Macedoniae acta archaeologica 18 (2008) · стр. 283–289
Нови согледувања за римската куќа во Валандово
Во широкиот дијапазон објекти од сферата на станбената архитектура во Римското Царство се и луксузните градби присутни во сите негови провинции. На нашата почва, меѓу западните и источните струења и локалните традиции, истовремено во склад со климатско-геоморфолошките и медитеранските влијанија, се следи континуитетот на изградбата на овие објекти, репрезенти на економската моќ и културата на живеење кај одредени слоеви од оваа епоха.
Валандово е град кој изобилува со репрезентативни објекти од станбената архитектура, познати по луксузната декорација, особено по раскошните мозаици. Повеќето од нив не се доволно истражени поради новоизградените објекти и непристапноста. Меѓу нив се вбројува и доцноримската куќа (палата) на локалитетот Стакина Чешма, која се наоѓа јужно од градот, на местото наречено Куршумлук. За разлика од останатите објекти, таа е на слободна локација и континуирано систематски се истражува.1 Ова излагање е засновано на резултатите добиени со археолошките истражувања во периодот од 2001 и 2003 год., со кус осврт на сознанијата добиени од досегашните ископувања и истражувања на објектот на локалитетот Стакина
Валандовската Котлина отсекогаш била значајна сообраќајна крстосница. Топлите медитерански влијанија кои допираат во котлината од Егејот преку реката Вардар, како и преку Дојранската Котлина, овозможиле поволни климатски услови погодни за одгледување најразновидни земјоделски култури, особено виновата лоза. Покрај тоа, регионот бил богат со рудни наоѓалишта и познат по изобилството извори на вода за пиење. Во вакви благопријатни климатски услови, во последниот подем на Римската Империја, е изградена римската куќа на локалитетот Стакина Чешма во Валандово.
Иако недефинирана до крај, според димензиите (евидентирани десетина простории со различни видови подови), разновидноста и богатството на подните мозаици, сликаните зидови. луксузните керамички садови, јасно е дека станува збор за репрезентативен објект, чијшто сопственик припаѓал на повисоките општествени слоеви, кој. ДЕТАЉ 1 - ТУБУЛУС 1:10
секако, умеел да ужива во удобноста на домот.
Последните ископувања на овој објект, главно, се одвиваа од неговата источна и јужна страна, а се диктирани и ограничени од се уште нерешените имотно-правни односи.
Во североисточниот дел на палатата се откриени нови простории, оформени со ѕидовите XI, XII, XIII, XIV и XIVa. При истражувањето на овој простор е констатирано дека северно од зидот XII и во северниот дел на зидот XI, на подлога од хоросан малтер, се поставени тубулуси со кружен пресек, со дијаметар од 18 см ии со пад од зидот XII кон внатрешноста на објектот. Тубулусите се фрагментирани и не е возможно прецизно да се утврди нивната должина. Секако, се работи за водоводна инсталација која служела за довод на вода до објектот.
На источната страна од објектот отворени се две простории, кои засега ги водиме како помошни (А и В).
(ои пресек
Просторијата A ја формираат зидовите IV2 и XIII, до влезот оформен од зидовите XIV и X1Va. Притоа е констатирано дека ѕидот XIV, што дотогаш се третираше како проширување и составен дел на зидот XI, продолжува кон исток во зидот XIVa, што се потврдува со опусот, правецот на протегање и еднаквата ширина од 1.60 м. Овде е откриена една плитка ја-
Цртеж |
Шурбаноска M., 1993, 251-258. Ма со пепел, а остатоци од гареж не се констатирани. Во јамата се пронајдени неколку фрагменти од керамички садови. На останатиот дел од просторијата е откриено поголемо количество фрагменти од керамички садови и делови од прозорско стакло. Керамиката, главно, ја сочинуваат садови за кујнска и амбалажна потреба, делови од погруби кујнски садови, амфори, дно од питос итн. Според аналогиите, тие се датирани во ГУ-У век.
Пронајдениот движен материјал во просторијата Б е посиромашен во однос на претходната просторија.
Според архитектонските остатоци и растојанието меѓу ѕидовите XIV и XIVa, овде најверојатно се наоѓал главниот влез во помошните простории, односно во економскиот дел на градбата.
На останатиот дел, долж источната страна на зидот XI, не се пронајдени остатоци од архитектура, што потврдува дека се работи за фасаден зид. На јужниот дел од овој простор, со цел да се испитаат долните партии, отворивме контролна сонда со димензии: 2.5 х 0.70 м, што се истражи до здравица. Најдени се неколку фрагменти од керамички садови, меѓу кои, и една држалка од железно време.
Во правец конјуг. направени се две сонди 5/03 и 6/03, кои се всушност делови од просториите 3 и 4, со цел да утврди до каде се протегаат. Имено, поради се уште нерешените имотно-правни
односи. двете простории не се доистражени во правец кон југ. Во договор со сопственикот на земјиштето, направени се две сонди со димензии: 3.5 х 3.5 м. По завршувањето на работите сондите се затворени.
По симнувањето на вториот откоп, во оваа просторија, до нивото на подот, ја добивме следната ситуација: 5идот X! кој се наоѓа од источната страна на просторијата 4, те. новооткриениот дел од истиот во должина од 5 м продолжува во Јужниот профил, додека зидот X од западната страна отворен во должина од 3.20 м, завршува на овој простор. Со тоа прашањето околу должината на просторијата 4 останува отворено.
При чистењето на зидот X, откриени се делови од фреско-живопис. обработен во фрескотехника, со доминација на црвената боја во повеќе тоналитсти. Од зачуваните делови од фреската не може да се потврди постоење на орнаментика. Фреско-живописот од просторијата 4 има пандан во фреско-живописот од соседната просторија 2, констатиран со претходните истражувања.
При расчистувањето на зидот VII, долж западната страна, е откриена хоризонтална подлога од малтер.
И во двете сонди наидовме на слој од рушевини со голема концентрација на тегули и имбрекси.
При подигањето на дел од овој слој, те. кровната конструкција, во просторијата 3 се појави дел од подот работен во рустичен Opus ѕесtile. Кон средишниот дел на сондата подот се губи, што е последица на рушењето, или се работи за пропаѓање на подното ниво. Сл. 4
Истражувањата на овој простор се отежнати и ограничени поради нерешените имотно-правни односи. Заради тоа. се преземени активности и е започната процедурата околу експропријација на околниот простор.
MILA SURBANOVSKA
Museum of Macedonia, Skopje
ANTONIO JAKIMOVSKI Skopje
NEW PERCEIVINGS ABOUT THE ROMAN HOUSE IN VALANDOVO
Белешки
Summary
New Perceivings about the Roman House in Valandovo
In the wide range of objects in the field of3 the house architecture in the Roman Empire are the luxuries buildings present in all of its provinces. At our ground, between the western and eastern streams and local tradition, in the same time in accordance with the climate-geomorphologic and Mediterranean influences, is following the continuity of the building of these objects, which are representatives of the economic power and culture of living at certain classs of this epoch.
Valandovo is a city who has representative objects of the house architecture in abundance, wellknown with the luxury decoration, especially for the sumptuous mosaics. The most of them are not sufficiently explored because of the newly built aoe and their inaccessibility. Among them is included the late Roman house (palace) at the Stakina Ceéma site which, in contrast to the rest of them, is on a free location and continuously is systematically researching.
This statement is based on the results gathered by the archaeological excavations in the period from 2001 to 2003, with a brief review of the knowledge, gathered of the previous excavations and researches of the object at the Stakina Ceéma site.
The archaeological site of Stakina Ceéma, where were discovered remnants of a late Roman object from the 4" century, is situated southern of the city on the place named Kursbumluk.
The Valandovo valley was always important traffic crossroad. Warm Mediterranean influences that reach the valley from the Aegean Sea through the Vardar River as well as through the Dojran valley, enables favorable conditions suitable for cultivation of various agricultural cultures, especially the vine. Except this, the region was rich with ore deposits and well-known of its springs of drinking water.
In such beneficial climate conditions, in the last growth of the Roman Empire was built the Roman house on the Stakina Ceéma site in Valandovo.
Even though not totally defined, according to the dimensions (listed about ten rooms with dif ferent types of flooring, the diversity and the richness of the floor mosaics, painted walls, luxury ceramic pots, make all clear that an representative object we are talking about, which its owner was from the upper social classes, who certainly knew how to enjoy the luxury of the home.
Recent excavations at this site mainly were happening on the east and the west side of the building, dictated and limited by the still unsettled property and claim issues.
At the north-eastern part of the palace are discovered new rooms, formed with the walls XI, XI, XIII, XIV and XIVa. During the site researching, was made a conclusion that north of the wall XII and on the northern part of the wall XI, on the choric mortar surface are placed tubules with round cross section of 18cm diameter and a drop of the wall XII towards the interior of the object.
On the eastern part of the building new rooms are discovered, so far listed as auxiliary (A and B).
The room A is formed by the walls IV and XII and the entrance created by the walls XIV and XIVa. So it was stated that the wall XIV, which was regarded as an expansion and as an integral part of the wall XI, continues to the east into the wall X1Va, confirmed by the opus, stretching direction and the even width of 1.60 m. In this place was discovered one shallow ри with ashes but the remaining of soot are not stated. In the pit were found several fragments of pottery. In the rest of the room was discovered large quantity of pottery and peaces of a window glass. The pottery mainly comprises of vessel for kitchen and package utility, parts of coarse kitchen vessels, amphora, bottom of a pitos etc. Acording to the analogies, they are dated in the 4"-5" century.
The discovered movable material, found in the room B, is a poorer in relation with the previous room.
According to the architectural remaining and the distance between the walls XIV4 and XIVa, on this place most probably was the main entrance to the auxiliary rooms, i.e. the economic part of the building.
On the remaining part, along the eastern side of the wall XII, are not found any remaining of architecture, which confirm that actually is a facade wall. On the southern part of this space, with the aim to explore the lower parts, we open a control probe with dimensions 2.5 x 0.70 m, which was explored until the sub soil. There were found few fragments of pottery, among them tongs from the Iron Age.
In the south direction were made two probes 5/03 and 6/03, which are actually parts of the rooms 3 and 4, with the aim to establish how long they stretch. Namely, because of the non resolved property and legal disputes, both of the rooms are not fully researched on the south direction. In agreement with the owner of the property, were made two probes with dimensions 3.5 x 3.5 meters. After finishing the work the probes were closed.
After the removing of the second excavation, in this room, to the floor level, we obtain the following situation: the wall XI which is situated on the eastern part of the room 4, i.e. newly discovered part of the same 5 meters in length continues into the southern profile, while the wall X of the western side opened 3.20 meters in length, finishes in this area. So the question about the length of5 the room 4 remains open.
While clearing the wall X was discovered parts of a fresco painting, made in fresco technique, with a domination of red colour in several tonalities. Of the preserved parts of the fresco couldn’t be confirmed the existence of ornamentation. The fresco painting in the room 4 has a match in the fresco painting in the next room 2, found out with the previous researches.
During the clearing of the wall VII, along the western side, was discovered horizontal surface made of plaster.
With both of the probes we came across the layer of ruins with dense concentration of roof tiles.
While removing a part of this level, i.e. the roof construction, in the room 3 appeared a part of the floor made in rustic opus sektile. Towards the central part of the probe, the fioor is disappearing, which is a consequence of demolition or it’s a case of collapsing of the floor level.
The researches on this site are hinder and limited because of the unsolved property and law relations. Because of that, certain activities are taken on and started a procedure for the expropriation of the surrounding area.
Библиографија
- Археолошка карта на општина Валандово. Скопје, 1977. Извештај за извршените археолошко конзерваторски работи во Валандово, рззск, Скопје, 1973.
- Шурбаноска M., 1993, Римска куќа (палата) во Валандово, Масеԁ. acta archeol. 13, Скопје, Шурбаноска M., 1999, Cmaxuna чешма - керамички наоди, Масеԁ. acta archeol. 15, Скопје,