Macedoniae acta archaeologica 18 (2008) · стр. 55–63
Среден неолит во горновардарскиот регион
Досегашните археолошки истражувања на неолитот во Македонија го детерминираа како многу развиена етапа од културниот и историскиот развој на животот на овие простори. Географската положба на Македонија и природните ресурси, од една, и близината на Блискиот Исток како главен центар на неолитизација, се основните компоненти во неговиот развој. Природно, инвенцијата на неолитските жители на Македонија и хуманиот однос кон најблиската околина се фактор што исто така влијаел во хармоничниот развиток на неолитското општество. Овие основни компоненти го формирале складниот, мирен живот исполнет со благосостојба и весело живеење. Во периодот од 6500 до 3500 год. пр. н.е. во Македонија се констатирани и определени четири културни групи: Анзабегово-Вршник!",1 Велушина-Породин, Зелениково ІІ2 и Мала Трнска Тумба. Само како илустрација, да споменеме се смета дека животот на Анзабегово континуирано траел 1000 години, од 6100 до 5100 год. пр. н.е.3
Најголем простор, од Шар Планина па на исток до долината на Струма и од Кумановскопрешевската вододелница на север до Демир Капија на југ со Повардарје, опфаќала Анзабегово-вршничката културна група. Името го добила по спонимните неолитски населби Анзабегово во Овче Поле и Вршник во село Таринци, Штипско. Во својот еволутивен развој таа има четири основни фази, опфаќајќи го периодот од крајот на стариот и средниот до доцниот неолит.4 Населбите од оваа група се подигани на речни тераси покрај потоци и реки или тумби во рамнинскиот дел на Полог и Скопско-кумановската котлина. Главната стопанска гранка е земјоделството и сточарството, а ловот и риболовот се дополнителни. Доместицирани се козата, овцата и малото ситно говедо.5 Од занаетите се познати изработките од текстил, керамика и обработка на камен. кремен и коска. Поволните климатски услови во периодот на бореалот (7900-6000 год. пр. н.е),6 со настапување на заладување и повлажни периоди (6400-6000 год. пр. н.е.) и постудениот Атлантик период (6000-4850 год. пр. н.е.) со мали интервали на затоплување (6000-5800 и 5300-4850 год. пр. н.е) поволно влијаеле за интензивен живот. Во досегашната археолошка литература за неолитот во горновардарскиот регион, пооделно за Скопско или Кумановско, пишувале Р. Галовиќ. М. Гарашанин. B. Санев. М. Билбија и Д. Здравковски. М. Гарашанин кога зборува за Анзабегово-вршничката културна група, зборува и за неолитот во целиот регион. Тој своите тези ги темели врз резултатите од истражувањата на Анзабегово, Вршник. Руг Баир, Зелениково и Маџари. B. Санев ги вклучува и резултатите од истражувања на Маџари и истражувањата на Тумба-Мршевци од 1987 год. Истражувањата на Тумба-Долно Палчиште, Тумба Потсело-Стенче, Чубук Чешма и на Брег-Младо Нагоричане, во науката наметнаа нови сознанија.
Прво, во овој регион се регистрирани 28 неолитски населби, и тоа: во Скопската Котлина 14, во Полог 10, Жеглиговско. Кумановско Поле 4 со населбата на Брег на Пчиња, вкупно 5. Тоа зборува за густината на населеноста во неолитот. Во цела источна Македонија, источно од Вардар, од Крива Паланка до Беласица се регистрирани 46 населби. Во Овче Поле 10 населби. Во Пелагонија 70, а во цела Македонија 160.7 Ниедна од соседните области, особено не Овче Поле и средна Брегалница, каде што се наоѓаат епонимните локалитети Анзабегово и Вршник, нема толкава концентрација. Секако треба да се има предвид и фактот дека Скопската Котлина и Долен Полог се региони со најинтензивни градежни работи. Тоа веројатно значи дека во минатото се уништени населби за кои денес не знаеме. Сето ова зборува за можноста, лека неолитизацијата не одела како што се сметаше досега од Струмичко преку Овче Поле на север. Од друга страна, долината на Вардар, заради отсуство на неолитски локалитети, сметаме дека пе е таа траневерзала по која започнала неолитизација од Тесалија и дошла до
Хронолошка табела на локалитетите во Горновардарскиот регион:
Скопската Котлина. Сметајќи на концентаријата на неолитските населби во реонот на Азот. ни се чини дека таа одела од Пелагонија преку премините на Бабуна и Тополка до Скопско. Исто така, постоењето на населбите во Говрлево, Ракотинци и Зелениково, не ја исклучува можноста за постоење и на втор пат по долината на реката Треска. Оттука, како секундарна се проширила на исток во Овче Поле и средна Брегалница, а на запад во Полог.
Второ, со голема сигурност може да се фиксираат западната, југозападната и источната граница на Анзабегово-вршничката културна група, особено во средниот неолит.8 Во постарата литература, иако без археолошки потврди, Полог а priori се врзуваше ,,...3a близината на косовската област и врските со сливот на Дрим“.9 Резултатите од истражувањата го покажаа токму сротивното, генетска културна врска со исток. Истражувањата на локалитетите во Полог покажаа дека се работи за населби од типот тумби со моќен културен слој. Тоа значи дека овој тип населби, за кои се сметаше дека се карактеристични само за Пелагонија и северна Грција, се присутни и во северна Македонија. Прилог во фиксирањето на западната граница се и истражувањата на Тумба во с. Стенче.10 Оваа населба, иако како тип е повеќе на речна тераса, но со археолошкиот инвентар потполно стратиграфски и културно одговара на Тумба-Палчиште и на Анзабегово-Вршник културната група. Најстарата фаза во двете населби, констатирана со бело сликаната керамика, доволно упатува за првичните заклучоци во прилог на хронолошката и културна припадност на Велушко-породинската група. Слоевите од средниот неолит укажуваат за културно и хронолошко единство со населбите од скопско-кумановскиот регион. Во истражувањата на двата локалитети, засега не се откриени никакви елементи карактеристични за неолитот на запад од Шар Планина, освен кафено сликана керамика од Дунавец кај Корча,11 но тој регион е многу оддалечен од Полог. Тоа значи дека Шар Планина во тоа време била непремостлива природна граница на Анзабегово-вршничката културна група на запад. Со истражувањата на овие два локалитети конечно неолитот од Полог влегува во оваа културна група. Населбите Амам и на Брег во Кумановско се засега најсеверните локалитети на оваа група во средниот неолит. На јужните и источните падини на Водно се Церје во с. Говрлево и Слатина с. Зелениково, како најјужни локалитети на групата. Ова во смисла на горновардарскиот регион, иако во областа на Азот населбата Мрамор во с. Чашка, на левиот брег од Тополка, исто така припаѓа на Анзабегововршничката културна група.12
Источната граница ја формираат неколку локалитети по долината на реката Пчиња, иако на исток групата се шири до Огражден и горна Брегалница. Со оглед на дефинирањето на групата како дел од Балканско-анадолскиот културен комплекс, М. Гарашанин ја дефинира и нејзината поврзаност со локалитетите од западна Бугарија, особено долината на реката Струма. Населбата на локалитетот Галабник истражувачите ја дефинираат како варијанта меѓу Кремиковци и Анзабегово-Вршник. Иако има сличности во сликаната керамика, истражувачите М. Чохаџиев и Ј. Павук ова го прават сосема оправдано заради многу елементи, а пред се отсуството на култот на Големата Мајка и присуството на бело сликаните пехари на висока конусна нога,13 која во нашиот регион е карактеристика за доцниот неолит.
Што се однесува до северната граница. таа и во иднина нема прецизно да се дефинира поради непостоење резултати од поголеми истражувања во јужна Србија. освен Павловац кај Врање,14 кој припаѓа на доцната фаза на Старчевачката и раната фаза на Винчанската група. М. Гимбутас за првата фаза (6100-5900 год. пр. н.е.) на Анзабегово-вршничката културна15 група вели дека се најрани земјоделци со егејски традиции северно од Грција. Македонија која се наоѓа меѓу Анадолија и Егеја и Дунавско-карпатскиот басен, во крајот на раниот неолит е под културно влијание од исток. Според Гимбутас, во натамошните фази Анзабегово-Вршник II-Ш (5800 - 5300 год. пр. н.е.) групата е потполно старчевачка култура. За Анзабегово-Вршник IV (5300-5000 год. пр. н.е.) смета дека припаѓа на Винча културата. Меѓутоа, резултатите од истражувањата на локалитетите во горновардарскиот регион покажуваат дека развиениот неолит во регионот, покрај општите културни достигања и карактеристики на своето време и во тој поглед со Старчево, имаат значителни разлики што го одвојуваат. Ова особено се однесува на култните предмети и совршените форми на керамиката и нејзината декорација. Тие укажуваат за едно високо уметничко ниво на мајсторите, од една, но и на „купувачите“, од друга страна. Треба да се смета со зрачењето на нашата група кон север во раните фази. Артефактите зборуваат за повисокото културно ниво на некои локалитети од горновардарскиот регион, особено Тумба-Маџари!“16 и во однос на регионот и во споредба со останатите културни групи.
Трето, истражувањата на локалитетите во Полог и Скопско покажаа дека се работи за населби од типот тумби со моќен културен слој. Тоа значи дека овој тип населби, за кои се сметаше дека се карактеристични само за Пелагонија и северна Грција, се присутни и во северна Македонија.17 Населбите од Скопската Котлина од типот тумби - Маџари, "Ржаничино,
Стајковци, Брњарци и Орман се распоредени на периферијата на котлината. Ова е заради постоењето на големо мочуриште во тие периоди. Пронајдените коски од риби и дабар во Маџари зборуваат во тој прилог. Денешната современа фауна во Македонија воопшто не го познава ова животно. Можеме само да претпоставиме како изгледало тоа врз основа на филмовите што се снимени во раните педесетти години на КХ век, пред да се исуши остатокот од тоа езеро. Исто така, и големиот број керамички макари и тегови за мрежи најдени во Стенче, Палчиште и Маџари укажуваат за интензивен риболов на неолитскиот човек. Во Маџари и во Стенче тие се најдени до огништето.
Четврто, во сликаната керамика главна карактеристика се флоралните елементи.18 Во подоцнежните фази доминира геометриско-конструктивниот стил, но флоралните орнаменти се присутни од најраната фаза и не престанале да бидат интересни до замирањето на животот на групата. Флоралните елементи покрај сликање со бела или кафена боја, се нанесуваат и со гравирање, најчесто како спирали. листови, ромбови, метопи и сл. Тие се наоѓаат не само на керамиката туку и на скулптурите.
Сликаната керамика, пехарите и амфорите (лејкестите садови) најдени во истражувањата на локалитетите од горновардарскиот регион го покажува следниот хронолошки тек. Втора фаза е керамиката со браон спирала. Трета се појавува керамиката украсена со вертикални црвени триаголници и дебели и тенки алтернирани линии. Таа е следна, трета фаза по керамиката со сликана спирала. Со тоа завршува средниот неолит и започнува доцниот, дефиниран како Зелениково II. Резултатите од истражувањата покажаа дека овој слој сосема оправдано треба да се третира како доцнонсеолитски. Затоа предлагаме четвртата фаза, Анзабегово-Вршник IV, констатирана како доцен неолит (Зелениково II, Ангелци II], последниот слој на Чубук Чешма-Никуштак, Амам-Лопате, последниот слој на Тумба-Долно Палчиште и четвртиот хоризонт во Церје), да ја „покрие“ доцнонеолитската група не докрај дефинирана како Зелениково II.
Петта карактеристика на средниот неолит во горновардарскиот регион е доминантниот култ на Големата Мајка. По овој култ овој регион се разликува од истовремените култури во соседството. но истовремено многу се доближува до пелагонискиот неолит, односно Велушко-породинската културна група. Покрај добро познатите примероци, фрагменти од жртвеникот на Големата Мајка се најдени и во Руг Баир"?19 и Анзабегово. Последниот од М. Гимбутас се детерминиран како антропоморфен сад, што можеби се погрешно.20 Науката тогаш не располагала со релевантни податоци за точна реконструкција на овој тип жртвеници. Впрочем и примерокот од Церје, кој како случаен наод од пролетта 1982 год..21 е реконструиран според Големата Мајка од Тумба-Маџари откриена во 1981 год Овие блиски релации во иднина треба фино да се разгледаат и анализираат со сите феномени во керамичката продукција. Неолитот во Пелагонија, групата Породин, истражувачите ја дефинираат како „старчевачка ретенција“22 Во најновата литература целиот регион на централен и источен Балкан се третира како „старчевачки“. а источна Тракија како анадолска?!“:23 За доминацијата на „старчевачката култура“ се изведуват заклучоци од неколку локалитети со делумно публикувани резултати. Целиот ран неолит е поделен на 8 фази, што е „само научна конструкција, без никаква основа“, како што забележува В. Николов. Потполно се запоставени керамичките артефакти во Анзабегово-вршничката група. Карактеристиките на грубата керамика се својствени за целиот Балканско-анадолски културен комплекс. Но убавата, фина керамика која во однос со старчевачката со својот квалитет и естетски достигања е неспоредливо на повисоко мајсторско ниво. Исто така, пелагониската пластика, како и од горновардарските локалитети, е различна. На крајот самиот факт што Пелагонија географски е многу поблизу до Тесалија, каде што започнува неолитизацијата на европското копно, никако не може да биде ретенција на старчевачката култура. Докажано е дека културното зрачење е во обратен правец, од југ кон север.
Драгиша Здравковски
Музеј на Македонија
Курчиска бб, 1000 Скопје
dragicez@yahoo.com
DRAGIŠA ZDRAVKOVSKI Museum of Macedonia, Skopje
MIDDLE NEOLITHIC IN THE UPPER VARDAR REGION
Белешки
- Garašanin M., 1979, 96-106; Tasić N., 2006, 162; Zdravkovski D., 2006, 99-110. ↩
- Истражувањата на Тумба-Маџари, Потсело Tym6a-Crenye и Алин Дол-Немањици, покажаа дека последниот културен хоризонт е паралелен со Анзабегово-Вршник IV и Зелениково II. Затоа можеби треба да се редефинира групата Зелениково П од доцниот неолит. ↩
- Gimbutas M., 1971, 37. ↩
- GaraSanin M., 1979, sl. 9. ↩
- Moskalewska A. L. - Sanev V., 1989, 73. ↩
- Weide D., 1975, 283-286. ↩
- Miueyski D., 2001, 88, наведува бројка од околу 200 неолитски населби. За споредба на источниот брег на Јадранско Море со островите, од Трст до Улцин постојат само 35 населби. ↩
- Здравковски Д., 1990, 51-57. ↩
- Гарашанин М., 1971, 12. ↩
- Здравковски Д., 2006, 25-31. Јовчевска Т., 1995, 41. ↩
- Korkuti M., 2001, 115-128. ↩
- Јовчевска T., 1993, 41. ↩
- Pavuk J. - Čohadziev M., 1984, 195. ↩
- Гарашанин М., 1973, 103-194; Garašanin M., 1979, 185-189. ↩
- Gimbutas M., 1975, 411-417. ↩
- Санев В., 1988, 27. ↩
- Mitrevski D., 2001, 89. ↩
- Kopomen П. - Корошец J., 1973, 63. ↩
- Санев B., 1976, T. XIV, сл. 3, 4, 5. ↩
- Gimbutas M., 1975, T. XIII, Pl. 3, T. XVI, Pl. 25. ↩
- Георгиев 3. - Билбија M., 1984, 30. ↩
- Grbié M.. 1960, 94. ↩
- Николов B., 2003, 55. ↩
Summary
Middle Neolithic in the Upper Vardar Region
The Upper Vardar region generally includes the course of the river Vardar from Sar Planina on the west to Taor gorge on the east, as well as Polog, Skopje valley and Kumanovo field. The Neolithic settlements are located on the outscirts of the Skopje valley or on the river terraces. In the prehistory, the valleys were filled with swamps and marshs formed arround the Vardar river and its tributaries. They were heat condenzator and natural source of food (fishesm birds, animals and others). In the region are registerred larger number of excavation sites. In Polog, archaeological excavations were made on Tumba Stanée and Tumba Dolno Paléiste. In the Skopje region explored sites are Zelenikovo, Govrlevo, Tumba Madzari, Amam Lopate, Cubuk CeSma vo NikuStak and Tumba Sredselo in MrSevci. Information about the Early Neolithic are modest but there are more about the Middle Neolithic. From the previous results gathered, was formed an archaeological picture of the Neolitic in this region.
The most large excavations were made on Tumba MadzZari where were found eight houses.
The main characteristic of the Neolithic in the Upper Vardar region in ceramics are the ascoses, the floral ornaments on the painted vessels and the cult of the Great Mother. In the cult plastics, found on each excavation site, except the zoomorphic depictions there were found women statuettes as well. In Goverlevo was found a male torso dated around 5800 B.C. Those are characteristics of an authentic group defined in the science as Anzabegovo — Vrspnik group. The oldest founding in Govrlevo and Stenée are closer culturally and chronologically to the Pelagonija region. In the Middle Neolithic the group flourishes based on the wide Early Neolithic foundation and developing the mentioned basic cultural characteristics and features. Also, the holders of this cultural group haven’t left immune on the cultural influences. The group starts to accept of some fashion trends from Starcevo cultural group, which brings the geometric-constructive style. At the end of the fifth millennia B.C. the Neolithic culture in the region slowly looses the vitality and extinguishes, reduced on few localities. They are subject of interest and are recognized by the students of archaeology.
Translated by:
Carolyn S. Snively
Библиографија
- Галовић Р., 1971, Зелениково-неолитско насеље7 код Скопља. Зборник Народног музеја V, Београд
- Гарашанин M., 1973, Праисторија на may Србије. Београд
- Гарашанин М. - Санев В. - Симоска ЈІ. - Китаноски Б., 1971, Предисториски2 култури во Македонија, Штип
- GaraSanin M. et al., 1971, Предисториски култури во Македонија, Штип
- GaraSanin M., 1979, Grupa Anzabegovo - Vrsnik , PJZ Il, Sarajevo
- GaraSanin M., 1979, Velusko-Porodinska Grupa , PJZ Il, Sarajevo
- Георгиев 3. - Билбија M., 1984, Неолитска населба кај Говрлево, Културно Наследство 9, Скопје, 39-48
- Gimbutas M., 1975, Neolithic Macedonia, Los Angeles
- Grbié M., 1960, Рогоди, Вино
- Јовчевска T., 1993, Куќата од хоризонт и во неолитската населба Mpamop3 кај Чашка, Maced. acta archaeol. 13, Скопје, 31-41
- Korkuti M., 2001, poka neolitike dhe epoka bronzit, The Balkans in prehistory, Athens, 115-128
- Корошец П. - Корошец J., 1973, Барутница, Прилеп
- Mitrevski D., 2001, Prehistory in the Republic of Macedonia, The Balkans in Prehistory, Athens, Mitrevski D., 2003, Prehistory in Republic of Macedonia - F-Y.R.O.M., Recent Research in the Prehistory of the Balkans, Thessaloniki, 13-72
- Moskalewska A. - Saney Y., 1989, Preliminary Analysis of Bone Remnants of Animals from the Neolithic Archaeological Site Tumba Madzari near Skopje, Maced. acta archaeol. 10, Скопје, 55-78
- Николов B., 2001, Аспекти од KecHama праисториа на белгарските2 земи, The Balkans in prehistory, Athens, 3 1-43
- Николов B., 2003, Holger Schubert, Die2 bemalte7 Keramik des Fruneolitikums in Sudosteuropa, Italien und7 Westanatolien, \nernational Archaeologie, Bd. 47, Rahden, Verl. Marie Leidorf GmbH, 1999, Apxeonorua XLIV/1 Cocuas, 55-56
- Pavuk J. - Cohadziev M., 1984, Neolithische teilsiedlung bei Galabnik in2 Westbulgarien, Slovenska archeologija XXXII 1, Bratislava, 195-228
- Санев B., 1976, Неолитската населба Pye2 Баир кај с. Горобинци, Зборник ГУ-У, Штип, Симоска Д. - Санев В., 1976, Неолит во Централна Пелагонија, Битола
- Санев B., 1988, Неолитско светилиште од Тумба во Маџари, Скопско, Масеԁ. acta archaeol. 9, Скопје, 9-30
- Tasié N., 2006, Anzabegovo - A Key for the Chronology of the Neolithic of the Central1 Balkans, Homage to Milutin GaraSanin, SANU- MANU, Beograd, 159-169
- Здравковски Д., 1990, за границите на Анзабегово-Вршничката културна група во средниот неолит, Maced. acta archaeol. 11, Скопје, 51-57
- Здравковски Д., 2006, Култот на Големата мајка во неолитот во Македонија, Folia arheologica balkanica 1, Скопје, 53-61
- Zdravkovski D., 2006a, New aspects of the4 Anzabegovo -Vrshnik cultural1 group, Homage to Milutin GaraSanin, SANU- MANU, Beograd, 99-110
- Здравковски Д., 2006, /енеза и развој на Анзабегово-Вршничката културна12 група, Скопје, (докторска дисертација)
- Weide D., 1975, in: Neolithic Macedonia, (ed. M. Gimbutas), Los Angeles, 283-286.