Macedoniae acta archaeologica 19 (2010) · стр. 27–37

Истражувања на палеолитскиот локалитет Голема Пешт, Здуње 1999 - 2006 г.

Со рекогносцирањата по течението на реката Треска, во регионот Порече, во близина на Македонски Брод, се евидентираат 19 пештери и поткарпи во 1999 година. Пробното сондирање се прави во најпогодната пештера, Голема Пешт, според местоположбата и ориентираноста, прегледноста кон околината и дебелината на пештерскиот седимент. Локалитетот се наоѓа на 3.5 км од селото Здуње, на 65 км југозападно од Скопје, на 460 м надморска височина. Пештерата е долга 31 м, широка 18.5 м, со влез ориентиран кон југоисток (карта | и

За археолошко-геолошките процени и дијагностичките фактори на пробната сонда, типолошката анализа на литичкиот материјал, какои приказ на илустративниот материјал (цртежи на основата и на профилот и цртежи на литичкиот материјал) е пишувано во претходните броеви на истоименото списание.1

Систематските ископувања продолжуваат во 2003 и 2004 година. На 11-от метар од влезот на пештерата и на релативно мал простор од бм² се открива голем број на камени артефакти - 6300, фаунски материјал - 4900 примероци и траги од огништа. Регистрирани се шест геолошки слоеви на 1.05 м длабочина (Скица | и сл. 2). Според карактеристиките на слоевите, нивното менување и нивната дебелина, односно според боја, структура, текстура, позиција какои според типолошко-технолошките карактеристики на делканиот камен материјал, се одвојуваат два културни нивоа. Овие разлики воочени во анализираните збирки носат специфични белези.

Примарна суровина во ансамблот е млечнобелиот кварц, застапен со 80%. Од другите видови, во многу мал процент од 1-2% се среќаваат: безбојниот (горски кристал), кварцит, риолит, базалт, јаспис и кремен:2

Од технолошки аспект се забележани различни фази низ кои минувал литичкиот материјал: од собирање до отфрлување на алатката. Ансамблот содржи: лизги, јадра, фрагменти од јадра, први одбитоци со кортекс над 50% кои се најбројни, втори одбитоци со кортекс под 50%, одбитоци без кортекс, мали одбитоци, одбитоци/лушпи од ретуш, отпадоци, неодредени одбитоци.3 Се претпоставува дека станува збор за работилница според застапените фази на производство и според големата концентрација на наоди на мал и ограничен простор.

Карта 1. Регионот Порече со локација на пештерата Голема Пешт, кај село | Здуње :1 (Дел од Археолошката карта на Р. Македонија)
Карта 1. Регионот Порече со локација на пештерата Голема Пешт, кај село | Здуње :1 (Дел од Археолошката карта на Р. Македонија)
Cn. 1.
Сл. 1.

Во литичкиот материјал кој потекнува од геолошките слоеви 6 и 5 се застапени: назабени орудија (сл. 3 и 4) со полустрмен и/или стрмен ретуш и орудија со засек (сл. 5 и 6). Треба да се нагласи дека има недостаток на струшки. Откриена е само една конвексна струшка од горски кристал (многу мала, 3 см) и една трансверзална струшка од базалт. Неколку примероци на перфоратори и атипични перфоратори се присутни. (сл. 7). Во збирката е најден еден бифацијален шилец и две недовршени бифацијални парчиња. Бифацијалниот шилец потекнува од слојот 56/6: носи остатоци од кортекс од лизга и покривачки ретуш на дорзалната и вентралната страна. Формиран е од млечно бел кварц со димензии: 45 х 25 х 13 мм. (цртеж и сл. 8) Доминантната група во ансамблот ја сочинуваат малите ретуширани одбитоци со прирабен или полустрмен и нерегуларен ретуш. Карактеристични се кортикалните одбитоци кои се континуирано ретуширани од вентралната страна.

Илустрација, стр. 29

Ансамблот "содржи: левалуашки јадра и неретуширани левалуашки одбитоци. Големо е учеството на микројадра. Јадрата носат левалуашка (цртеж и сл. 9) и дисковидна концепција (цртеж и слика 10), карактеристична за средниот палеолит, мустериен.4 Контакт-зоната од околу 10 до 15 см е регистрирана во горното ниво во слојот 5, означено како 5а, а во долното ниво на слојот 4 каде има мешани елементи, и среднопалеолитски и горнопалеолитски. Во оваа зона е најголема концентрацијата на наодите. Во горното ниво на слојот 5 се потврдени зони со огништа.

Во слоевите 4 и 3 е евидентна горнопалеолитската концепција, и тоа кај јадрата каде преовладуваат едноплатформни, двоплатформни и јадра со сменета ориентација. Значително е присуството на микројадрата. Откриени се два фрагмента од микросечила, неколку перфоратори, стругала и излупени парчиња, назабени и парчиња со засек, формирани врз мали одбитоци, но ретушираните одбитоци се доминантни.

И во горните слоеви би 5 и во долните слоеви 4 и 3 е нагласена микродимензионираноста кај артефактите. Преовладуваат наоди помали од 3 см, а во помал број со стандардна големина, поголеми од 3 см. Дали станува збор за назабен мустериен и/или микромустериен во слоевите б и 5, но малите артефакти се присутни и во сло-

Сл. 5.
Сл. 5.
Сл. 6.
Сл. 6.

евите 4 и 3.°5 Малите орудија и јадра можат да се објаснат со употреба на мали лизги кои се од локално потекло. Тие се присутни и во денешно време, насекаде околу пештерата и во нејзината близина.6

Од прелиминарниот археозоолошки извештај е востановено присуството на следните видови фауна: елен - Cervus elaphus, срна - Capreolus capreolus, алпски козорог - Capra ibex, дива свиња - Sus scrofa, пештерна хиена - Crocuta spelaea, мечка - Ursus ср., дабар - Castor fiber, ситен месојад со големина на куна - Carnivora indet., птици - Aves indet., желка - Testudo ѕр. Најголемиот број остатоци потекнуваат од елен (80-90 90), додека сите други видови се застапени со мал број примероци (од 1-3 %).7 Според Димитријевиќ, долгите коски се намерно надолжно цепени. Најверојатно, тие биле користени како мек чекан или ретушер во обработката на литичкиот материјал. Авторката смета дека големата концентрација на фаунски остатоци во релација со литичкиот материјал потекнува од работилничката дејност.

Микрофауната е застапена со 17 примероци. Анализираниот материјал - 885 заби, делови од вилици и посткранијални скелетни остатоци потекнуваат од слоевите 3, 4, 5 и 6. Според проучената фосилна асоцијација, во пејзажот доминираат отворени вегетациски предели. Шумите биле ограничени во вид на мали оази. Поголеми количества на шумски претставници има во слојот 4. Се нагласува дека слојот 4 има поумерена и повлажна клима. Ситната фауна од геолошките слоеви 2-5 е депонирана за време на горниот плеистоцен.8 Испратени се на анализа два примерока на јаглен од слојот 5, чие горно ниво 5a е одвоено од долното ниво 56 со гареж, кој потекнува од огништа кои се регистрирани и во пробните и во систематските ископувања. Според добиените резултати, горното ниво 5a е датирано во 47.100 + 4.800 и < 50.000 години пр. н.е. АМС анализата е направена во лабораторијата на Институтот за физика на Универзитетот Ерланген, Нирнберг, Германија.

Постојат многу9 разновидности и вариетети на среднопалеолитските култури на Балканот, но хронолошки тие се многу блиски и во континенталните и во крајбрежните делови. Констатирани се како во пештерите, така и во поткарпите и на отворено во повеќе локалитети на Балканот.

Пештерата Виндија во северозападниот дел на континентална Хрватска со доцномустериенска индустрија од нивото Г3 е датирана околу 42.000 пр. н.е. Наодите се карактеризираат со висока фреквенција на назабени парчиња и со засек (36%), струшки (30%) и доминантна одбиточна технологија. Нема употреба на левалуашка техника, а бифацијално листовидно парче е откриено во ова ниво. Во употреба е голем процент на бел кварц (7695). Во Мујина Пеќина во Далмација, Хрватска, блиску до Јадранскиот Брег, доцниот мустериен/микромустериен е датиран во 50.000 - 40.000 пр. н.е. Присутни се назабени и парчиња со засек, како H употреба на мали лизги од кремен за суровински материјал. Има сличности со источниот Јадран и со понтиниенските локалитети во западно-централна Италија.10

Доцната фаза на средниот палеолит во Пеќина под липом; во 4 поткарпи, од комплексот 5 поткарпи, во источниот дел на Босна и Херцеговина, носи микролитсеки фациес формиран со клактониенска одбиточна техника. „Наодите не се само микролитизирани, туку има и голема фреквенција на засеци и назабувања на работните рабови на орудијата"".11

Во поткарпата Црвена Стјена во Црна Гора се детерминирани неколку типови мустериен, а генералните оцени за среднопалеолитскиот ансамбл се малите димензии на орудијата. Доцниот мустериен (слој XII) е датиран во 40.777 + 900 пр. н.е. Аналогиите Бифасијален шилец (слој 56/6) Перфоратор (слој 5a/56)

Илустрација, стр. 32
Цртежи сл. 9. Цртеж и сл. 10.
Цртежи сл. 9. Цртеж и сл. 10.

Си; 7. Цртежи сл. 8.

Илустрација, стр. 32

Левалуа јадро за одбитоци (слој 56) Дисковидно јадро (слој 56)

можеби треба да се бараат во назабениот мустериен (слој ХІІІ)12 или во понтиниенот (слоеви: XXII, XXI и XVIII).

Изобилие на кварцни наоди е потврдено во три среднопалеолитски локалитети во Србија. На Петроварадинската тврдина во Војводина се откриени околу 2000 артефакти од два слоја. Долниот слој има мал број артефакти и е датиран во 72.000 пр. н.е., а горниот шарентиенски слој е датиран во 36.000 пр. н.е. Во горниот слој се откриени левалуашки јадра и одбитоци, назабени орудија, ретуширани одбитоци, различни видови на струшки и атипични стругала врз одбитоци. Голем број од примероците се направени од кварц.13 Хаџи-Проданова пеќина (југозападна Србија): типичен мустериен со кремени артефакти во слојот 6 и со кварцни артефакти во среднопалеолитскиот слој 5.14 Баланица (источна Србија): долен стратиграфски комплекс со кварцни артефакти кои доминираат во однос на кремените артефакти; нема продукти од левалуашка техника. Присутни се следните орудија: струшки (многу од нив припаѓаат на кина тип), ретуширани одбитоци и назабени орудија. Горниот стратиграфеки комплекс припаѓа на типичниот мустериен со левалуашки јадра и одбитоци, кои се придружени со следните типови на орудија: разни видови на струшки, назабени орудија и перфоратори.15 5

Во поткарпата Аспрохалико во Епир, северозападна Грција, се потврдени два мустериенски типа: слоевите 18-16 припаѓаат на левалуа-мустериен, датирани се околу 100.000 пр. н.е.,16 додека слојот 14 припаѓа на микромустериен/горен мустериен > 39.900 пр. н.е. Она што е карактеристично за слојот 14 е употребата на ретушираните одбитоци за изработка на струшки, а процентот на шилците е многу мал.17

Во Бугарија е голем бројот на наоѓалишта во кои е откриен средниот палеолит. Повеќе мустериенски типови се комплексно проучувани: типичниот, со левалуашки фациес, со нелевалуашки фациес, со шарентиенски елементи, назабениот, мустериенот со листовидни шилци. Од анализите за хронолошката и културолошката класификација, истражувачите на среднопалеолитските ансамбли од Бачо Киро, Темната Дупка, Муселиево, Самуилица II, ги посочуваат датирањата од 67.000 - 47.000 пр. н.е.18 Меѓутоа, со најновите истражувања во пештерата Козарник (северозападна Бугарија), границата на средниот палеолит е датирана многу порано, дури во 200.000 пр. н.е.19 Покрај различните типови на мустериен и доминантната улога на левалуа-мустериенот со листовидни шилци, сепак во североисточна и северна Бугарија постои еден фациес на микромустериен со назабен ретуш во културната група Дикилиташ (група П) - локалитет на отворено покрај црноморскиот град Варна и Деветашката Пештера (група Пб) во ловечкиот регион, датирани околу 50.000 - 45.000 пр. н.е.20

Сите досегашни показатели и објаснувања на идентитетот на материјалните траги од локалитетот Голема Пешт добија своја физиономија според културната и релативната хронолошка интерпретација, како и со потпора на еден егзактен метод во правец на апсолутната сигнификација. Од извршената експертиза на материјалот од геолошките слоеви би 5, определувањето се однесува на културата на среден палеолит.21 Носител на мустериенската култура е неандерталецот. За камените ракотворби од слоевите 4 и 3 релативното хронолошко определување е насочено кон горен палеолит.

Љиљана Шаламанов-Коробар lj.sh.korobar@gmail.com

LILJANA SALAMANOV-KOROBAR

Museum of Macedonia - Skopje

EXCAVATIONS AT THE PALEOLITHIC SITE OF GOLEMA PEST, ZDUNJE (1999 - 2006)

Белешки

  1. Шаламанов-Коробар Jb. - Ѓуричиќ Њ., 2005, 13-20: Ѓ орѓевиќ Н., 2005, 25-27; Шаламанов-Коробар ЈВ. et al., 20086, 21-23; Шаламанов-Коробар Jb., 2008ц, 29. ↩
  2. Шаламанов-Коробар Jb. - Ѓуричиќ Jb. - Ѓорѓевиќ Н., 1999, 8; Шаламанов-Коробар Jb., 2005u, 4; Сиракова С.и др., 2005, 13, 22, 24. ↩
  3. Inizan M-L. et al., 1992, 33 - 63; Karavani¢ 1., 2004, 81-85; Шаламанов -Коробар Jb., 2008a, 53-4. ↩
  4. Pohar V., 1978, 26-58; Pohar V., 1979, 12- 32; Сираков Н., 1972, 26-32; Гацов И. и др., 1983, 13-28; Сираков Н. и др., 1993, 1-17; Karavanié I.,, 1992, 15-32; 1995, 7-9; Сиракова С. и ар., 2005, 2, 4, 7, 9, 14, 19. ↩
  5. Bordes F., 1968, 102, 119; Kuhn 5., 1995, 44-54, 120-123; Mayer C.C. & Rolland N., 2001, 40-3. ↩
  6. Шаламанов-Коробар Jb., 2008a, 93-4. ↩
  7. Dimitrijevié V., 2005, 2. ↩
  8. Маринска M., 2003, 4; 2006, 2. ↩
  9. Karavanic I. - Smith H.E. , 1998, 226-230, 245; Richards P.M. et al., 2000, 7666; Rink W.J. et al., 2002, 943, 950; Blaser F. et al., 2002, 387-8, 393. ↩
  10. Karavanié 1., 2000, 777-8; Rink W.J. et al., 2002, 943, 946; Karavanic¢ I., 2003, 36. ↩
  11. Kujundzié-Vejzagi¢ Z., 2001, 60-1. ↩
  12. Bazler DJ., 1975, 37, 45, 49-52, 80, 90, 118; Bazler DJ., 1979, 383-5. ↩
  13. Михаиловиħ Д., 2006, 10-12. ↩
  14. Михаиловиħ Д. - Михаиловиħ Б., 2006, 14-5. Muxannosnh ЈИ. - Михаиловин b., 2006, 14-5. ↩
  15. Михаиловиħ Д., во печат. ↩
  16. Papagianni D., 1996, 147. ↩
  17. Papaconstantinou V. - Vassilopoulou D., 1997, 461-3. ↩
  18. Сиракова С. - Иванова С., 1994, 235-240; Танева С., 2002, 65. ↩
  19. Усно соопштение од д-р Сиракова С., 2006; Сираков Н. - Гуадели Ј.-Л., 2004, 11-2. ↩
  20. Иванова С. - Танева C., 1996, 17-18. ↩
  21. Шаламанов-Коробар Љ., 2008 д, 5 и 6. ↩

Summary

Excavations at the Paleolithic Site of Golema Pest, Zdunje (1999- 2006)

The site of Golema Реѓ! is situated 65 km to the southwest of Skopje, ca. 3.5 km distant from the village Zdunje; its height is estimated at 460 m above sea level. The orientation of the cave is southeastern; the entrance is 12 x 3.5 m in size, the irregular plateau ca. 3 m in perimeter, and the interior of the cave 31 x 18.5 m. At the eleventh meter from the entrance into the cave a trench with dimensions 3 x 2 m was set out, and excavation in this test trench was taken to a depth of 1.05 m. At the 6th meter from the entrance another trench was placed (2 x 1 m); it was dug to ca. 3 m in depth, during which 19 geological layers were found (the bedrock or bottom of the cave has not yet been excavated). In a relatively small space (6 т?) within six geological layers 6300 stone artifacts and 4900 animal remains were found. The most common raw material found was quartz, but also many others, e.g., quartzite, rhyolite, basalt, jaspis and flint. According to the typological and technological markings in the geological layers 5 and 6, the cores of the tools have evident Middle Paleolithic characteristics: Levallois cores and flakes, discoid cores, numerous retouched flakes, a high frequency of denticulated and notched tools, and a low frequency of side scrapers and points.

The following animals were determined to have lived here: deer, alpine ibex, fawn, wild boar, cave hyena, cave bear, beaver, a small carnivore similar to the marten, birds and turtles. The greatest part of the material belonged to deer, whose bones were collected and modified by humans.

The micro - fauna is represented by 17 examples that indicate open vegetation areas, with small oases in forests. Larger amounts of forest representatives belong to layer 4, which had a healthier, mild and humid climate.

From the AMS analysis carried out in the laboratory at the Institute of Physics at the University of Erlangen, Nurnberg, Germany, two coal samples from the hearths from the geological layer 5 gave these results: 47,100 + 4800 and > 50,000 BC.

After analysis of the material from layers 6 and 5, and according to relative and absolute dating, the conclusion was reached that the culture of the Middle Paleolithic has the most in common with the material in hand. As for the stone artefacts from the geological layers 4 and 3, the chronological period is more inclined to the Upper Paleolithic.

Библиографија