Macedoniae acta archaeologica 18 (2008) · стр. 65–74
Огништа, печки и жртвеници во неолитските куќи во Македонија
Централно место во секое живеалиште во најраните човечки заедници е просторот наменет за огнот. Тој со својата утилитарна и духовна намена е најчесто место за собир на жителите. На самиот почеток, човекот од практични причини просторот за огнот го обликува од камења. Подоцна, кога се менуваат животните навики (земјоделство, припитомувањето на животните) и се формираат првите населби, човекот рационално и креативно го менува обликот на своето живеалиште, а со тоа го менува и просторот наменет за огнот.
Во текот на археолошките истражувања од 1953 до 2003 година од периодот на среден неолит, на територијата од Република Македонија, се откриени остатоци од објекти кои со сигурност се детерменирани како живеалишта на неолитските луѓе.
Досега се откриени мал број куќи, истражени и научно претставени. Познати се куќите од Тумба-Породин, Тумба-Могила, Пештерица, Велушка Тумба, Мала Тумба-Трн, Тумба-Карамани и Радин Дол од Велушко-породинската културна група. Од Анзабегово-вршничката група се неколку куќи од Анзабегово, Вршник, Зелениково, Руг Баир, Тумба-Маџари, Церје, Говрлево, Тумба-Стенче, Извор, Чашка и др.
Во нивната внатрешна организација на просторот, in situ, се откриени остатоци од објекти од лепеж, ситен камен, фрагменти од керамика, за кои истражувачите се изјасниле дека се дел од инвентарот наменет за подготовка на храната или жртвеници со обредни функции.
Намерата на овој текст е да се соберат на едно место и да се направи мала ретроспектива на веќе познатите објекти кои, пак, наметнуваат размислувања од областа на економијата, архитектурата, култот, верувањата, уметноста и др.
Во првите археолошки истражувања на породинската Тумба во целост © откриен објект-1 куќа со форма на искривен трапез со димензии 0.5 х 0.5 х 6.80 м. Во внатрешноста се откриени две огништа едно до друго. Имаат полукружна основа со пречник од 0.60 м. Горниот дел на огништата, има делумно зачувани зидови и истите завршуваат калотесто. Остатоците од горење укажуват на долготрајната употреба, но и на пожарот во кој страдал објектот (сл. 1).
Надвор од остатоците на куќата е откриено уште едно оштетено огниште со полукружна форма и пречник од 0.80 см и зачувана висина на зидовите од 0.5 см. Околу него се откриени неколку големи камења и груба керамика. Дното на огништето е исполнето со остатоци од нагорено дрво2 (сл. 2).3 од керамика, симболичните неможноста за тогашна посоедветна аналогија кај нас и пошироко на Балканот, се аргументи со кои истражувачот го дефинира објектот за јавна намена т.е. светилиште.
Наш интерес се трите објекти во светилиштето. детерминирани како обредни маси-жрт-
Жртвеникот A, со четириаголна основа и димензии 0.1 x 0.1 м и зачувана висина од 0.40 см е изграден од голема маса земја исполнета со камен и керамика. Впечатливи се релјефно декорираните аркади - позе на објектот. Горниот дел ¢ од набиена глина. Заради отсуството на траги од горење во реципиентот, истражувачот заклучува дека овој објект е наменет за либација4 (сл. 3).
Жртвеникот Б е со четириаголна основа и димензии 1.30 х 1.30 м, и зачувана висина од 0.40 м. И овде се впечатливи страничните нозе кои се аркадно поврзани. Во горниот дел се соединуваат во телото на жртвеникот кое преминува во калотеста форма. Таа не с зачувана. Како во првиот објект така и овде, отсуствуват траги од горење, но е присутна пепел од слама за која се мисли дека е од покривот на куќата кој страдал во пожар5 (сл. 4). Третиот објект В е откриен во непосредна близина на жртвеникот Б. Во оштетениот горен дел со пречник од 0.68 м е откриена издолжена триаголна камена плоча - мелница. која со едниот крај излегува од реципиентот. Бидејќи на плочата не се пронајдени траги од активност, истражувачот помислува дека вистинската намена на овој објект се состои во симболичното подготвување на житото кое се поврзува со ритуал на неолитскиот човек (сл.6 5).
Во истражувањата во 1981 год. во неолитската населба Слатина, с. Зелениково, во Куќата | се откриени објектите детерминирани како - печка и жрт-ВеННК, те. мелница (сл. 6).
Објектот-жртвеник. те. мелница има зид и внатрешност од глина со приближ-НО селипсовиден облик, со две градежни фази. Првата, фронтална страна, е декорирана со убави длабоки цик-цак линии. Во внатрешноста на објектот е откриен голем камен потпрен на два помали камења. За истражувачите ова било доказ да помислат дека се работи за мелница. Примарно тоа бил жртвеник, а потоа секундарно добил утилитарна функција-мелница (сл. 7).7
Жртвеникот-мелница на јужната страна се потпира на печката 1 со калотеста форма која не е зачувана во целост. Заради двата слоја на- Сл. 6 несени на калотата и подот на печката, и овде се констатирани две фази на употреба. Во западниот дел печката излегува надвор од подницата. Под неа се зачувани две нозе кои аркадно завршуват8 (сл.9 7). Во јужниот дел на куќата е откриена печката 2, со многу оштетена основа и калота (сл. 8).
Во археолошките истражувања на неолитската населба Церје, с. Говрлево, се откриени остатоци од 3 објекти.10
Куќата број 2 е целосно истражена и има основа на квадрат со димензии 0.45 х 0.45 м, ориентирана во правец исток-запад. Внатрешноста на куќата е поделена со парапетен зид на 2 простории. Северната просторија во западниот дел има калотеста печка до која се навалува жртвеник-мелница за мелење жито.
При заштитните ископувања на локалитетот Мрамор, с. Чашка, меѓу остатоците на објекткуќа е откриен објект означен како жртвеник, со две фази на употреба. Жртвеникот е изграден од земја смешана со плева. Фронталната страна на лицето има релјефни вдлабнатини декорирани со длабоко повлекување на прстите. Начинот на декорирање потсетува на декорирањето на жртвеник-мелницата од Куќата I од Зелениково, со тоа што во Мрамор мотивот е со брановидни елементи, а во Зелениково со длабоки цик-цак линии (ел. 9).'' Во втората фаза на овој објект е поставена нова камена конструкција со нов под и слој глина. На југозападната страна се откриени три релјефно обликувани нозе, меѓусебе хоризонтално поврзани. Горниот дел е уништен (сл.11 10).12
Покрај неговата југоисточна страна откриени се делови од пластично изработени нозе. Се претпоставува дека се дел од друг објект-жртвеник кој се наоѓа во непосредна близина, но не е доистражен.
Во истражувањата на неолитската населба на локалитетот Подсело-Тумба, с. Стенче во 2000 год., се откриени остатоци од куќа датирана во раниот неолит. Во неа е откриен објект зии 0.1 x 0.1 м и зачувана височина од 0.18 м. Подот е убаво замазнет. 5идовите завршуваат со замазнување и нема горен дел, т.е покрив. И овде не се пронајдени пепел или гареж14 (сл. 12).
Идентичен објект е откриен во 2002/3 година во Тумба-Маџари, во слојот што претставува почеток на доцниот неолит, односно Анзабегово-Вршник ГУ. Овој објект е со поголеми димензии од претходниот од Стенче, но се изградени потполно на ист начин. Во него се пронајдени неколку кристали на соли15 (сл. 13). Намената на овис објекти не е дефинирана.
Објектот што предизвикува најголем интерес е т.н. жртвеник од Куќата | од Врбјанска Чука, с. Славеј во Пелагонија. Тој е реконструиран и изложен во Народниот музеј во Прилеп.
Објектот е систем составен од пет четриаголни објекти со вкупна должина од 4 м (ел. 14).16 Поголемиот четириаголен објект има масивни зидови со повеќе слоеви од разредена глина и отвор од југоисток. Димензиите се 0.2 x 0.2 м. Дното му е од набиена земја, со дебелина од 0.05 м. Предните агли се убаво профилирани како пиластри, а задните кон зидот се замазнети и заоблени. Овие пластични декорации се потполно идентични со украсите на отворите на моделите на куќите и жртвениците од типот „масичка“. Околу се најдени неколку садови, камења и за него истражувачите не можат да утврдат дали припаѓа на куќата или е надвор од неа.
Покрај јужниот зид од оваа куќа е поголемиот објект. односно платформа. која е делумно уништена. Основата е издолжена и е изградена од поголема маса кал. Отсуствуваат траги од горење. Во близина е откриен коритест објект со инчеста форма ограден со зитче од глина. Не се евидентирани траги од горење.
На овој локалитет е откриена уште една платформа од поголема маса кал со заоблена форма. Во горниот дел завршува со рамен реципиент со димензии 1.10 x 1.00 м и под од подебел слој глина смешана со фрагменти од садови.
Отсуството на траги од горење во сите овие три објекти, како и откриените наоди од земја во форма на „сомунче“ или „леб“ се факти за истражувачите да претпостават дека ова се објекти во функција на обреди поврзани со плодорието..!"17 Значајни информации за изгледот на неолитските куќи и нивниот инвентар добиваме од керамичките модели на куќите со функција на жртвеници. Познати се моделите со претстави на куќите и дел од инвентарот од Тумба-Породин, с. Суводол, Јачков Рид - Пијанец, Тумба-Маџари. Скопје.
Од изнесеното јасно може да се види дека за објектите што се објавени. во науката се поделени мислењата. Ако при првите откритија во раните осумдесетти години на XX век имало научни дилеми за тоа што претставуваат овие објекти, денес веќе не. Резултатите од поновите истражувања укажуваат дека тоа се печки во кои се печел лебот, како основна храна и симбол на животот, плодноста, благосостојбата и здравјето на неолитскиот човек, кој, пред се, бил земјоделец врзан за земјата и нејзината плодност. Од откриените објекти, отворени огништа се неколку, најголем дел се печки за печење леб, а само две се кади со некоја засега непозната утилитарна функција, можеби поврзана со подготовката на лебот или, пак, како базени-кади за десоленизација на водата. Особено за идни дискусии останува жртвеникот од Врбјанска Чука. Сите откриени и публикувани, достапни за проучување објекти, хронолошки се датираат од најстариот во Тумба-Стенче од Анзабегово-Вршник I, до најмладиот од Тумба-Маџари од Анзабегово-Вршник IV.
Од информациите со кои денес располага археолошката наука, се наметнува заклучокот дека во неолитот во Македонија досега не се откриени светилишта од типот Парта Чатал Хујук (Рака, Catal héyiik) и други. што не значи дека не постоеле. Букранионот и антропоморфниот тотем од Тумба-Маџари, се артефакти што укажуваат на можноста за постоење вакви објекти. Скромниот обем на истражувањата досега не овозможува целосно истражена населба или целосен културен хоризонт.
На крајот, овој комплексен проблем кој е неразделив од архитектурата и просторната елевација на неолитската куќа, треба да добие соодветен научен третман, особено за следните елементи:
прво - да се одвојат огништа како наједноставни градби за контрола на огнот и приготвување храна: потоа, погрешно детерминираните објекти како жртвеници аргументирано да се анализираат и да се понуди релевантен одговор за какви објекти се работи; понатаму, да се анализираат кадите и евентуално да се најде задоволителен одговор за нивната утилитарна или култна функција.
Покрај овие, во истражувањата на Тумба-Маџари се најдени и други неразјаснети објекти и површини, но, за жал, досега не биле предмет на научен интерес. Затоа, во иднина е потребно сите да се анализираат, споредуваат со евентуални аналогии од соседството и да се понуди научно издржан одговор кој ќе го задоволи научниот интерес. Покрај тоа, треба да се води сметка да се разгледа археолошкиот контекст во кој се најдени, односно кон движни археолошки предмети се најдени во нивна близина. Така, индиректно ќе може да се донесат соодветни научни заклучоци.
Се надевам дека ова е само еден мал прилог за повторно размислување за функцијата на горенаведените објекти. Идните истражувања можеби ќе го заокружат во целина овој проблем и нивното постоење ќе биде сосема јасно. Исто така, ова нека биде поттик за истражувачите да ги публикуваат веќе откриените, со што науката ќе дојде до релевантни заклучоци.
Елена Стојанова Канзурова
НУ Музеј на Македонија
Курчиска бб, 1000 Скопје
elena_mk2004@hotmail.com
ELENA STOJANOVA-KANZUROVA
Museum of Macedonia, Skopje
FIREPLACES, OVENS, AND ALTARS
IN THE NEOLITHIC HOUSES OF MACEDONIA
Белешки
- Grbié M. et al.,1960, 18, T.XXXIII, сл. 3. ↩
- Grbié M. et al.,1960, 20, T.XXXIII, сл. 4. ↩
- Санев В.. 1988, 13. ↩
- Санев В.. 1988, 19. сл. 8. ↩
- Санев B., 1988, 21, сл. 11. ↩
- Санев B., 1988, 23, сл. 14. ↩
- Гарашанин М. - Билбија M., 1988, 36, сл. 3. ↩
- Гарашанин М. - Билбија M., 1988, 36, сл. 3. ↩
- Гарашанин М. - Билбија M., 1988, 36, сл. 4. ↩
- Bilbija M.. 1985, 36. ↩
- Jonyercxa T., 1993, 35, сл. 3. ↩
- Jopyesexa T., 1993, 35, сл. 3. ↩
- Здравковски Д.. 2005, 26, сл. 6. ↩
- Здравковски Д.. 2003. 111, сл. 107. ↩
- Здравковски Д.. 2003, 60. ↩
- Митковски А., 2005, 35. ↩
- Миткоски A., 2005, 38. ↩
Summary
Fireplaces, Ovens, and Altars in the Neolithic Houses of Macedonia
In the course of archaeological investigations carried out between 1953 and 2003 on the Middle Neolithic period, in the territory of R. Macedonia, a small number of houses were discovered, investigated, and scientifically presented. Houses are known from Tumba Porodin, Tumba Mogila, Pesterica, VeluSka Tumba, Mala Tumba Trn, Tumba Karaman, and Radin Dol in the VeluSko-Porodin cultural group. From the Anzabegovo-VrSnik group several houses are known from Anzabegovo, Vrsnik, Zelenikovo, Rug Bair, Tumba Madzari, Cerje, Govrlevo, Tumba Stenée, Izvor, Cagka, and elsewhere.
In their interior organization of space, remains of features made of wattle and daub and of small stones were found in situ along with ceramic sherds; the investigators have explained them as part of the assemblage for the preparation of food or as altars with ritual functions.
As far as their purpose is concerned, scientific opinions are divided. If during the first discoveries in the early 1980s there were questions about what these objects represented, today there are not. Results from more recent excavations indicate that they were ovens in which was baked bread, both a basic food and a symbol of life, fertility, prosperity, and health of Neolithic man, who was primarily a farmer connected to the land and its fertility. Of the excavated features, several are open fireplaces, the greater part are ovens for baking bread, and only two are tubs for some unknown utilitarian function, possibly connected with the preparation of bread or even basin tubs for the desalinization of water.
From the evidence which archaeological science has available today, it may be concluded that, in the Neolithic in Macedonia until the present day, shrines of the type at Rarta, Catal Hiiyiik, and elsewhere have not been found; this does not mean that they did not exist. The bucranium and the anthropomorphic totem from Tumba Madzari are artifacts that indicate the possibility that such objects did exist. The modest scale of investigations until now has not made possible the complete excavation of a settlement or of an entire cultural horizon.
Therefore it is necessary to pay attention to the examination of the archaeological context in which these features were found as well as the movable finds discovered in their vicinity. Thus indirectly it will be possible to reach appropriate scientific conclusions. Perhaps future investigations will encompass this problem as a whole, and the existence of such features will become completely clear.
Translated by:
Carolyn S. Snively
Библиографија
- Bilbija M., 1985, Cerje - neolitsko naselje, AP13 26, Ljubljana, 35-38.
- Гарашанин M. - Билбија M., 1988, Куќа / во Зелениково, Масеԁ. acta archaeol. 9 Скопје, 31-41.
- Grbić M. - Mačkić P. - Nađ Š. - Simoska D. - Stalio B., 1960, Porodin Kasno-Neolitsko Naselje na Tumbi kod Bitolja, Bitolj.
- Здравковски Д., 2003, Среден неолит во Горновардарскиот регион, (магистерски труд), Скопје.
- Здравковски Д.. 2005, Неолитската населба Под село-Тумба, с. Стенче, Зборник Археологија 2, Скопје, 25-31.
- Јовчевска T., 1993, Куќата од хоризонт | во неолитската населба Мрамор кај Чашка, Maced. acta archaeol.13, Скопје, 31-41.
- Миткоски A., 2005, дВрбјанска Чука2 кај селото Славеј, Прилепско, Зборник Археологија 2, Скопје, 33-45.
- Санев B., 1988, Неолитско светилиште од Тумба во Маџари, Скопско, Масеԁ. acta archaeol. 9, Скопје, 9-30.