Macedoniae acta archaeologica 18 (2008) · стр. 460–463
Ликови од минатото на Македонија - изложба во Музејот на Македонија (22.12.2004г.)
на времето е од петтиот милениум п.н.е. до XVI век од н.е. Доближувањето на нашите претходници е резултат на комплексен проект, соработка меѓу научните и ликовните дисциплини. Искористени се резултатите на антрополошките, археолошките, етнолошките проучувања и сознанијата од историјата на уметноста во Македонија постигнати досега. Тука сите тие се споени со можностите на вајарството и сликарството. Изложбата сод-
IV век од н.е.). Притоа, не е завршено прержи четири реконструкции: антрополошка
цизното археолошко разделување, односно детерминирање на гробовите, т.е. скелетите.
слика на човекот и населението, тродимензионални реконструкции (скулптури), дводимензионални реконструкции (цртежи) и реконструкција на облеката, накит и оружје.
За реконструкција на физиономијата и целосниот физички изглед избрани се скелети на возрасни индивидуи на возраст од 20 до 60
Антрополошката реконструција дава пода-
години. Тродимензионалните реконструкции тоци за физичкиот изглед на човекот и насе-
(скулптури) се изведени на самите черепи, според зачуваните елементи за реконструкција на лението за вкупно пет археолошки периоди. Од нив три се праисториски - неолит, бронзе-
лицето. Дводимензионалните реконструкции (цртежи) на избраните дванаесет индивидуи но и железно време и два историски - римско време и среден век. Недостасува палеолитот,
се насликани во природна големина, според мезолитот и енеолитот, и тоа поради отсу-
антрополошките податоци.
Реконструцијата, пак, на облеката, фризуство на скелетни остатоци од тие времиња, тие не се откриени досега, а исто така, ја
рите, накитот и оружјето е направена преку хронолошки и територијално блиски археонема реконструкцијата од македонскиот период. Физичката антропологија речиси и не
лошки наоди, претстави на надгробни споменици, антропоморфни фигурини, скулптури учествува во разрешувањето на проблемот и прашањата околу античките Македонци, пред
и фрески. Китењето и вооружувањето во мисе", поради обичајот на кремирање и неиз-
натото се претставени документарно, со кондвоените скелетни серии од континуираното,
кретни предмети, откриени на некрополите повеќеслојно, повеќевековно погребување
од кои потекнуваат скелетите.
Според раководителот на проектот, Фана истите некрополи во антиката, на пример, некрополата во Стоби (од П век пр. не до
ница Вељановска, за етногенетските проце-СН, од антрополошки аспект го образложува
ложба е резултат на нејзината долгогодишследното: „Од половината на П милениум
ната научна работа на оваа проблематика. пред н.е. до половината на П милениум од
Ова е и прв проект и изложба од ваков вид во Македонија.
Н.€.Н на сегашниот степен на истраженост,
Прво искуство на ваквата реконструкција може да се укаже на долг континуитет на егзистенција на палеобалканското пајонско
беше и за академскиот вајар Сретко Јовановнаселение на територијата на Македонија,
ски од Музејот на Македонија. Досега тој од П милениум пред н.е. до длабоко во исто-
работел на многу проекти во Музејот, како реконструкции на гробови, копии на археориските периоди. Засега можат да се утврдат
лошки наоди итн. Овој проект беше голем одредени етнички промени во римскиот период и добро документирани промени на ан-
предизвик за уметникот. Во случајот, глинатрополошката структура во среден век.
та се нанесуваше директно на черепите, во
Презентираните реконструкции од неоли-
постојани консултации со антропологот. Тој готскиот до средновековниот изглед на жи-
имаше податоци за полот и возраста и затоа телите на Македонија содржат етногенетски
што тој не можеше да го забележи, на приподатоци, како на пример кај неолитскиот
мер, постоњето на одредени бразди на кочовек во Македонија (УП -ГУ милениум пред
ските како траги од силната мускулатура. н.е.) погребувањето се вршело со инхумација,
Ширината, размерот на носот, висината на во згрчена положба на фетус или спиење,
челото, устата, образите, се" одеше во сово или покрај куќите. Наведен е бројот на
работка со научникот. Намерно се оставени наоѓалиштата (локалитети), во случајот - 3,
главите без коса, фризура, накит, а сето тоа за број на скелетни наоди - 37. Кај смртноста,
да се види големината и формата на черепот, утврдена е висока смртност на децата во не-
лицето и носот, инаку не се гледа времето од олитот. Соодносот меѓу половите покажува
кое потекнуваат. Имено, ако се прошетаме по изложбата, ќе видиме ликови, типови луѓе, значително поголем број жени! (на 100 мажи,
кои секојдневно и денес се движат по нашите 260 жени). Физичкиот изглед - опишан е како луѓе со долги и средно долги черепи (мезо-
улици - тие изгледаат сосема современо!
„За разлика од овие реконструкции, во долихокрани), со тесно лице и нагласено грацилна градба кај двата пола со средна и голема
судската медицина тие се прават по друг телесна височина кај жените (157,00 - 162,00
метод. На одредени точки, со пресметување на дебелината на меките ткива се нанесува цм, а припаѓале на медитеранскиот антрополошки тип и биле многу слични со население-
материјалот. Тоа е многу попрецизен метод то од поширокиот балкански простор.
и се прави со одредена цел - идентификација. Се консултираат фотографии, описи и црте-
„Ги мислев, и ете сега со сите мои соработници ми успеа да ги видиме, да ги видите
жи. Во случајот со реконструкциите во овој и Вие - ликовите од минатото во Македонија“
проект немаше потреба од ваков метод. Се одеше повеќе на ликовната димензија откол- - вели Вељановска.
ку на документарната, истовремено, изложбата да биде своевидна експозиција на лико-
- За автотрите и процесот на работа
ви од минатото"" - рече Фаница Вељановска.
Д-р Фаница BesbaHoBcka, советник во
Тродимензионалната реконструкција, или Музејот на Македонија, 21 година работи
тие дванаесе скулптури на глави беа основа за како единствен антрополог во Македонија.
натамошните реконструкции, цртежите. Дури Докторира "физичка антропологија во
тука ќе го видиме времето од кое потекнуваат ликовите. Истата соработка, до најситните Белград. Нејзин научен интерес се скелет-
детали, требаше да постои со младите сликаните остатоци од археолошките локалитети, антрополошките карактеристики, физичкиот
ри - Марија Сотировска и Тони Сотировски - изглед, патолошките траги итн. Всушност,
студенти од завршните години на Ликовната антрополошката реконструкција на оваа из-
академија. До сантиметар беа документирани ТОТО. Јас, во текот на целата досегашна моја работа, најчесто ги „гледав“ тие луѓе, ги препознавав, ги замислував. Бев опкружена со нивните скелети, черепи. Размислував какви биле по карактер, добри или лоши? Патев со нив кога ќе откриев дека боледувале од и гробните прилози и наодите од нивните
лумбаго, или се здобиле со тешка повреда во збирки - до најситни детали - боја, материјал,
некоја битка. Ги мислев! И ете, сега со сите големина, исто така и облеката и фризурите.
овие мои соработници ми успеа да ги види-Се консултираа претставите од статусетките,
ме, да ги видите и Вие! “
стелите и фреските. Така, тие дванаесет ликови од минатото, по изглед, се документира-
- Една од реконструкциите -
ни според скелетните остатоци, определени територијално и временски. „Макотрпна ра-
реконструкција на изгледот на маж од бота која траеше околу 10 месеци... - според
римско време во Македонија
изјавата на Фаница Вељановска. ... Tumor со
Черепот на мажот потекнува од гробот кој што работев до поставувањето на оваа из-
бр. 220, од доцно римско време, (IV век) од ложба функционираше сложно, беспрекорно.
Марвинци. Гробот бил со двојно погребување, Сите не’ обзеде една возбуда, креативна тре-
поточно, херметички затворена гробница ска. Секој миг „оживуваа“ ликовите од минаспомениците на културата - Скопје и други. (пломбирана) со два скелетни наоди - маш-
Овој мегапроект збогатен е со интерактивки и женски (истражуван од архелогот Цоне Крстевски од Музејот на Македонија). На тој
но мултимедиално цд „Човекот во праисториските и историските епохи во Македонија“. чиј череп е направена реконструкцијата во глина
автор е Владимир A. Вењановски, издаден - скулптура на глава. Тоа е лик на маж на возраст од 65 години. Цртежот од истата индиви-
од ну Музеј на Македонија. Проектот е финансиран од Министерството за култура на Р. дуа ево природна големина. Облеката (тогата) и необичните сандали се реконструкција на
Македонија.
стелата од Долни Дисан, Демиркаписко, вре-
П. С. Во едно жешко, спарно лето, на пладменски и териториално блиски на гробницата од Марвинци. “Спуштеното десно рамо на
не, кога музеалците се или на одмори, или ги привршуваат терените, а Музејот полупразен,
сликата реконструирано е според наодит од „220-ката“. Имено, машкиот скелет од заедничката гробница од Марвинци има страшна повреда на ребрата на десната страна и траги од воспаление на тие лошо сраснати коски. Тоа е веројатно бојна повреда и можеби се работи за воен ветеран... (Ф.В.)
со по некој заталкан странец во поставките, влегов во Куршумли ан барајќи малку сенка и одмор. Во неговиот прекрасен атриум има чудесна микроклима... Што да видам? Бев шокирана! Крај шадрванот седеше некој, во рацете држеше череп. Го миеше, сушеше и го гледаше со воодушевување. Глетката - хамлетовски
- Соработници на изложбата
неверојатна! Но изненадувањето беше дека не е маж... Тоа е мојата прва средба со Фаница
8-те археолози - Драгиша Здравковски - неолит, Златко Видевски - бронзено вре-
Вељановска и физичката антропологија, пред ме, Страхил Темов - железно време, Цоне
20-тина години. Оттогаш, ми се чини, датира Крстевски - римски период, сите од Музејот
и мојот интерес за нејзината работа. Ме вовлена Македонија; Ленче Јованова - рим-
че и мене во нејзиниот необичен свет.
ско време, Музеј на град Скопје; Лилјана Кепеска - среден век, Завод-Музеј - Прилеп;
Лена Анѓелкоска Маргарета Атанасова - среден век, Завод-
Музеј на Македонија, Курчиска бб, Скопје Музеј - Струмица и Милан Ивановски - среден век од Републички завод за заштита на
lenaangelkoska@yahoo.com