Macedoniae acta archaeologica 18 (2008) · стр. 431–438
Праисториски антрополошки наоди од Чашка-Велес
Содржина
На локалитетот Манастир. населба Чашка, Велешко, со заштитни археолошки ископувања во текот на 2001 и 2002 година е истражена некропола со кремирани покојници. Истражувањата се извршени од екипа на Народниот музеј од Велес, под раководство на археологот Трајанка Јовчевска. Според раководителот на истражувањата, некрополата припаѓа на периодот доцно бронзено - рано железно време.1
Населението од овој период е досега познато преку наодите од некрополите во Водоврати и Уланци кај Градско, како и од скопскиот Хиподром.2 Новите наоди од Чашка-Велес ќе ги дополнат и подобро ќе ги документираат антрополошките сознанија за овој праисториски период во Македонија.
1. Материјал и методологија
За антрополошка анализа се предадени триесетина кесички со коски означени со броеви на квадрант и квадрат. Во текот на анализата се идентификувани вкупно дванаесет индивидуални скелети кои се означени со нови броеви од | до 12.
На два скелети нема траги од горење. Кај останатите, кремиањето било исклучително слабо. Одделни делови на скелетите се само нагорени, при што коските не ја смениле структурата и големината. Затоа е применета методологија за инхумирани скелети.
Во текот на анализата одредени се пол и индивидуална возраст,3 одредени се одделни кранијални мерки, како и мерки на зачуваните долги коски,4 пресметана е телесна височина.5 Одредена е антропотиполошка припадност на наодите.6 Следени се епигенетски варијации7 и палеопатолошки траги.8
2. Каталошки приказ на индивидуалните скелети
1. Скелет бр. 1: Инхумирани фрагменти на коски од десниот подлакт, левиот фемур и левата тибија. Многу робустен маж, на возраст над 40 години.
2. Скелет бр. 2: Минимални инхумирани остатоци (краниум, десна клавикула, атлас, радиус, улна и фемур). Дете, на возраст од околу 7 години.
3. Скелет бр. 3: Минимални остатоци од череп, коски на десна рака, десно карлично крило, двата фемури и десна тибија. Единствено на черепот има траги од горење. Маж?, на возраст до 40 години.
4. Скелет бр. 4: Нагорени остатоци од скелет, зачуван до карлица. Робустен маж, на возраст до 40 години.
Од епигенетски варијации се откриени интерсутурални коски во ламбдоидалниот шев, а од патолошки промени слаба спондилоза на цервикалните прешлени и слаб артритис дефор-МаНс на рамо.
5. Скелет бр. 5: Минимални остатоци од десен радиус, десен фемур и десна тибија. Жена?, на возраст над 40 години.
6. Скелет бр. 6: Минимални остатоци од череп, десна клавикула и левиот фемур. Дете, на возраст од околу 6 месеци.
7. Скелет бр. 7: Од скелетот се зачувани минимални остатоци од череп, десна клавикула, левиот хумерус, радиуси, улни, фрагментирана карлица, цел десен фемур, двете тибии, фибули и коски на левото стапало.
Жена, на возраст од 40-45 години. Посткранијалниот скелет е многу грацилен, а телесната височина е околу 159 см.
8. Скелет бр. 8: Минимални остатоци од мандибула, долги коски, карлица и стапала. Многу робустен маж, на возраст од 45-50 години.
Цервикалните прешлени, особено вториот, биле зафатени со спондилоза.
9. Скелет бр. 9: Според зачуваните фрагменти на фемури, скелетот припаѓа на јувенил, на возраст од 19-21 година.
10. Скелет бр.10: Фрагменти од череп, заби и фемури. Дете на возраст од околу 8 години. Од патолошки траги е констатиран кариозен максиларен млечен молар.
11. Скелет бр. 11: Фрагменти од череп и заби. Дете на возраст од 5-6 години.
12. Скелет бр. 12: Сосема малку нагорен, слабо зачуван, целосен скелет (сл. 1). Најсилни траги од горење има на подлактите, карлицата, долните екстремитети и стапалата, а на черепот на лицето и особено на забите од кои останале само корени.
Маж, на возраст од 40-45 години.
Реконструираниот череп е кус (175 мм), широк (152 мм), средно висок (110 мм), со тесно чело (94 мм), хипербрахикран (86.86), ортокран (62.86), тапеинокран (72.37) и стенометоп
Вертикалната норма има форма на ромбоид, латералната е куса, висока и слабо планокципитална, а окципиталната норма е потковичеста (Т. 1). Мандибулата е масивна, со билатерална, висока и рамна брада.
Телесната градба е многу робусна, а телесната височина околу 171.5 см.
Од епигенетски варијации на черепот се утврдени: обострана инцизура и форамен над орбитите, недостаток на париеталниот форамен, менталниот форамен меѓу премоларите, троен зигоматично-фацијален форамен, присуство на максиларен и мандибуларен торус, трета нухална линија, а на посткранијалниот скелет трет трохантер на фемурите.
Дланките, стапалата и колената биле зафатени со слаби артритични промени. Не се констатирани екстрахирани заби и забни цисти во двете вилици.
3. Антрополошки профил на населението од Чашка-Велес
Десет од дванаесет скелети откриени на локалитетот Чашка-Велес имаат траги од горење, но не се целосно кремирани туку нагорени. На преостанатите два скелети нема траги од горење (6p. и 2). Од нив се зачувани минимални остатоци.
Коските се природно дадени, нема деформирање, ситно фрагментирање, ниту пукнатини карактеристични за прскање непосредно по чинот на кремирање (сл.1). Најголем дел од антрополошките остатоци од овој локалитет е со вообичаена коскена структура и големина што овозможи примена на методологија на анализа за инхумирани скелети.9
3.1. Палеодемографски карактеристики
Скелетната група од Манастир-Чашка брои вкупно 12 индивидуални скелети: четири деца, еден Јувенил и седум возрасни. Кај децата, две се помали (Infans I, 0 - 6 години), а две повозрасни (Infans ЦП, 7 - 14 години). Јувенилот припаѓа на постарите јувенили (19 - 21 година). Кај возрасните пет скелети припаѓаат на машкиот, а два на женскиот пол. Староста на возрасните се движи околу 40 години. Најстар во групата е еден од мажите, кој живеел до 50 години.
Точно една третина (33%) од групата припаѓа на детската возраст. Дваесетата година не ја преживеле 42% од популацијата. Поради ваквата висока смртност на деца и млади, просечниот животен век на групата е низок, изнесува 29.4 години. Мажите живееле просечно 44.0 години, а двете жени дури една година подолго.
3.2. Антропоморфолошки карактеристики на групата
Единствениот измерен машки череп, кус, висок, хипербрахикран и планокципитален, покажува присуство на автохтониот балкански антрополошки тип - динарски (Т. 1).
Телесна височина е одредена кај еден машки и еден женски скелет. Мажот бил со голема телесна височина (171.5 см), а жената на долната граница на високи (159.0 см).
3.3. Епигенетски варијации
Откриен е сосема мал број епигенетски варијации - прекубројни коски на черепот, торуси, број и положба на форамени (Т. П, 1).
3.4. Палеопатолошки промени
Патолошките промени се ограничени на регресивни, поврзани со стареење, спондилоза на "рбетот (T. ИЛ, 2) и деформантен артритис на зглобовите, како и дентално-патолошки (кариозни млечни катници).
Споредбата на новите наоди од Чашка-Велес со веќе познатите наоди од хронолошки и територијално блиските некрополи во Водоврати и Уланци кај Градско, Велес, покажува големи сличности меѓу брахикраниот, планокципитален динарски машки череп бр. 12 и наодите од Уланци.
Музеј на Македонија - Скопје
Ќурчиска бб, 1000 Скопје
fveljanovska@freemail.com.mk
FANICA VELJANOVSKA
Museum of Macedonia - Skopje
PREHISTORIC ANTHROPOLOGICAL FINDINGS FROM CASKA-VELES
Белешки
- Усна информација од раководителот на истражувањањата, необјавено. ↩
- Вељановска Ф.. 2000, 46-51. ↩
- Acsadi G. - Nemeskeri J., 1970; Ferembach D., et al., 1979; Brothwell D. R., 1980. ↩
- Martin R. - Saller R., 1957, 1959, Lehrebuch der Anthropologie, Band I-II Stuttgart. ↩
- Bach H., 1965. ↩
- Coon C. S., 1972, The Races of13 Europe, Greenwood Press, Conecticut. ↩
- Berry A. C. - Berry R. J., 1967; Brothwell D. R., 1980. ; ↩
- Ortner D. J. - Putschar W. G. J., 1985; Hošovski E. - Mikić Ž. 1995. ↩
- Од досега познатите кремирани скелетни серии, почнувајќи од хронолошки најблиските погребувањата во урни од Хиподром-Скопје, до подоцнежните примери на кремирање на бустум или ин ситу од хеленистичко и римско време од Јужната некропола на Марвинци-Валандово, Згрополско Кале - Велешко и некрополите на Скупи (необјавено) се работи за целосно кремирани покојници. Единствен сличен пример е од Западната некропола на Стоби (необјавено). Неколку3 скелети од повеќе стотина кремации имаат траги од горење, а не се кремирани. Кај нив, како и за наодите од Чашка, постои можност да се работи за жртви на пожар. Вељановска Ф., 1992, 281 - 286; Вељановска фф., 1995, 245-258: Вељановска Ф.. 2006, 25 - 27, сл. | - 4, 65, сл. 22, 71, сл. 29. with the finds from Ulanci. ↩
- Translated by: ↩
- Nada Andonovska ↩
Summary
Prehistoric Anthropological Findings from Čaška-Veles
During 2001 and 2002 a necropolis with cremated remains was excavated at the archaeological site Manastir in the settlement Caska, Veles. The preventive excavations carried out by the team of the Museum of Veles were run by T. Jovéevska. According to her the necropolis dates from the Early Bronze Age - Iron Age.
The skeleton group from Manastir — Caka consists of 12 individual skeletons. Ten of them have traces of burning, but the cremation process was not completed. The other two skeletons, which were inhumed, have been preserved only in traces.
The bones were cooled naturally, showing neither deformations, nor severe fragmentation. There was no evidence of cracks, which are usual in cases of splashing immediately after the act of cremating. Most of the anthropological remains from this site have common bone structure and size, which enabled the application of methodology of analysis for inhumed skeletons.
In the skeleton group there are four children’s skeletons, one of10 juvenile and seven of adult individuals. Among the children’s skeletons two are of younger children (Infans I, 1 — 6 years) and two belong to older children (Infans II, 7 — 14 years). The juvenile individual was at older age (19 - 21 years). Five of the adults in the group were male and two were female. The average life span of the adults is around 40 years of age.
Exactly one third (33%) of11 the skeletons are of children and 42% of the population did not outlive 20 years of age. Due to such high mortality rate of children and juvenile the average life span of the group is low and amounts to 29.4 years. The men lived 44 in average and the two women even a year longer.
The only measured men’s skull is short, high, hyper-brachycranial and planoccipital, which shows the presence of the autochthonous Balkan anthropological type — Dinaric. The body height was determined on one man’s and one woman’s skeleton. The man was 171.5 cm tall and the woman 159.0 cm.
The paleopathological changes are limited to regressive changes connected with aging, spine spondylosis and deforming arthritis of the joints, as well as dental-pathological changes (milk molars showing caries).
The comparisons of the new finds from Caska — Veles with the already researched skeletons from the chronologically and territorially close necropolises in Vodovrati and Ulanci near Gradsko show great similarities of the brachycranial planoccipital Dinaric male skull from this archaeological site
Библиографија
- Асад! G. - Nemeskeri J., 1970, History7 of4 Human Life Span and7 Mortality, Budapest.
- Bach H., 1965, Zur Berechnung der Korperhohe aus der langen Gliedmassenknochen weiblicher Skelette. Anthrop. Anz. 29.
- Berry7 A. C. - Berry R. J., 1967, Epigenetic variation in the human cranium, Journal of Anathomy, 10.
- Brothwell D. R., 1980, Digging up Bones, Oxford University Press.
- Вељановска Ф., 1992, Кремирани скелетни остатоци од Клучка - Хиподром, Скопје (рано железно време), Масеԁ. acta archaeol. 13, Скопје, 281-286.
- Вељановска Ф. 1995, Антички скелети од Згрополско Кале, Зборник, н.с. 1, археологија, Музеј на Македонија, Скопје.
- Вељановска Ф., 2000, Антрополошки карактеристики на населението на Македонија од неолит до среден2 век, Скопје.
- Велановска Ф., 2006, Античкото население од Марвинци-Валандово, Скопје.
- Martin R.- Saller R., 1957,1959, Lehrebuch der Anthropologie, Band 1-П, Stuttgart.
- Ortner D. J. - Putschar W. G. J., 1985, /dentification of pathological7 Conditions in human Skeletal7 Remains, Smitsonian Institution Press, Washington.
- Ferembach D. et al., 1979, Empfehlungen fur die Alters- und1 Geschlechtsdiagnose am Skelett. HOMO XXX-2, Gottingen-Mainz.
- Hoovski E.- Мице Z., 1995, Paleopatologija coveka, Uzice.
- Coon C.S., 1972, The Races of Europe, Greenwood Press, Conecticut.