Macedoniae acta archaeologica 18 (2008) · стр. 93–107
Доцнонеолитска населба на локалитетот Кутлине кај село Ракле
Локалитетот Кутлине кај село Ракле се наоѓа на околу 3 км јужно од селото и претставува поголемо зарамнето плато, денес делумно искористено за лозови насади (карта). При постојана земјоделска обработка на површината, од страна на имателите на парцелите откриен е мноштво движен археолошки материјал.1 Покрај повеќето керамички фрагменти и добро зачувани камени орудија, особено внимание предизвикаа двата наода на пластика, столбовидна детално обработена глава со „птичјо лице“ и дводелна женска фигурина со сплоснато тело и облека прикажана со врежување и кружни пластични апликации2 (T.1.). Овие наоди укажаа на тоа дека на овој локалитет постоела населба која егзистирала во праисториско време. Според обликот, населбата е од типот „градини“ распослана на природна тераса, така што се издвојува од вообичаениот тип праисториски населби од типот „тумби“ во Пелагонија.
По извршеното теренско рекогносцирање, стручна екипа на ну Завод и Музеј - Прилеп во 2002 година презеде сондажни археолошки ископувања на локалитетот Кутлине за да се определат хронолошките и културните рамки на населбата. Беа отворени три сонди ориентирани во правец север-југ, со што беше истражена површина од вкупно 23 м" (сл. 1).
Сондата | беше со димензии 2 х 2 м. Во нејзиниот северозападен агол, почнувајќи од откопот 9, па cè до последниот дванаесетти откоп, се отцрта кружна јама која навлегуваше во профилите. Во оваа јама се открија помал број фрагментирани наоди од керамички садови. претежно со средна фактура и црно премачкување, како и животински коски (сл. 2). Поради недостиг на културен слој, откриените наоди од Сондата I имаат само типолошко значење.
Сондата II беше со исти димензии како и Сондата |, но поради потребата од следење на станбените хоризонти кои беа евидентирани при истражувањето, Сондата се прошири со анекси кон југ и исток од по | м. Со тоа, оваа сонда беше со вкупна истражена површина од 9 м" (сл. 3).
Сондата III беше отворена западно од Сондата II, одделена од неа со контролен профил од 0.50 м и со димензии 2 х 3 м за да биде проширена кон север и запад, при што се доби вкупна истражена површина од 10 м“.
Поконкретни стратиграфски податоци за развојот на населбата се добиени од Сондата П и Сондата III, при што се издвоија два станбени хоризонта. Тоа ни овозможи да ја согледаме структурата на културните слоеви со сите нивни карактеристики, состав, боја и присуство на остатоци од живеалишта и движни предмети од материјалната култура.
Постариот Хоризонт I започнува од петтиот откоп во кој е евидентирано присуство на помали дислоцирани парчиња белузлав, недоволно печен куќен лепеж, додека во седмиот се појавија исто така дислоцирани парчиња од слабо зачуван, но океров куќен лепеж. Во осмиот откоп на длабочина од околу 65 см се наиде на збиена целина од набиена земја, што најверојатно претставува под од градба. На ова ниво се отцртаа неколку помали кружни јами за колци со различен пречник од 9 до 19 см и длабочини од 14 до 29 см (пл. 1, основа 1). Во деветтиот последен откоп се појави уште еден слој од набиена земја кој претставувал нивелација заради израмнување на основата која била ронлива карпа - плазика со благ висински пад од југ кон север. Поради малата опфатеност на истражуван простор и слабата зачуваност на остатоците од градбата, не може да се дефинира дали во овој постар хоризонт постоела и помлада фаза, затоа што во шестиот откоп на длабочина од околу 50 см се наиде на слој од набиена земја кој можеби претставувал под на градба од таа фаза. Движниот археолошки материјал откриен во овие откопи (од петтиот до деветтиот) е сроден, односно потврдува хронолошки и културолошки континуитет, што значи дека во застапените облици, особено кај керамичката садова продукција нема значителни варијации.
Помладиот станбен Хоризонт Ил од населбата Кутлине започнува од самата површина и завршува со четвртиот откоп на длабочина од околу 30 см, на која се наиде на компактен слој набиена црвеникава земја. Над ова ниво од набиена земја се открија повеќе дислоцирани парчиња на окерово црвеникав. убаво печен куќен лепеж. Во југозападниот дел од Сондата II се отцртаа седум помали кружни јами за колци со правец на протегање југозапад-североисток, пречници од 6 до 9 см и длабочини од 9 до 21 см (пл. 1, основа 2). Како и во постариот хоризонт така и во овој, поради слабата зачуваност и нецеловитост на куќниот лепеж, не можеа да се утврдат обликот и димензиите на градбата. Во движниот археолошки материјал во овие горни откопни слоеви се евидентирани неколку нови културни појави кои потврдуваат дека се работи за помлад временски раздвоен станбен хоризонт.
Во овој контекст, откриените движни наоди понудија попрецизни податоци за определување на временската и културна припадност на населбата. Преовладуваат керамичките садови со средна фактура, во помал број се присутни оние со фина изработка, додека грубата фактура се среќава многу ретко. Бојата на садовите добиена при печењето обично е сива и кафеава во повеќе нијанси. ретко црвеникава. Кај оние со пофина и средна фактура присутно е премачкувањето со црна, кафеава, понекогаш комбинирани меѓу себе, поретко со црвена боја. Особено карактеристична е монохромната керамика со црно премачкување кај која површината е полирана до тој степен што е добиен метален сјај. Дната на садовите се кружни и рамни, со исклучок на неколку фрагментирани наоди со боја на вински талог кои припаѓале на садови со прстенести дна (Т. Ll, 19). Се јавуваат неколку вида држалки, додека во украсувањето доминираат линеарните мотиви изведени со мошне плитко канелирање. При анализата на формите во керамичката садова продукција се издвоија следните типови садови:
Тип 1- чиниите со форма на прав конус обично имаат средна фактура, сива или кафеава боја добиена при печењето, но евидентиран е и еден фрагмент со црно премачкување и сјајно мазнети површини (T. II, 1-4). Кај овие чинии се јавува задебелување на венецот од внатрешната страна, како и вертикален петличест испуст што го надвишува венецот, понекогаш во комбинација со брадавичеста апликација (сл. 4).
Тип И - конусните чинии со пластично ребро кое го заменува рамото имаат средна и убава фактура (T. II, 5-7). По боја се со темносиви или кафеави нијанси, често со црно премачкување. Обично се украсувало рамото, и тоа со врежани вкосени куси црти или со хоризонтална низа од кружни вдлабнатинки, понекогаш во комбинација со коси плитки канелури (Т. V, 12, 19,
Тип Ш - конусните чинии со помалку или повеќе нагласено рамо се присутни во помал број (Т. II, 8, 9). Тие се со средна фактура и кафеаво или црно премачкување кое отпаѓа. На прекршувањето имаат брадавичести апликации.
Tun IV - чиниите со извлечен горен дел и заоблено тело се исто така најдени во поголем број (T. I, 10-13). Имаат средна или пофина обработка, често црно премачкување, понекогаш комбинирано со кафеаво, а како држалки се јавуваат брадавичести испакнувања. Речиси редовно се украсувани со мошне плитки, едвај видливи канелури, вертикално или косо поставени на вратот и рамото кои често поаѓаат од хоризонтален жлеб, односно канелура под самиот венец (Т. V, 2, 4).
Тип V - биконусните чинии се еден од доминантните облици во керамичката садова продукција и обично имаат средна фактура (Т.П, 14-15). По боја се сиви или кафеави, понекогаш со црно или кафеаво премачкување. На преминот често се јавуваат единечни, поретко двојни брадавичести апликации (Т. ГУ, 10) или држалки со петличеста форма кои можат во средината да бидат вдлабени. Обично бил украсуван горниот конус, и тоа со плитки вертикални или коси канелури (Т. У, 10).
Тип VI - чиниите со полутопчеста или топчеста форма и рамно засечен или нанадвор благо извлечен венец се поретко застапени (Т. П, 16-18). На најширокиот дел имаат петличеста држалка, додека нивната горна површина е украсена со подлабоки или поплитки канелури (Т. V, 6, 15).
Тип VII - садовите со понизок или повисок цилиндричен врат ги има во разни димензии (T. Hl, 19-22, Т. Ил, 14). Поради фрагментарноста на наодите од овој тип садови, не може со сигурност да се определат обликот на нивните тела и видовите држалки кои ним им припаѓале. Кај два фрагмента лентеста држалка поаѓа од самиот венец, при што кај едниот од нејзиниот корен поаѓа јазичест испуст кој го надвишува венецот (T. Ш. 1, 2). Оние садови со пофина изработка обично имаат сјајно мазнети површини, понекогаш премачкувани со црна или кафеава боја. Како украсување се јавуваат потесни или пошироки паралелни плитки канелури (T. V, 1, 3, 11).
Тип VIII - садовите со конусен врат и коленести лентести држалки имаат потенки зидови, обично се со средна фактура, темносива или црна боја и имаат замазнети површини (Т. III, 3). Еден фрагментарен наод на држалка од овој тип сад е со црно сјајно премачкување и истата е украсена со плитки канелури. Како единечен наод е коленестата држалка која се составена од две триаголни проширувања кои на спојот имаат мало пластично брадавичесто испакнување, има двојно црно и кафеаво премачкување кое лесно отпаѓа и е украсено исто така со мошне плитки, едвај видливи попречни канелури (Т. ІІТ, 4).
Тип IX - садовите со поголеми димензии кои конусно се стеснуваат во долниот дели имаат лентести, вертикално поставени држалки, обично се со средна или погруба фактура, при што првите имаат мазнета површина. По боја се сиви и кафеави (Т. III, 5).
Тип X - чест облик е садот со биконусна профилација и повисок цилиндричен врат, кој на најширокиот дел има две симетрично поставени држалки во вид на рог со заоблен или зарамнет крај (Т. 11, 6-8). Имаат средна и убаво мазнета површина (сл. 5).
Тип XI - како облик поретко се јавува садот со цилиндричен врат и неправилно заоблено тело (T. III, 9, 10).
Тип ХИ - единичен наод е садот со полузатворена форма (T. III, 11).
Тип XIII - садовите со облик на пехар можат да бидат на ниска или висока 5вонеста
Сл. 7
шуплива нога, при што вторите имаат потенки зидови и горна површина сјајно мазнета и црвено премачакана, а се украсени со линеарно поставени канелури (Т. ІІТ, 12-13).
Тип XIV3 - во керамичката садова продукција се издвојува група минијатурни садови кои имаат облици како набројаните типови садови со нормални димензии (Т. ІІТ, 15-18, 20).
Тип XV - во овој тип ги сместивме садовите - питоси, кои се јавуваат во разни облици и обично се со средна фактура, поретко со груба (Т. III, 21, Т. IV, 1-7). Горната површина често им е мазнета, а се јавува и премачкуваье со посна црна боја и украсување со канелури.
Tun XVI - како последен тип се култните предмети со плиток реципиент на три или четири столбести нозе, кои редовно биле украсувани со подлабоки врежани линеарни мотиви (Т. V,
Евидентирани се неколку видови држалки кои се важни од хронолошки аспект, но, за жал, поради нивната фргментарност не може да се определат облиците на садовите на кои им припаѓале: масивна триаглеста (T. IV, 8), триаглеста вертикално продупчена (Т. IV, 11), јазичеста со чеп (Т. LV, 12), лентести кои имаат брадавичеста апликација (T. IV, 13) и тунелеста хоризонтално продупчена држалка (T. IV, 15). Присутни се и садови кај кои пластично е претставено лице, но, исто така, поради фрагментарноста на наодите не може да се утврди нивната форма (T. V, 5).
Во начините на украсување со единечни наоди се застапени пластичното ребро украсено со втиснувања од нокти (Т. V, 7) и линеарните мотиви изведени со подлабоко врежување (1. V, 9).
Во откриениот фонд орудија преовладуваат оние изработени од камен, обично со сивкава боја и имаат убаво мазнети површини (T. IV, 14, 17-19). Секирчињата се острени само од едната страна, додека длетата кои се со помали димензии се острени од двете страни (ел. 6). Евидентиран е еден клин, како и неколку мали кремени орудија со сива или боја на вински талог. Овие ножиња имаат триаглест пресек и по правило се ретуширани од двете страни.
Од други предмети пронајдени се неколку кружни плочки изработени од зидови на садови со средна фактура (T. IV, 16), две камени кугли и една земјена цилиндрична перла надолжно продупчена.
Во пластиката преовладуваат антропоморфните фигурини меѓу кои можат да се издвојат неколку типови. Покрај фигурините со претстава на жена со нагласена бременост и дводелните статуетки, мошне карактеристични се оние со „птичјо лице“ кои имаат нагласен нос изведен со пластично извлекување (сл. 7). Еден наод од овој тип статуетки има пластично обликувана фризура и нагласена уста со кружна апликација, додека друг примерок има
пластично изведени бадемести очи. Интересни се двете фрагментирани нозе со мошне реалистично прикажани прсти (сл. 8), како и двете исто така фрагментирани нозе орнаментирани со хроизонтална низа од ситни кружни втиснувања, односно линеарни врежани цик-цак мотиви (Т. У, 13).
Животинските статуетки се ретки и фрагментирани, така што не може да се утврди кои животни ги претставуваат.
Карактеристиките на опишаниот движен археолошки материјал, особено на керамичката садова продукција, јасно ги дефинираат културната припадност и хронолошкот распон на населбата Кутлине кај село Ракле. Таа егзистирала во доцниот неолит, при што културолошки се поврзува со населбите кои припаѓале на Винчанскиот културен круг, во Македонија претставен со Анзабегово IV, Ангелци 1-1, Зелениково II, Али Чаир и неолитските слоеви од населбите Градиште се повторуваат во целиот културен слој, одредени културни елементи се присутни само во едниот или во другиот хоризонт, што овозможи нивно потврдување и попрецизна културна и хронолошка детерминација.
Во постариот Хоризонт | се евидентирани поголем број садови со фина фактура кои имаат интезивно полирани површини премачкани со црно премачкување. Овој вид монохромна црна керамика е карактеристичена за раните фази на Винча, а во Македонија е присутен во фазата Ангелци 1." Впечатливо е и присуството на пехарести садови од висока 5вонеста шуплива нога со мошне фина фактура и црвено премачкување, застапени во Винча-Тордош ги ІІ,4 кај нас во Анзабегово IV и Ангелци П. Жлебот или канелурата под венецот од кои кон рамото поаѓаат вертикални или коси плитки канселури кај чиниите од типот V е типичен за фазата Винча-Тордош ЦП. Садот со држалки во вид на рог означен како тип X првпат се појавува исто така во Винча-Тордош П и е доста присутен во Ангелци 11. Како посебна појава во пластиката се издвојуваат фигурините со „птичјо лице“, во Кутлине присутни и во двата хоризонта. Овој тип статуетки најрано се јавуваат во населбите од јужноморавската и косовска варијанта која временски се врзува со фазата Винча-Тордош ІІ,5 додека во Македонија се евидентирани во Зелениково ІІ6 и во винчанскиот слој од населбата Могила кај село Сенокос.8 Според наведените аналогии, а и фактот што недостасуваат некои појави типични за првата, најстара Винчанска фаза, како што се врежаните геометриски мотиви или триаголните втиснувања изведени со некоја алатка?9 хоризонтот Кутлине | хронолошки би бил паралелен со фазата Винча-Тордош II, кај нас со Анзабегово IV, Ангелци П и Зелениково II.
Поголемиот број облици кај садовата керамичка продукција продолжуваат да егзистираат и во помладиот Хоризонт II, но неколку културни елементи помагаат во неговото детерми-
нирање како помлада фаза. Се губат пехарестите садови на висока 5вонеста нога, односно веќе доминираат оние со здебелена форма и пониска нога. Овој премин во формата кај овој тип сад во контекст на хронолошко раздвојување е јасно определен при анализата на археолошките материјали во населбите кои припаѓале на Винчанската доцнонеолитска културна група.10 Како нов облик се издвојуваат конусните чинии со пластично ребро кое го заменува рамото, присутни во подоцнежните фази на оваа група11 и појавата на вертикален петличест испуст што го надвисува венецот кај чиниите со прав конус, културен елемент евидентиран во населбата Али Чаир и во населбата Могила (с. Cenoxoc).12 Присуството на лентести држалки кои поаѓаат од венецот на садот секако се во општа релативна хронолошка констелација како мошне доцна појава во рамките на неолитот, а која го најавува следниот енеолитски период. Според наведеното, фазата Кутлине П временски може да се поврзе со фазата Винча-Плочник ІТ, а во Македонија со споменатите Али Чаир и винчанската фаза од Могила (с. Сенокос), како и доцнонеолитскиот културен слој во населбата Градиште кај село
Со најновите теренски рекогносцирања извршени од страна на ну Завод и Музеј - Прилеп во областа на Мариово од локалитетите Прчинога кај село Дуње и Ѓерамиди кај село Чаниште, собран е движен археолошки материјал кој е културолошки сроден на опишаниот материјал од помладата фаза на Кутлине.14 Со овие нови сознанија секако се надополнува бројот на населби од доцниот неолит, период кој во Македонија е помалку познат и истражен во однос на среднонсеолитскиот период.
Душко Темелкоски
НУ Завод и Музеј - Прилеп
Александар Македонски 142, 7500 Прилеп
duletem@yahoo.com
DUSKO ТЕМЕ! КОФК!
National Institute and Museum of Prilep
ALEKSANDAR MITKOSKI
National Institute and Museum of Prilep
ALATE NEOLITHIC SETTLEMENT AT THE SITE OF KUTLINE,
VILLAGE OF RAKLE
Белешки
- Завод и Музеј - Прилеп изразува особена благодарност до господин Љупчо Крстески за отстапувањето на движниот археолошки материјал од локалитетот Кутлине кај село Ракле. ↩
- Темелкоски ЈІ. - Миткоски А.. 2001, 60, 65, Т.Ш, 1, 3, сл. 9, 12. ↩
- Garašanin M., 1979, 164, 166; Санев В. - Стаменова М., 1989, 19. ↩
- Garašanin M., 1973, 84, T.7, 2; Garašanin M., 1979, 165, 170, Sl. 12, 3; Gimbutas M., 1976, 128, fig. 78. Санев В. - Стаменова М., 1989, 20, T.VI, 1-3. ↩
- Garašanin M., 1979, 167. ↩
- Garašanin M., 1973, 87; Garašanin M., 1979, 172, Sl. 12, 12; Санев B. - Стаменова M., 1989, 19, T.III, 3, T.VIII, 11. ↩
- Garašanin M., 1979, 187, T.XXXI, 3. ↩
- Гарашанин М. - Спасовска I., 1976, 105; Темелкоски Д. - Миткоски A., 2006, 69. ↩
- Garašanin M., 1973, 85; Санев В. - Стаменова М., 1989, 19, 20, T.II, 5, T.V, 1, 2, 4. ↩
- Garaganin M., 1973, 87; GaraSanin M., 1979, 175, T-XXVIII, 2. ↩
- Garaganin M., 1973, 93, T.11, 1. ↩
- Kitanoski B., 1969, 19-20, T.V, 1; Темелкоски Д. - Миткоски A., 2006, 59, T. IV, 8. ↩
- Бабиќ B., 1996, 294. ↩
- Стручна екипа на НУ4 Завод и Музеј - Прилеп под раководство на Александар Миткоски - виш кустос археолог, во 2001 година го реализра проектот „Археолошки рекогносцирања на подрачјето на општина Витолиште, Мариово“, при што беа евидентирани поголем број нови археолошки локалитети. ↩
Summary
A Late Neolithic Settlement at the Site of Kutline, Village of Rakle
The site of Kutline at the village of Rakle represents a large leveled plateau (map). In the past the local inhabitants often uncovered portable archaeological finds during agricultural cultivation of the site; among those finds, two examples of anthropomorphic figurines aroused particular attention. These discoveries suggested that a prehistoric settlement had existed at the site of Kutline. In 2002 archaeological testing of the site was undertaken, during which three trenches were opened (Fig. 1). Because of the lack of cultural levels, the finds discovered in Trench I have only typological significance (Fig. 2), while more concrete stratigraphic evidence for the development of the settlement came from Trenches II and III.
As a result of the investigations, two habitation horizons were distinguished (Fig. 3). As far as residential structures are concerned, scattered fragments of wattle and daub were recorded as well as postholes for wooden posts. In fact, the construction of buildings in both horizons used the method typical for prehistoric periods, while the floor was of beaten earth (Plan 1, foundations 1 and 2).
The recovered portable finds offer more precise evidence for chronological definition of the two habitation horizons. Pottery vessels of medium fabric predominate, but especially characteristic is monochrome pottery with black slip, on which the surface is polished to the point that it takes on a metallic gleam. During analysis of the shapes of ceramic vessel production, types were distinguished. Among the bowls were represented conical ones with several variants (Plate II, 1-9,
Plate V, 12, 19, 20, Fig. 4), bowls with an out-turned upper part and a rounded body (Plate V, 2, 4, Plate II, 10-13), biconical bowls (Plate IT, 14-15, Plate IV, 10, Plate V, 10), and bowls with spherical or hemispherical shape (Plate II, 16-18, Plate V, 6, 15). The upper part is characteristically decorated with quite shallow, barely visible kanelura. Among the vessels, ones were recorded with taller or shorter cylindrical neck (Plate II, 19-22, Plate III, 14, Plate III [sic] 1, 2, Plate V, 1, 3, 11), vessels with conical neck and strap handles with decoration (Plate III, 3,4), vessels of larger dimensions which narrow conically toward the bottom (Plate III, 5), vessels with biconical profile that have, at the widest point, two symmetrically placed handles in the form of a horn with rounded or flattened end (Plate Ill, 6-8, Fig. 5), vessels with cylindrical neck and irregularly rounded body (Plate Ш, 9, 10), vessels with a semi-closed shape (Plate III, 11), vessels in the form of a cup, with decoration (Plate III, 12-13), miniature vessels which have shapes like the listed types with normal dimensions (Plate Ш, 15-18, 20), and pithoi in a variety of forms (Plate III, 21, Plate IV, 1-7). Among the bowls and among the vessels in general, the primary decoration is the kanelura. Cult objects with a shallow receptacle and supported by three or four columnar legs have been sorted out as a separate type (Plate V, 16-18). Several types of handles were also recorded, which are important from a chronological aspect but which unfortunately, due to their fragmentary preservation, cannot be correlated with the vessel shapes to which they belong (Plate IV, 8, 11-13, 15).
Among the tools discovered, small stone hatchets are represented, along with chisels, pegs, and several small flint tools (Plate [V, 14, 17-19, Fig. 6). Among other artifacts were found several round ceramic discs (Plate IV, 16), two stone balls, and a cylindrical earthen bead. Among the sculpture appeared anthropomorphic figurines representing a pregnant woman, two-piece figurines, and statuettes with “bird face” (Fig. 7). Of interest are the fragmentary legs with quite realistically portrayed toes (Fig. 8), otherwise decorated with linear, engraved, zigzag motifs (Plate V, 13).
The characteristics of the portable archaeological material clearly define the cultural affiliation and the chronological span of the settlement Kutline at the village of Rakle. It existed in the Late Neolithic, within which was culturally connected with the settlements that belonged to the Vinéa cultural circle; in Macedonia it is grouped with Anzabegovo IV, Angelci II, Zelenikovo II, Ali Cair, and the Late Neolithic levels from GradiSte at DebreSte and from Mogila at Senokos.
Translated by:
Carolyn S. Snively
Библиографија
- Археолошка карта на Република Македонија, Том 2. Скопје. 1996.
- GaraSanin M., 1973, Praistorija па Ни SR Srbije, Beograd.
- Гарашанин, М. - Спасовска Г., 1976, Hoeu ископувања во Зелениково кај Скопје, Maced. acta archaeol. 2, Прилеп.
- GaraSanin M., 1979, Centralnobalkanska zona, Praistorija jugoslovenskih zemalja, Sarajevo.
- Gimbutas M., 1976, Neolithic Macedonia, As reflected1 by Excavation at Anza, Southeast Yugoslavia, Monumenta archacologica, Volume One, Los Angeles.
- Kitanoski B., 1969, 4// Cair, Arheoloski pregled 11, Beograd.
- Санев В. - Стаменова, M., 1989, Неолитска населба „Страната“ во село Ангелци, Зборник на трудови, Струмица.
- Темелкоски Д. - Миткоски А., 2001. Неолитски антропоморфни статуетки во предисториската збирка на Завод и Музеј - Прилеп, Македонско наследство 17, Македонска цивилизација, Скопје.
- Темелкоски Д. - Миткоски A., 2006, Праисториска населба Могила Сенокос, Maced. acta archaeol. 17, Скопје, 55-79.