Macedoniae acta archaeologica 18 (2008) · стр. 407–412
Доцносредновековен крст од с.Лесковица, Штипско
Во 2001 година од печат излезе каталог под наслов „Накитот низ вековите“, како издание на Завод и Музеј - Штип. Во него под каталошка единица 173 е заведен крст-приврзок, кој потекнува од локалитетот Голема Нива, с. Лесковица, датиран од XI-XIV век.1 Откриен е како случаен наод во нивата на Трајчо Василев, а даден е како подарок на штипскиот Музеј од Кире Спасов во 1988 година.2
Крстот е направен од бронза со лиење. Користен е едноделен калап за изведба на аверсната страна, додека реверсот е декориран со врежување. Висината е 6 см, додека ширината изнесува 3.2 см.
Според графичкиот облик, претставува латински крст. a
Според типот, крстот е приврзок, кој на горниот вертикален крак има широколентеста алка за закачување, лиена заедно со краците. На врвот алката завршува членковидно.
Од иконографско гледиште, тој претставува „евхаристија“ на христијанската црква. Имено, во доцносредновековниот период се јавува еден поинаков тип крстови, на кои на аверсната страна се изведува со канонизиран калап, додека на нивните реверси се испишани литургиски текстови. Поради тоа, во литературата тие се наречени крстови со „Служба на крстот“3
Симболиката која владее со декоративниот аспект на крстот целосно ги заменува антропоморфните облици на светците. Тоа е поистакнато на аверсната страна, каде калапот од који е направен, поставил една шема на неформален канон на симболична композициска ознака. |
калната греда наместо табулариум со титулус на
Божјиот син испишана е неговата функција како
Седржител Пантократор со црковнословенската
скратеница ЦРЪ во горниот ред, а под него СВЬ.
Ѓ На дното на долниот вертикален крак во два
| Сл. 4 реда се испишан е дел од името на Божјата мај-
ка, со буквите М А во горниот ред и Р И во вто-
риот ред.
На хоризонталната греда испишана е ситна-
турата на Исус Христос, на левиот крак I C, а на
десниот X С.
Во средишниот дел на крстот е впишан крст
во испапчен релјеф, со остро профилирани ра-
на коса греда. Според графичката форма при-
паѓа на групата т.н. руски крстови. Крстот е пос- a
тавен на полутопчест постамент, кој ro симболи- РЕ
зира супеданеумот под Христовите нозе, во кој
симболично е претставена Адамовата глава. Дол- (јадат ниот крак на вертикалната греда е фланкиран од (24 HU ACLOORLVEHATR DA инструментите за мачење: копје и губа. i
Декорацијата на реверсната страна е изведена за
со врежување на текст со црковнословенско пис-
Текстот е позајмен од Збирката на црковно- aul
словенски пасхални песни, односно литургиски ее
пеења за големиот празник Велигден.4 Еѕ Крстот ги содржи првите два стиха од т.н. утринска молитва ПОСЛѢДОВАНІЄ ОѴТРЕНІ, која и претходи на првата литургија на прв ден Велигден. Во таа утринска молитва се читаат четири стихови, кои се обраќаат, односно поклонуваат кон четирите страни на светот, меѓусебе поврзани со т.н. тропари. Но поради ограничениот простор, врежани се само првите два, кои се обраќаат кон запад и кон југ.
Првиот стиха врежан на горниот вертикален, двата хоризнтални и првите редови на долниот верти кален крак. Тоа с кажувањето кон запад и гласи: Аԁ ЕСУСВРНЕТЕ ЕГБИ PAZLYT Са БРАЈИ ЕТО И да БѢЖАТЬ ѠЛИЦА ЕГО ОВС НЕНАВИДАЩІИ ЕГО... во превод значи: „Да воскресне Бог и да се разбегаат ѓаволите и да бегаат од неговото лице, не гледајќи ro.
Вториот стих е испишан на долниот вертикален крак и без никакво одвојување тече веднаш по пр-
4 виот стих. Тоа е обраќањето кон
југ: КО HCYEZACTh AlbMb да
Wyil€ZNVTh +. Преводот гласи:
„Како што исчезнува димот, да ис-
чезне како... и на што My недоста-
сува недоврежениот дел од стихот
кој во продолжение би гласел: „што се топи восокот од лицето на огнот“.
Во неколку наврати забележливи се и правописните грешки. Тие се однесуваат на замена на одредени знаци со други, кои имаат скоро иста или слична гласовна вредност. Така, на пример, во првиот ред на текстот О е заменета со @ или, пак, наместо РАСТОУАТСА испишан е зборот РАЗЬДОТСА. Според тоа, може да се претпостави дека постои недостаток во писменоста на мајсторот или, пак, појава на локална дијалектичка диференцијација.
ната песна не постои. За да има такво своеволно додавање, мајсторот не користел пример од каде ја препишал молитвата, туку ја врежувал така како што ја знаел на памет. Овие карактеристики на изведба исто така укажуваат на можноста предметот да с од локално производство.
Текстот е испишан со црковнословенско писмо. Според граматичката анализа на отец Нектарий од Охрид, текстот не може да биде поран од XVIII век, поради начинот на напишаните буквите, нивното читање и слоговите на зборови.
Што ја поткрепува датацијата на крстот во доцносредновековниот период?
Употребата на словенскиот јазик на крстовите се јавува по ХУ век.
Текстови на црковни молитви не се јавуваат на крстовите пред XVI Вех.
Аналогии со истиот тип крст, датиран во XVIII век, каде што само аверсните страни се идентични, додека текстот на реверената страна е плитко врежан и нечитлив, но не се наоѓаат сличности.
Сепак, крстот претставува ремек-дело, кое оддава голема умешност на мајсторот-изработувач. Од техничко гледиште, многу детално е посветено внимание на деталите, како и на прецизната обработка на одделните елементи од композицијата.
> Миловановиќ ЈІ., 1993, кат. бр. 197, 111. Аверсот, иако е добиен со калап, забележливо е дека следела доработка со многу прецизна рака. Тука нема голем простор за многу иновации, но затоа техниката е добро совладана.
Симболиката која владее со декоративниот аспект на крстот целосно ги заменува антропоморфните облици на светците. Така, на пример, наместо распнатото Христово тело, претставен е крстот од Голгота, кој од двете страни е фланкиран со Христовите инсигнии. Ознаката на Распнатиот е исто така надополнета со повеќе иконографски симболи, повторно заменувајќи ги веќе познатите ликови на светците во сцената на Распетието. Тука се и инструментите за мачење, истакнувајќи го драматичниот момент на сцената.
Врежаниот текст на реверсот е еден од ретките читливи текстови на крст испишан со црковнословенско писмо. Иако со тенденција да го вметне целиот текст од утринска велигденска молитва, мајсторот успеал да пренесе само еден дел од него. Поради ограничениот простор, се создал еден ненамерен horor vakui, кој сепак доста читко и јасно оддава еден педантен стил на врежување.
Крстот од с. Лесковица, иако работен по калап и пример на крстови кои се распростаниле по пат на мода во периодот од XV - XVIII век, сепак, претставува едно ретко и исклучително уметничко дело на локалната македонска работа, не само како тип крст туку и како редок пример од црковнословенската религиска уметност.
Сања Ивановска
НУ Национален конзерваторски центар - Скопје
Евлија Челебија 66, 1000 Скопје
sivanovska@hotmail.com
SANJA IVANOVSKA
National Conservation Center - Skopje
LATE MEDIEVAL CROSS FROM ViILLAGE OF LESKOVICA, STIP
Белешки
Summary
Late Medieval Cross from Village of Leskovica, Štip
In the Catalogue titled Ornaments throughout the centuries in Stip, under the catalogue number 173 across locket is registered, deriving from the excavation site Golema Niva, v. Leskovica, dating from XII-XIV century. The cross is made of bronze, by casting. A one-piece mould is used for the making of the obverse side, while the reverse side is decorated with engraving. The height is 6cm, and the width is 3.2cm. According to its graphical form it represents a Latin cross. In reference to the type, the cross 15 a locket. From iconographical view, it represents “eucharist” of the Christian church, on the reverse side of which a liturgical inscription is written.
On the obverse side, on the upper prong of the vertical beam there is an inscription saying “ЦРЪ CBb — Christ Pantocrator”. At the bottom of the lower vertical prong there is an inscription written in two lines saying “M A/ P И". On the horizontal beam the initials of Jesus Christ are inscribed, “I C” on the left prong and “X C” on the right prong. In the middle part of the cross there 1s inscription of a cross in a prominent relief with sharp profile edges. Besides one longer vertical and one shorter horizontal beam, the cross has another smaller beam on the upper vertical prong, and one oblique beam on the lower part of the lower vertical prong. According to the graphical form it belongs to the group of the so-called Russian crosses. The cross is placed on a half spherical platform, which symbolizes the suppedaneum under the feet of Christ, where the head of Adam is symbolically represented. The lower prong of the vertical beam is flanked with the torture devices: a spear and a sponge.
The decoration on the reverse side is performed with engraving of inscription in Church Slavonic writing.
The inscription is taken from the Collection of Church Slavic Paschal songs ie. liturgical chants for the great feast Easter and contains the first two verses of the so-called morning prayer MOCALAOBANIE OY TPENI, which precedes the first liturgy on the first day of Easter. The translation reads as follows: “May God resurrects and the devils scatter and run from his face, without beholding Him.” “As the fume disappears, may they disappear... The missing engraving of the verse should read: “...as the wax melts from the face of the fire”.
According to the characteristics of the workmanship, the object is of local manufacture. The inscription is written in Church Slavonic writing. It dates from the XVIII century.
Although the cross from village of Leskovica is manufactured with mould and on the pattern of crosses which expanded by way of fashion in the period from XV-X VII century, it still represents a rare and exceptional peace of art of the local Macedonian workmanship, not only as a type of cross, but also as a rare example of the Church Slavonic religious art.
Translated by:
Vanja Tomoska
Библиографија
- Накитот низ вековите, Штип 2001
- Ивановска C., Крстови од Македонија (У-ХУ7 век), во печат
- Послѣдованіе во стую и великую недѣлю ПАСХІ, Охрид, 1964
- Миловановиќ Д., Крстови, Београд 1993