј одело по вообичаен пат, со тоа што некои од спомениците веројатно се поставени во чест на поранешниот проконзул откако веќе станал KOH3ys1.”>

Семејни врски со семејството Claudii од Тесалоника26

Иако самиот не потекнува од Тесалоника, семејно е поврзан со членовите на познатото аристократско семејството Клавдии кое е едно од најголемите и најпочитувани во Тесалоника.

Точната датација на неговото намесништво не може да се одреди најпрецизно, бидејќи натписите на кои се спомнуваат личности кои се негови потомци или на некој начин се семејно поврзани со него, за жал, се без прецизна датација.27 Само еден натпис може попрецизно да се датира во 258/9 година. На него се споменува неговиот правнук Flavius Claudius Менон, кој е носител на висока свештеничка функција, односно свештеник на Divus Fulvius.28 Индиректно за попрецизна датација можат да послужат и три почесни ари од Тесалоника??29 кои ги подигнал неговиот зет Tiberius Claudius Менон потврден како македонијарх, хиерофант и градски архиереј во Тесалоника.30 Две од нив се посветени на Valerius Rufrius Justus31 a една на познатиот правник М. Си. Licinius Rufinus, за кој се верува дека бил проконзул (?) на провинцијата Македонија во периодот од 220 до 230.32

Неговиот зет, Tiberius Claudius Менон се споменува и на еден ново пронајден почесен натпис (постамент за статуа) од Струмица (провинција Македонија).33 Градот, на патронот Tiberius Claudius Менон, за неговата благонаклоност и квалитети му подигнал споменик. Иако на натписот, името на градот не се споменува, може да се претпостави дека безимениот град веројатно се наоѓал под денешниот град Струмица или некаде во непосредна близина.34 За жал, и овој споменик не е прецизно датиран.35

Точното време кога е подигнат нашиот натпис тешко може прецизно да се одреди, но во секој случај тоа е првата половина на Ш век. Сметаме дека посигурно е датирањето по неговиот проконзулат и конзулат, односно по 220 - 235 година.

Семејните врски на семејствата Руфрии и Либонии

Освен со семејството Claudii од Тесалоника. од еден почесен натпис од Скупи“36 дознаваме за поврзаност на семејството Rufrii37 со аристократско семејство Libonii38 (сл. 5).

Натписот е посветен е на благородната Rufria Maxima, која веројатно припаѓа на истата сенаторска фамилија Rufrii, како и Rufrius Justus.39 Таа на натписот се споменува како мајка на Libonius Severus, кој бил висок државен службеник (поранешен конзул - consularis) од сенаторскиот сталеж. Иако во текстот не се наведува експлицитно, се претпоставува дека Либониј Север најверојатно бил патрон“40 на колонија Скупи, односно на градовите чии жина Rufria Maxima

Сл. 5. Почесен споменик посветен Сл. 6. Долен дел од споменикот посветен
Сл. 5. Почесен споменик посветен Сл. 6. Долен дел од споменикот посветен

на Rufria Maxima

тели се спомнуваат на натписот.41 Присуството на големи број градови (девет), кои му изразуваат благодарност на својот патрон Либониј Север укажува на потомок од мошне угледен род со истакнати поединци (сл. 6). Интересно с што освен Скупи и Alisca42 сите останати градови се од подрачјето на Италија.43 Прашањето за степенот на семејната поврзаност на Rufrius Justus со Rufria Maxima и нејзиниот син Libonius Severus, во овој момент може да се заснова само на претпоставки.44 Rufria Maxima и Rufrius Iustus имаат исто гентилно име и доколку ја прифатиме можноста да се од истото семејство, Руфрии можни релации се брат и сестра, татко и ќерка или мајка и син.45 Идентичното гентилно име упатува на поголема веројатност Rufria Maxima и Rufrius Tustus да се брат и сестра или татко и ќерка.46 Доколку се мајка и син47 тогаш Rufrius Justus и Libonius Severus се синови на Rufria Maxima од различни бракови или некој од нив е нејзин адоптивен син.

Ослободенички и клиентелски врски на семејствата Rufrii и Libonii

Името на дедикантката од споменикот, Rufria Amabilis*48 во идентична форма се среќава на два надгробни споменика пронајдени во близината на Бујановац (Р. Србија), што укажува дека се работи за иста личност“49 Едниот споменик Rufria Amabilis го посветила на својот брат Ulpius Clemens,50 додека другиот го посветила на својата мајка Ulpia Andia. Гентилно име на Andia - Ulpia, укажува на локално потекло од рано романизирано семејство во времето на Трајан. Поради тоа, се претпоставува дека семејството води потекло од Скупи или Улпијана.51 Мајката на Rufria Amabilis, Ulpia Andia има домашно (илирско) индигено потекло“52 (сл. 7). Amabilis на нашиот натпис е спомената во улога на ancillae - робинка, но иако тоа не е Nw

Vip нагласено, секако треба да се претпостави некоја повисока функција. како serva vilica АМ) I A или слично. Таа секако не била обична слу-

SSIMA гинка, бидејќи нејзината финансиска моќ сигурно била на повисоко ниво, судејќи според ко

j if ANY 5 квалитетот на трите споменици кои таа ги по-

дигнала.

Споменикот посветен на нејзиниот па- а трон Rufrius lustus фрли ново светло на хро- ВАДИ | 5 Е нологијата, семејните и клиентелски рела- га „8.4 Во моментот на подигањето на нашиот нат- 5 i \ ј L. L ј ции меѓу претходно споменатите личности. пис, Amabilis е се уште робинка, што укажува на порана датација од натписите кои таа ги TERRALEV ј S подигнала на својата мајка и полубрат, кога веќе е ослободеничка. Робовскиот статус на КУЕВЈААМ; Amabilis е предодреден од робовскиот статус на нејзината мајка Andia.53

Гентилното име на Amabilis - Rufrius се |, ISMAYRI РИ разликува од гентилното име - Ulpius на неј-

зините мајка и брат, што упатува на деца од Мм ІЅЅ M АЕ два различни браќа на Ulpia Апаѓа. Тоа може I-} | y

да значи дека Andia и таткото на Clemens се

или ослободеници на иста личност со ген- Е C тилно име Ulpius или дека Clemens е вон-

брачен син на Андиа, роден по нејзиното

ослободување. Во секој случај децата се ро-

дени од различни татковци, при што Амаби- Сл. 7. Надгробен споменик посветен на лис е веројатно постара и родена во пери- Ulpia Andia

одот додека Андија била робинка. Постои

голема веројатност Андија Улпија првично да била робинка на Руфриј Јустиј, односно робинка во семејството Руфрии.

Двата натписи од околината на Бујановац на кои како дедикантка се јавува Амабилис претходно беа датирани во првата половина на II век.55 Новопронајдениот натпис од Скупи на кој се спомнува проконзулот на Македонија Rufrius Justus, укажува дека нивната датација треба да се помести на првата половина од Ш век.

Од територијата на Скупи и Куманово се познати два натписи на кои се споменуваат лица, кои веројатно биле наследници, ослободеници, потомци на ослободеници или, пак, во функција на клиенти на семејството Либонии.56 Едниот натпис е пронајден во непосредна близина на градот Скупи. Споменикот го подигнал августалот, С. Lib. Crescens на својата ќерка Lib[...... 1/ Cresce[n}tilla.57 Вториот натпис кој е пронајден во близина на Куманово е посветен на C. Lebonius (!) Catus од Libonia®58 (cn. 8-9).

Илустрација, стр. 218

Истите заклучоци се однесуваат и за семејството на Амабилис, кое очигледно дека имало ослободеничко клиентелски односи со семејството Rufrii.

За богатството и моќта на семејствата Руфрии и Либонии

Присуството на толку еминентни личности со сенаторско потекло како Libonius Severus и Rufrius Iustus кои се носители на високи државни функции, само по себе предизвикува интерес за причините на нивното присуство во Скупи.59 Додека за Либониј Север се претпоставува дека можеби бил patronus на Скупи. на натписот посветен на Rufrius Justus нема показатели за неговата функција. Сепак аналогно на ситуацијата со аристократските семејства во другите римски градови во Горна Мезија. Македонија, Тракија. може да се претпостави дека интересот е од економска природа. Тие на територијата на Скупи, односно Дарданија, па и пошироко во другите провинции, веројатно поседувале пли под своја управа имале големи имоти - латифундии со вили и друга придружна инфраструктура.60

Според местото на наодите, може да се претпостави приближната локација на имотите на семејствотвата Руфрии - Либонии. Едниот имот веројатно се протегал по плодната долина на Вардар, на просторот на денешните села Ново Село и 3enennxoro.®! Вториот имот веројатно бил некаде во кумановскиот регион, поточно, во околината на с. Липково. Третиот посед би требало да се лоцира во долината на Јужна Морава во околината на Бујановац (Р. Србија).

Нивната моќ и влијателност се потврдуваат и преку поврзаноста на скупската гранка од семејството *Rufrii61 со членовите на семејството *Rufrii* од Тесалоника, а посебно сродноста со семејството Claudii едно од највлијателните и најмоќните семејства од Тесалоника кон крајот на П и првата половина на Ш век. Посебно треба да се истакне блискиот степен на сродство со Ті. Claudius Менон (македонијарх, хиерофант и градски архиереј во Тесалоника) и патрон на градот, што лежи под или во околината на денешната Струмица, што укажува на голема финансиска моќ и влијание во различни сфери од економскиот и општествениот живот во регионот на Скупи, Дарданија и провинцијата Македонија.

Иако нема директни докази, постојат некои показатели кои упатуваат дека дарданските изворите на богатење на семејствата Либонии и Руфрии треба да се бараат и во профитот од некои неаграрни дејности, како што се работите поврзани со *res metallica*.62

Во прилог на оваа претпоставка се локациите на наод на погоренаведените натписи. Тоа, пред се, се однесува на околината во Куманово, каде што археолошките наоди и минеролошкиот состав на тлото потврдуваат постоење рудници за сребро.63 Во рамките на истата претпоставка е споменикот посветен на 7. Claudius Менон од Струмица, во чија непосредна близина се наоѓа голем рудничкиот регион.64

Во овој контекст, Скупи е од особена важност поради близината и патната поврзаност со Тесалоника, поради што оваа траса се означува како via metallica.®65

Во таа насока за крај ќе се вратиме на натписот кој беше повод за овој текст. Посветен е на божицата Дијана, која е поврзана со експлоатацијата и преработката на сребро.66

Се надеваме, дека со приказот на нови епиграфско-ономастички и просопографски сознанија за припадниците на двете познати сенаторски семејства Руфрии и Либонии дополнивме некои празнини за историјата на Скупи и Дарданија кон крајот на П и во првата половина на Ш век од н.е. Во овој текст не е опфатено аристократското семејство Фурии, кое според епиграфските споменици, исто како и семејствата Руфрии и Либонии, поседувало големи латифундии на територијата на Скупи.67 Ова семејство освен во околината на Скупи имало големи поседи и на Косово68 (околината на Улпијана) и во Метохија (околината на Призрен) и има роднинско - клиентелски врски со семејството Понтии, чии членови исто така поседувале имоти на Косово. Во текот на II и првата половина на Ш век еминентни припадници од овие две големи сенаторски семејства заземале високи раководни функции во речиси сите балкански провинции: Горна Мезија, Долна Мезија, Тракија, Дакија и Панонија.69 59

Ленче Јованова

Мито Хаџивасилев Јасмин б.б. 1000 Скопје jovanova.l@gmail.com

JOVANOVA LENČE

Museum of the City of Skopje - Skopje

COLONIA FLAVIA SCUPINORUM -

THE ARISTOCRAT FAMILIES OF THE RUFRII AND LIBONII

Белешки

  1. Во овој текст Скупи се третира во рамките на скупскиот регион како административна целина. Градот Скупи е лоциран во јужниот дел на провинцијата Горна Мезија (Моеѕіае Superior) и границите на градската територија се идентични со дел од границите на провинцијата. Ptol., Ш 9, 4, Скупи го лоцира на позиција со географска широчина од 42° 30°, и должина од 48° 30°; Evans A., 1885, 79-167; ІМЅ VI, 13-14, 18-20, 29-30, 49-160, n° 1-206, note 1-10, е синтетизирана монографија со обемно наведена литература за сите објавени и регистрирани споменици до 1982 год.; Папазоглу ®., 1969, 143-161; Mocsy A., 1970, 11-14, 25-27, 62-75, Mikuléié 1., 1971, 463-484; Mikulvié I., 1973, 29-35; Микулчиќ И., 1973(a), 262-267; Mirdita Z., 1981, 213-246, ↩
  2. IMS VI, n° 27, 75, 224 можно и 167; IMS IV n° 120, 121. ↩
  3. Jovanova L., 2006, 313-324, споменикот е публикуван од аспект на култот на Дијана, без подетална анализа на епиграфските карактеристики, ономастиката и просопографската содржина на текстот. капителот пронајден на локалитетот Црквиште се предадени на чување во Музејот на град Скопје. Споменикот се наоѓа во збирката на камени споменици. Заведена е во Инвентарната книга на Музејот за археологија под инв. бр. 2616 и во влезната книга на Музејот под бр. 16011. Овој локалитет припаѓа на пошироката градска територија на колонијата Скупи. ↩
  4. Каламадеска Михаилова Д. - Лилчиќ В., 2002, 23-38; На локалитетот Црквиште во центарот на селото се откопани остатоци од еднокорабна средновековна црква, во која се пронајдени архитектонски елементи од постара ранохристијанска базилика. Движниот материјал пронајден на локалитетот Рамниште и импост капителот пронајден на локалитетот Црквиште се предадени на чување во Музејот на град Скопје. Споменикот се наоѓа во збирката на камени споменици. Заведена е во Инвентарната книга на Музејот за археологија под инв. бр. 2616 и во влезната книга на Музејот под бр. 16011. Овој локалитет припаѓа на пошироката градска територија на колонијата Скупи. ↩
  5. Лилчиќ B., 2001, 176-177, IV7 16, сл. 2, го спомнува импост капителот во контекст на своите пручувања на камената пластика, не навлегувајќи во епиграфска анализа на текстот. ↩
  6. Лилчиќ В., 2002, 638-640, VII 46, сл. 1б – г. ↩
  7. Лилчиќ В., 2001, 176, ГУ 16 сл. 1; Лилчиќ В., 2002, 638-640, УП 46, сл. 2-5, во прилог на оваа претпоставка се пронајдените делови од масивен јонски римски капител од травертин и неколку столбови. Поверојатно е дека е во прашање sacellum, бидејќи се работи за приватен имот. ↩
  8. Споменик XCVIII, n°° 437; ІМЅ VI, 50, n°3 2; Во случајов очигледно е дека е во прашање interpretatio romaпа на божицата Артемида со Дијана. Оваа идентификација е честа, посебно во провинциите и областите кои се во близината на хеленските подрачја. Италската божица Дијана уште во републиканскиот период ги презема, не само функциите туку и иконографската шема на Артемида. ↩
  9. Споменик LXXV, 207, n0 546, споменикот потекнува од с. Бардовци. ↩
  10. Соколовска B., 1988, бр. 122, Т. 49, сл. 2. ↩
  11. Jovanova L., 2006, 315-320, во текстот е елабориран култниот аспект на споменикот, па во оваа пригода нема подетално да се задржуваме на него. ↩
  12. Mapnh P., 1933, 57-58; IMS I, n° 89; IMS II, n° 5, 298; IMS III/2, n° 2, 3, 4, 14, главно e застапен епитетот Августа. ↩
  13. Марић P., 1933, 57-58; IMS I, n°0 89; IMS II, n°° 5, 298; Petrović P., IMS III/2, n°0 2, 3, 4, 14, на два споменика се споменува храм на Дијана во Timacum Minus; Тотоује M., 1992, 76, 92-94, 123. ↩
  14. Марин P., 1933, 57-58; Tomovié M., 1992, 76, 92-94, 123. ↩
  15. S 1G X 2, 1, 143, 144, 173; Sarikakis Th., 1977, 112-113; Aichinger A., 1979, 643, n° 40, note 119-121. ↩
  16. Nagl A., REI 1A (1914), 1201 s. v. Rufrius Nr. 2; SaSel J., 1992, 198-200, note 4 - 6, 11, прави анализа за можното етрурското потекло на семејството. Когноменот Justus (Kajanto 1., 1965, p. 252) е од латинска провиниенција и веќе претходно е познат од територијата на Скупи (ІМЅ VI n° 31); NOMENCLATOR 155, името Justus се среќава во скоро сите европски провинции. ↩
  17. IG X 2, 1, 143, 144, 173, Ch. Edson годината на намесништво ја поместува меѓу 225 и 230; Aichinger A., 1979, 643, n° 40, годината на намесништво ја лоцира меѓу 220 и 230; Papazoglou F., 1979, 248, note 98 - 99, годината на намесништво ја поместува меѓу 220 и 235 год.: Leunissen P., 1991, 221, 225, годината на конзулатот (соѕ. suff.) ја става меѓу 220-230 год. ↩
  18. Cagnat R., 1914, 88-112. ↩
  19. X 2, 1, 143, 144, 173, (225-230 год.); Aichinger A., 1979, 643, n° 40, (220-230 год.); Papazoglou F., 1979, 248, note 98-99, (220-235 год.); Leunissen Р., 1991, 221, 225, неговиот конзулат (соѕ. suff.) ro лоцира меѓу 220-230 год. ↩
  20. Leunissen P., 1991, 217-219, со наведена постара литература за проблемот и начинот на напредување во кариерата од рангот - службата на преторијански управник на провинцијата со титула proconsul до конзулат. Смета дека кариерата на Руфриј Јустиј течела по вообичаен редослед од проконзул на провинција во конзул. ↩
  21. G X 2, 1, 143, 144, 173, Aichinger A., 1979, 643, n° 40: Papazoglou F., 1979, 248, note 98 - 99; Leunissen P., 1991, 225. ↩
  22. , 1, 143, 144, натписите се подигнати од неговиот зет Клавдиј Менон. Датирани се меѓу4 225-230 год; Sarikakis Th., 1977, 112-113; Aichinger A., 1979, 643, n3 40; Papazoglou F., 1979, 248, note 98-99. ↩
  23. IG X 2, 1, 173, натписот е посветен на Сл(audius) Rufrius Plotinus, негов внук, (син на Клавдиј Менон и непознатата ќерка на Валериј Руфриј Јустиј). ЕКМ I, 499, на еден почесен натпис од Верија, Сл(audius) Plotinus се споменува како македонијарх. ↩
  24. Sarikakis Th., 1977, 112-113, не ја исклучува можноста Валериј Руфриј Јустиј наместништвото да го добил како конзулар, што е поткрепено со констатацијата во IG X 2, 1, 143, 144, note: "и consularis, munere proconsuli provinciae Macedoniae functus“. Aichinger A., 1979, 643, n° 40. ↩
  25. Papazoglou F., 1979, 248, note 98-99; Тоа што на натписот Руфриј Јустиј се појавува со статус на конзул, Папазоглу1 го објаснува со хронолошката разлика при поставувањето во однос на претходните два натписа каде тој се уште е во служба на преторски управник (проконзул) на провинцијата Македонија. Натписот (IG X 2, 1, 173;) е подигнат од неговиот внук Ci(audius) Rufrius Plotinus и на него тој се споменува само како Rufrius Justus исто како и на нашиот натпис. но со ранг на конзул за разлика од претходните два, каде е во служба на проконзул на провинцијата Македонија. Leunissen P., 1991, 221, 225, се согласува со мислењето дека Руфриј Јустиј имал регуларна кариера, а напредувањето од проконзул во конзул не било сукцесивно. Проблемот го објаснува со хронолошка разлика во поставувањето на натписите. ↩
  26. IG X 2, 1, 78, n° 183 -185 (претставено е стеблото на семејството Клавдии), 168, 173, 177, 209,); Kanatsoules D., 1967, 2-8; Nigdelis P., 1996, 134-138, дава детален преглед за семејството Клавдии со семејното стебло и семејните релации co Valerius Rufrius Iustus; Aichinger A., 1979, 643, n3 40, note 119-121; Непознатата ќерка на Валериј Руфриј Јустиј била омажена за Тибериј Клавдиј Менон и во тој брак се родиле четири деца (IG X 2, 1, n°° 209, Клавдиј Менон II, Руфрија Клавдија Евбуле, Клавдиј Руфриј Јустиј (IG X 2, 1, n°° 209-211) и Клавдиј Руфриј Плотин (IG X 2, 1, n°3 173). Познати се и двајца правнуци (IG X 2, 1, n°14 168, Флавиј Клавдиј Менон и и неговата сестра (?) Флавија Клавдија Силвана - IG X 2, 1, n° 177). ↩
  27. G X 2, 1, n° 183-185, (ce однесуваат на неговиот зет Ti. Klavdius Менон), n° 173 (Claudius Rufrius Plotinus син на Ti. Clavdius Менон, a внук на Valerius Rufrius Iustus), n° 168 (Flavius Claudius Menon - правнук), 177 (Flavia Claudia Silvane - правнука), n°° 209 (внуци: Claudius Menon, Claudia Rufria Eubule, Iustus); Aichinger A., 1979, 643, n3 40, note 119; Nigdelis P., 1996, 134-138. ↩
  28. ЈО X 2, 1, 168; Aichinger A., 1979, 643, note 120: IG X 2, 1, 177 (натпис од Тесалоника), Ch. Edson ја разгледува можноста Flavia Claudia Silvane да е сестра на Flavius Klaudius Менон, како и веројатноста таа да е во семејна врска со познатото семејство Силвани (IG X 2, 1, 172 - семејното стебло за Силвани); Папазоглу Ф., 1953, 218; 215- 223; Papazoglu F., 1982, 49-52 (за семејството Силвани со наведена литература), натписот IG X 2, 1, 177, натписот го датира меѓу3 249-251 год. и смета дека Flavia Claudia Silvane е во сродство со семејство Силвани, чии членови се познати од Стибера, Стоби, Тесалоника и Верија: Wiseman J., 1984, 576-577, има резерва и кон двете претходни мислења и смета дека натписот не е сигурно датиран. Бабамова С., 2005, 40-42, бр. 22, 25, заб. 98-90 (наведени се и цитирани сите натписи кои се поврзуваат со семејството Силвани, чис потекло го врзува за Стибера). ↩
  29. X 2, 1, 142, 144, 143. ↩
  30. X 2, 1, 142, 143, 144, 173, 183, 184, 185. Овие споменици се датирани кон крај на II и првата половина на Ш век и служат за индиректна датација на нашиот натпис. Ті. Claudius Менон се споменува и на еден почесен натпис од Верија посветен на неговиот син Claudius Plotinus, кој е означен како македонијарх (ЕКМ I, 499); Nigdelis Р. 1996, 134-141 (детално за сите натписи, редоследот на функциите, семејни релации и потомци на Тибериј Клавдиј Менон). ↩
  31. G X 2, 1, 144, 143. ↩
  32. G X 2, 1, 142; RE XIII 1 (1926), Miltner — Berger E. H., 457 f.s.v. Licinius Nr 151: IG X 2, 1, 142: Papazoglou F., 1990, 578, note 6; Nigdelis P., 1996, 135, note 31, за M. Си. Licinius Rufinus, кој потекнува од Thyateira, познат конзулар, еден од најпочитуваните правници и пријател на царевите од династијата на Северите (најверојатно Каракала); Aichinger А., 1979, 643, 665 - n° 15, note 121, поради сличноста на натписите IG X 2, 1, 142 и 143 претпоставува дека се поставени истовремено. Според тоа n° 142 посветен на Licinius Rufinos и датиран меѓу2 220-230 год. може индиректно да послужи за датација на натписот n9 143 посветен на Valerius Rufrius Iustus. ↩
  33. Стаменова Атанасова М., 2003, 8; С. Бабамова, 2005, 101-102, n° 26, натписот е со следната содржина:*γα[θ⊆] τνχη / ≠ π®λισ Τ(ι)β( ριον) Κλ(αν διον) Μ νονα τ∏ν κρ≤τιφτον τ∃φ πε/ρ αλτ∃ν ε⊂νοιαν κα τειμ∃φ τ∏ν π≤τρωνα. ↩
  34. Papazoglu F., 1957, 248-255 (со цитирана литература), во поширокиот регион на Струмица ги лоцира градовите Doberos и Astraion. Името Тивериополис има средновековна провениенција и не може да се поврзе со античкото минато на Струмица. Sokolovska V., 1982 - 1983, 81-87; Соколовска B., 1986, 139-142, Добер го лоцира на Исар-Марвинци, додека Астраион го лоцира во Струмица. Микулчиќ И., 1999, 20-23, 225-263, Добер го лоцира во Струмица, додека Астрајон го лоцира кај Шопур - лок. Пилав Тепе во близина на Радовиш. ↩
  35. Бабамова С., 2005, бр. 26, 99-100, натписот го датира кон крајот на II - почеток на III век. ↩
  36. ІМЅ VI, 63, n° 27, споменикот е пронајден во секундарна употреба во зидините на Скопско Кале, што укажува на потекло од локалитет Скупи, кој се наоѓа западно на оддалеченост од околу | км. Sagel J., 1992, 198- 200, според палеографските одлики на текстот го датира во првата половина на Ш век. Текстот гласи: (а) Rufriae Ma/ximae matri / sanstissi/mae Liboni/us Severus / v(ir) c(larissimus) consula/ris; (b) Scupinorum / Ravennatium / Ariminensium / Vulsenensium / Asisensium / Alisciensium / Nucerinorum / Attidiensium / Beneventanorum. ↩
  37. Nagl A., RE I 1A (1914), 1201 s. v. Rufrius Nr. 2; CIL V 1125; CIL IX 1527, 1697, 1944; Šašel J., 1992, 199, елаборира за регионите во кон се среќава гентилното име Rufrius, а како изворни ги истакнува Тоскана, Умбрија и Цикенум. ↩
  38. Šašel J., 1992, 198-200, наведува дека гентилното име Libonius е ретко и освен еднаш во CIL IX 2133, се среќава само уште по еднаш во регионот на Скупи (ІМЅ VI, 75) и еднаш во регионот на Куманово (ІМЅ VI, 224); постои можност гентилното име Libonius да се расчита и на еден доста оштетен изгубен натпис од Скупи (ІМЅ VI, 167, Душаниќ C., 2006, 95-99). ↩
  39. Сметаме дека е мала веројатноста личности од две ралични сенаторски семејства со исто гентилно име (Rufrii), истовремено во првата половина на Ш век да престојуваат во Скупи. Особено, бидејќи се работи за ретки гентилни имиња, појавата на повеќе личности со исти гентилициј во ограничен регион, би требало да укажува на нивна семејна поврзаност. ↩
  40. SaSel Ј., 1992, 198-200 со наведена литература за функцијата патрон; Starac A., 2000, 136-138 со наведена литература. ↩
  41. ІМЅ VI, 1982, n° 27, освен функцијата патрон рагледана е можноста Либониј Север да бил curator rei риblicae2 во Скупи, односно можноста една личност истовремено да биде curator rei publicae или patron во повеќе градови; Sasel J., 1992, 198-200, со наведена литература за функциите patronus i curator rei publicae и можноста една личност да ги извршува тие функции во повеќе градови. Се заклучува дека Libonius Severus веројатно бил патрон на градот Скупи, но и на останатите споменати градови во првата половина на Ш век. ↩
  42. IMS VI, n° 27, само Alisca с утврдување во Pannonia Inferior без статус на муниципиум или колонија; Šašel J., 1992, 198-200, постои можност да се работи за градот c(ivitas) Alisin(ensis) на Корзика, што според статусот и локацијата повеќе кореспондира со останатите наброени градови. ↩
  43. IMS VI, 63-64, n° 27; Šašel J., 1992, 198-200, градовите се од неколку региони на Италија: regio I - colonia Nuceria, regio II – colonia Beneventum, VI - colonia Pisaurum, municipium Asisium, municipium Atidium, regio VII - colonia Aretium, municipium Volsiniorum, municipium Clusium, regio VIII - colonia Ariminum, municipium Ravenna. Шашел смета дека спомнатите градови на натписот од Скупи не се поврзани со функцијата на Libonius Severus, туку со потеклото на неговата мајка. Показатели за оваа теза извлекува од податокот што гентилното име Rufria (Schulze W., 1904, 220) се смета за етрурско. Неколку од градовите кои се спомнати на натписот од Скупи (Volsinii, Aarretium, Clusium) се исто така етрурски, додека останатите градови, главно, се од подрачјето на централна Италија, што во целина или поединечно ги поврзува со веројатното етрурско потекло на семејството Rufrii. ↩
  44. Šašel J., 1992, 198-200, според палеографските одлики на текстот натписот го датира во првата половина на III век што соодветствува со времето на конзулатот на Rufrius Justus (220-235 год.) ↩
  45. Cagnat R., 1914, 66-77; Gardner J. E., 1986, 31-65, 137-161. ↩
  46. Nigdelis P., 1996, 135, note 30, индикативен е еден натпис од Антигонеја (град јужно од Тесалоника) посветен на извесен Клавдиј Менон и неговата жена Максима. Дискутабилно е дали тие се дел од семејството Клавдии од Тесалоника. Сметама дека во иднина би требало да се обрати повеќе внимание на овој натпис поради совпаѓањето на имињата, а со оглед на семејните врски меѓу семејствата Руфрии и Клавдии и особено фактот дека Клавдиј Менон бил оженет со ќерката на Руфриј Јустиј чие име е непознато (види заб. 26 и 27). ↩
  47. Cagnat R., 1914, 67-77; Gardner J. E., 1986, 31-61, 81-116. ↩
  48. Kajanto I., 1965, 24, 73, 98, 282, Amabilis e едно од почестите женски имиња; NOMENCLATOR 14, когноменот Anabilis се среќава во сите европски провинции. ↩
  49. Натписите се пронајдени на просторот меѓу Куманово и Врање во долината на Јужна Морава Едниот натпис е пронајден во Велики Трновац близу Бујановац (Петровиќ П., 1969, 361-362, T. 1; IMS IV, n° 120;) Текстот гласи: D(is) M(anibus) / Ulp(ius) Clemens vixit / ann(is) [....]II h(ic) s(itus) e(st). / Sit ti[bi te]rra levis. / Fui quod tu est, / eris quod ego sum. / Rufria Amabilis fratri karissim(o) s(uo) / f(aciendum) c(uravit). Вториот натпис е пронајден кај с. Ристовац близу Бујановац (IMS IV, n° 121). Текстот гласи: D(is) M(anibus) / Ulp(ia) Andia / rarissima / vixit annis / LXV h(ic) s(ita) e(st). / Sit illi / terra levis. / Rufria Amab/ilis matri p<i>/entisimae / f(aciendum) c(uravit). ↩
  50. Kajanto 1., 1965, 66, 68, 69, 263, Clemens е вообичено латинско име, кое е особено омилено кај робовите и ослободениците; NOMENCLATOR 81, еден од најчестите когномени, кој се среќава во сите европски провинции. ↩
  51. ! Петровин П., 1969, 361; ІМЅ IV, n° 120, 121: Со пронаоѓањето на натписот посветен на Rufria Maxima (ІМЅ VI, n° 27) и нашиот натпис со сигурност можеме ла потврдиме лека оваа констатација е точна и дека семејството на Амабилис веројатно потекнува од Скупи. ↩
  52. Papazoglu F., 1969, 173; Папазоглу ®., 1964, 55, имињата Andia и Andio се среќаваат само на територијата на Дарданија, и тоа во различни делови. Смета дека е илирско, поврзувајќи го со името Andes, -ntis, кое се среќава во Далмација. Името Andia на територијата на Дарданија се среќава уште двапати, на натписи од Ниш и Призрен (Споменик, LXXI, n° 325, 278; IMS IV, n° 42(a); Mirdita Z., 1981, 82. ↩
  53. Cagnat R., 1914, 50-61, 81-87; Gardner, J. F., 1986, 205-231; Andia била робинка или на Руфриј Јустиј или што е поверојатно на патрон со гентилициј Ulpius. ↩
  54. Cagnat R., 1914, 50-61, 81-87; Gardner J. F., 1986, 205-231. ↩
  55. Петровић II., 1969, 361; IMS IV, n° 120, 121, датацијата е направена според консекративните формули и изгледот на спомениците. ↩
  56. Со оглед на фактот што се работи за ретко гентилно име, појавата на повеќе личности со истиот гентилициј во ограничен регион секако дека укажува на некаква нивна поврзаност, семејна или клиентелска. ↩
  57. VI, n0 75, натписот е пронајден во с. Бардовци. Текстот гласи:../ / Libf.....] / Cresce[n] / tilla v[(ixit)] / an(nis) XV[....] / h(ic) s(ita) e(st) / C. Lib(....) Cr[es] / cens au[g(...)] / filiae p(iae) / f(aciendum) [c(uravit)]. ↩
  58. ІМЅ VI, p. 172, n0 224, споменикот е пронајден во с. Лопате во близина на Куманово. Текстот гласи: D(is) M(anibus) / C. Lebonius (1) / Catus vix(it) / ann(is) L/h(ic) s(itus) e(st) / Libonia [...; ↩
  59. IMS VI, n0 27, curator rei publicae или patronus; SaSel J., 1992, 198-200, patronus. ↩
  60. о Sasel J., 1992, 198-200; Душанин C., 2006, 95, прваците на генсот веројатно имале траен домицил во Рим што с вообичаено за поголемиот број сенаторски семејства. ↩
  61. Во атарот на Ново Село има остатоци од римскиот период. Тука некаде во плодното поле треба да се очекува имотот со вила рустика на семејството Руфрии. Овој простор дури и во подоцнежниот период ја задржал истата функција. Во ГУ век тука се наоѓал имотот на непознат великодостојник, кој за своите воени заслуги има добиено соодветни одликувања (Каламадеска Михаилова Д., Лилчиќ В., 2002, 23-38). Можеби е пресмела претпоставката, но како можност не треба да се отфрли, непознатиот великодостојник од IV век да е некој од потомците или наследниците на семејството Руфрии. ↩
  62. Душанић С., 2006, 95-99, ја елаборира можноста за ангажираност на семејствата Руфрии и Либонии во дејностите поврани со закуп на делови од рудничките територии кои се во фискална сопственост. Во прилог на тоа тврдење предлага ново читање на еден прилично оштетен, изгубен натпис од Скупи (ІМЅ VI, 167): /Liboniae C(?).] Li<b(onii)> / [l(ibertae) kyc когномен Jae2 rarissi / [mae2 feminae v(ixit) a(nnis) <L>. En /[nius] (kyc когномен Si[lo]) proc(urator) vil(icus) arg(entarium)/[D]ar[d(anicorum)(?) uxori1 opti]m[ae] / [e]t<L>ibonii Maxi / [mu]s [e]t Severus ma / [tri pienti]/ssimae / [memoriam fe]c(erunt). ↩
  63. Микулчиќ И., 1999, 279, 285-286, во кумановскиот регион во антиката с потврдена експлоатација на железо, олово и сребро; Душании C., 1980, 30, заб. 162 - 168, Оизапте 5., 2004, 257-258, note 52, центарот на кумановскиот руднички дистрикт го сместува во с. Лопате - statio Lamud, каде се наоѓала голема царинска станица. Во околината на с. Лопате се пронајдени бројни траги кои говорат за преработка на руда (среброносно олово, бакар и злато). Смета дека населбата во с. Лопате, која е потврдена со бројни епиграфски натписи претставува у/сиз кој се наоѓа на царски посед и дека рудниците кај Коњух треба да се поврзат со него. Подрачјето на Бујановац и околината веројатно припаѓало на кумановскиот рударски регион (Душанин C., 1980, 30, заб. 166). ↩
  64. Микулчиќ И., 1999, 145-146, 287, во близина на денешна Струмица се експлоатирало железо. Западно од Радовиш се наоѓа рудничкиот комплекс (Дамјан, Бучим и Шопур), богат со злато, бакар, железо, сребро и олово. ↩
  65. DuSanié 5., 2004(a), 10-11, note 26. ↩
  66. Душанић С., 1971, , 543, 545-546, 551, заб. 83, 122; Душанић С., 1980, 11-13, 16, 36, заб. 11, 28, 57, 221, рударите и останатите кои биле на некој начин поврзани со рударството, верувале во одредени божеста поврзани со тие дејности. ↩
  67. ІМЅ VI, 34, n° 10, 28, натписите се поставени од робови - управници на имотот (servi vilici) на имотот на C. Furius Octavianus, cos. suff. во 223 г. ↩
  68. Семејствата Фурии и Понтии ќе бидат предмет на интерес во друга статија. ↩
  69. Čerškov E., 1969, 53, 93, заб. 155; Mócsy, 1970, 31-32, 86-87; Паровић Пешикан M., 1983, 47-60; Šašel J., 1992(a), 152- 159. ↩

Summary

Colonia Flavia Scupinorum- the Aristocrat Families of the Rufrii and Libonii

The subject of this text are the members of the aristocratic families of senatorial rank, Rufrii and Libonii and their mutual familial clientele as well as other connections, who by the end of the second and third centuries played a significant role in the social life of Scupi, Dardania and elsewhere in the Balkans, as well as the reasons for their dwelling in this particular area. The main reason for this discussion is the newly discovered votive altar in Scupi (location: Crkvi8te in the village of Novo Selo) dedicated to the goddess Diana, that was later used as an impost capital in the early Christian basilica from the sixth century. The text reads as follows: Deae Dianae / Amabilis Ru / fri Iusti C(larissimi) V(iri) / Ancilla pro / salute sua / et suorum ex / voto posuit. (n.b. 4-14).

The dedicator is Amabilis, the slave (ancilla) of Rufrius Justus (vir clarissimus), who is a famous person in terms of history, Q. Valerius Iustus, who had a high rank and served as proconsul in the Macedonian province for one year between 220 and 235 A.D.

He was a member of the senatorial family Rufrius, which had an Etruscan aristocratic origin. He himself did not come from Thessalonica, but in terms of family he was connected with the Claudii, one of the most powerful families in Thessalonica. (n.b. 26-35)

The exact year of his office is not known, as the inscriptions in which he or the people who were connected with him are mentioned do not have a specific date. Only one inscription refers to his grandson Fl. Claudius Menon (a minister of Divus Fulvius); it dates from 258/9 A.D. Indirectly for dating, three honorary decrees from Thessalonica, which his son-in-law Ti. Claudius Menon (macedoniarch, hierophant and city archiereus) had set up, could be used. Two of them are dedicated to Rufus Justus, and one to the famous lawyer M. Licinius Rufinus, who was a proconsul of the Macedonian province between 220 and 230 A. D. One inscription from Thessalonica connects him with Flavia Claudia Silvane from the famous family Silvani from Styberra and Stobi; she was probably the great granddaughter of Fl. Claudius Menon.

In two of the inscriptions (dediated by Ti. Claudius Menon) from Thessalonica, he is referred to as a proconsul of Macedonia, and in a third (dedicated by his grandson Cl. Rufrius Plotinus known as machedoniarch from Beroia in one of the inscriptions) he has the ranking of a consular. Because his complete cursus honorum is still not known, it is arguable whether his designation as a Macedonian proconsul happened in a regular manner, after the position of praetorian, or it happened after he completed a consulship. Ti. Claudius Menon is mentioned as a patron of an unknown city in one of the new found honorary inscriptions in Strumica (a city in Macedonia). The Rufrius family was well known in Scupi from one honorary inscription dedicated to Rufria Maxima, the mother of Libonius Severus consular, who probably had been Scupi’s patron as well as in the other cities mentioned in the inscription. Rufria Maxima and Rufrius Justus have the same gentile name: very likely they were brother and sister, mother and son, or father and daughter. (n.b. 36-47)

The dedicator Rufria Amabilis is known from two other monuments from the south Morava valley. The first one is dedicated to her brother Ulpius Clemens, and the other one to her mother Ulpia Andia, whose gentile name points to the local (Illyrian) native origin of the early Roman families in Trajan’s time, originating from Scupi ог Ulpiana. The gentile name of Amabilis differs from the gentile name Ulpius of her mother and brother, which refers to children from two different marriages. (n.b. 38-55)

The presence of so many eminent people such as Libonius Severus and Rufrius Iustus in Scupi is surely for financial reasons. They owned very large portions of land (latifundia) on the territory of Scupi and Dardania. A few of the inscriptions from Scupi and Kumanovo in which are mentioned people who had been heirs, liberators or clients of the Libonius family can confirm this presumption in a very implicit way. It is supposed that the great financial power and influence are not only due to the high positions in politics but also to their wealth gained from agricultural production. There are implicit pieces of evidence for significant incomes from other domains, mostly agricultural connected with res metallica. (n.b. 56-66)

Библиографија