Macedoniae acta archaeologica 18 (2008) · стр. 187–195

Антички светилки од збирката на Музеј на град Неготино

Во збирката на Музеј на град Неготино има вкупно |] керамички светилки кои припаѓаат на античкиот период.1 Тие се целосно зачувани со исклучок на две кои се делумно оштетени. Потекнуваат од неколку локалитети од Тиквешијата, главно, пронајдени при рекогносцирање, а две од нив се пронајдени при археолошки истражувања. Иако не е така бројна претставената збирка, светилките покажуваат хетерогеност во типолошка и хронолошка смисла, поточно, 11 светилки припаѓаат на 9 различни типа, опфаќајки ги хеленистичкиот, римскиот и доцноримскиот период.

Во првата група, како најрани од оваа збирка можеме да ги сместиме трите светилки кои припаѓаат на македонскиот тип2 (сл. 1). Светилките од македонскиот тип се со кружно тело и би-

Сл. 1. Македонски тип светилки (средина на П век пред н.е.)
Сл. 1. Македонски тип светилки (средина на П век пред н.е.)
Илустрација, стр. 187
Илустрација, стр. 187
Сл. 2а.
Сл. 2а.

коничен профил. На десната страна имаат пластичен додатокот кој е еднорог или дворот. Овој тип по правило нема лентеста рачка. Дискот е одбележан, односно одделен од рамото на светилката со пластично подигнат прстен и се без украси. Клунот на овој тип светилки е проширен на својот завршеток и е во форма на котва, по што овој тип е карактеристичен. односно различен од останатите светилки од овој период.

Карактеристични се единствено за територијата на античка Македонија и тоа како најчест тип светилки во хеленистичкиот период. Датацијата на овој тип светилки се движи од крајот на III век пр. н.е.3 и низ целиот П век пр. н.е. Конкретно претставените светилки се карактеристични за средината на П век пр. н.е.

Следната светилка (сл. 26) е многу ретка, а со тоа и многу интересна, поради тоа што досега единствено ни беше позната светилката пронајдена на археолошкиот локалитет Исар-Марвинци“4 (сл. 2а). Светилката е изработена со помош на калап и на нејзиниот диск имаме претстава на момче со долга коса и крила кој преку десното рамо има префрлено тоболец со стрели. Најверојатно е претстава на Ерос (?). Светилката е деформирана при самото печење, што со сигурност ни потврдува работилница за изработка на светилки на археолошкиот локалитет Чаир Рид. село Тремник, каде оваа светилка е најдена. Во прилог на ова тврдење одат фактите на лошо обработениот отвор за фитил, лошите споеви на горниот и долниот дел видлив на десната страна од клунот. лошата конечна доработка и невоедначената боја при печењето. Според сето ова може да се заклучи дека светилка е локално изработена, секако од увезен калап или, пак, од калап изваден од увезена светилка. Датацијата на оваа светилка според начинот на изработката, како и според формата и карактеристиките е П век пр. н.е.

Следните две светилки (слика за и 36) припаѓаат на типот светилки кои во литературата се познати под името ефески, бидејќи во голем број се најдени на Ефес. како и во керамичарските центри на Малоазискиот брег. Се претпоставува дека овој тип најпрво се произведувал во Ефес и неговата околина, од каде подоцна се раширил по целиот хеленистичко-римскиот свет. Во малоазиските керамичарски центри започнува да се произведува на почетокот од II век пр. н.е.,5 но нивното ширење и развој се следи од последната четвртина на II век. пр. н.е. Најрано и речиси во исто време се појавуваат на Атика и Коринт, и тоа не порано од 125 год. пр. н.е. Тие се доста долго време во употреба и доста долго време им конкурирале на раните релјефни италски светилки.6 Нивната појава во Атина Howland ја поврзува со формирањето на новата римска провинција во Азија (133-129 год. пр. н.е.),7 по што се интензивираат и трговските односи меѓу Истокот и грчкото копно.8 Светилките во однос на обликот се разликуваат многу малку, но затоа во однос на декорацијата тие се многу разновидни, што секако се должи на многу честото менување на калапот. ТНе по форма се овални со биконусен профил. Држалките се широки и прстенести, верикално поставени на спротивниот крај од клунот и се дополнително додавани. Според завршетокот на клунот овој тип светилки се јавува во две варијанти. Во оваа збирка се застапени и двете варијанти, а разликата е единствено во клунот, односно кај едните (варијанта A, сл. За) клунот завршува со триаголен врв (копјевиден), a другите се со овален или кружен завршеток на клунот (варијанта Б, сл. 36).

Сл. 36.
Сл. 36.
Сл. 36.
Сл. 36.

Светилката (сл. За) припаѓа на варијанта А и може да ја датираме од крајот на П век пр. н.е.9 до средината на I век пр. н.е.

Светилката (сл. 30) припаѓа на подоцнежната варијанта ефески светилки кои се најдени во голем број во Коринт и се датирани во втора половина на | век од н.е. Во Атина светилки од овој тип не10 се пронајдени пред Сула (86 год. пр. н.е.), а нивното егзистирање е во средината и доцните години на | век пр. н.е. Датацијата на нашата светилка е втората половина на | век пр. н.е.

Светилките (сл. 4a и 46) се локален производ, пронаоѓани на повеќе локалитети кај нас. Тие се работени на грнчарско тркало, а рачките и клуновите им се дополнително правени. Светилките (сл. 4a и 46) се локален производ, пронаоѓани на повеќе локалитети кај Нас. Тие се со мали димензии и многу едноставна изработка. Околу нивната датација можеме да се потпреме на светилките пронајдени во Скупи, каде се определени како последен развоен тип светилки во хеленистичкиот период, од упростена локална продукција, под влијание на работилниците од егејскиот културен круг11 Во Скупи тие се наоѓани во затворени целини, односно гробови со монети каде се датирани на самиот крај од | век пр. н.е.12 и во првата половина на I век од н.е. Во прилог на оваа датација оди наодот на пет светилки""13 од овој тип, заедно со светилка од типот светилки со рамен клун, кој започнува да се произведува во првата половина од | век. Тие се пронајдени заедно во гробот бр. 261 датиран во последната четвртина на | ВеК од н.е. со монета на Домицијан.14 Светилките (сл. 4a и 46) можат да се датираат на крајот од I век пр. н.е.15 до средината на | век од Н.е.

Следната светилка претставува особено познат тип на територијата од целото Римско Царство, со потекло од италските мануфактури. Клунот им е тесен и издолжен, на крајот заоблен, а од страните затворен со по една волута. Дискот е вдлабнат и украсен. одвоен од рамото со вжлебени кругови. Појавата на овој тип светилки е во првата четвртина на I век, односно тиберијанско-клаудиево време, а се користат до крајот на | век, иако има примери и на све-

Сл. 46.
Сл. 46.
Сл. 46.
Сл. 46.
Сл. 5. Ca. 6.
Сл. 5. Ca. 6.

тилки кои се датирани во првата половина на II век.16 По втората половина на И век повеќе не се користат. Подоцнежните примери се разликуваат во квалитетот на глината и завршната обработка.

Нашата светилка на дискот има претстава на гладијаторка борба. Претставената светилката (ел. 5)е подоцнежна, со груба фактура на глината, неквалитетно премачкување кое е отпаднато и со послабо видлив декоративен елемент на дискот, а волутите речиси се губат, што зборува за првата половина на П век.

Светилката (сл. б) е од типот светилки со трапезоидно фланкиран клун. кој е особено чест во римскиот и доцноримскиот период кај нас и воопшто во античкиот свет. Карактеристично за овој тип светилки е клунот кој од двете страни е затворен со по една коса линија, кои кон дискот се стеснуваат образувајќи трапез. Со овие линии клунот е одвоен од рамото, кое е широко и рамно, на кое често од двете страни има по една рамена плочка. Рамото најчесто е најразлично украсено, што претставува важен хронолошки детерминатор кај овој тип светил-17 ки. Формата се создава во Атина, под силно влијание на коринтскиот тип, од кои го презема трапезоидниот облик на клунот, а новината која се јавува во Атина е декорацијата. Овој тип светилки релативно долго трае, и тоа од почеток на II] век до крајот на IV век, кога овој тип с најраспространст, особено во балканските и малоазиските провинции.18 Со деградиран лик и послаба фактура овој тип продолжува да се произведува во Грција и во У и VI век. кога им конкурира на северноафриканските и малоазиските светилки.19 Светилките од овој тип понекогаш на дното имаат печат на работилницата или мајсторот кој ја изработил.20 Според формата, стилските особености и декорацијата на рамото оваа светилка може да се датира во втората половина на лу век, Последната светилка од збирката на Музејот на град Неготино припаѓа на типот светилки кој во литературата е познат како малоазиски тип светилки. Како центар на производство на овие светилки се смета Ефес. Започнале да се извезуваат од втората половина на IV век,21 а егзистираат се до УП век, иако нај карактеристични се за У и VI век, од кога имаме бројни примери на овој тип светилки.22 ""

Илустрација, стр. 192

Станува збор за светилки калапени заедно со рачките кои не се продупчени. По форма се овални, а од горната страна се украсени со пластични гранули. Гранулите се распоредени на23 рамото на светилката, најчесто во три или четири реда и го следст обликот на светилката. Дискот е мал и најчесто е HeyKpaceH, но има и примероци на кои дискот е украсен со розета или зрачест орнамент. Чести се на археолошкиот локалитет Стоби,24 каде овој тип светилки претставува бројна група. Според големиот број пронајдени светилки од овој тип на едно место, како и според квалитетот на изработката, можеме да претпоставиме дека се локален производ од работилница од Стоби. Нашиот примерок според аналогии можеме да го датираме во V Вех.25

Антонио Јакимовски

Скопје

antonio_briks@yahoo.com

ANTONIO JAKIMOVSKI

Skopje

THE ANCIENT OIL LAMPS FROM THE COLLECTION

OF THE NEGOTINO MUSEUM

Белешки

  1. Благодарност до колегите Киро Ангеловски и Петар Ризов од Музеј на град Неготино, за отстапените светилки за обработка. ↩
  2. Јакимовски A., 2005; Јакимовски A., 2006; Jakimovski A., 2007. ↩
  3. Јакимовски A., 2005; Јакимовски A., 2006: Jakimovski A., 2007. ↩
  4. Соколовска В., 1986, Т. 31:16. ↩
  5. Howland R. H.. 1958, 166-168. ↩
  6. Szentléleky T., 1969, 50-51. ↩
  7. Howland R. H., 1958, 166-168. ↩
  8. Howland R. H., 1958, 166-168. ↩
  9. Broneer O., 1930, 66. ↩
  10. Howland R. H., 1958, 166-168. ↩
  11. Микулчиќ И.. 1975, 130. ↩
  12. Микулчиќ И.. 1975, 129-131. ↩
  13. Јованова ЈІ. - Михаилова Д.. 1999, 229. ↩
  14. Јованова ЈІ. - Михаилова Д., 1999, 229. ↩
  15. Микулчиќ И.. 1975, 129-131, светилки од овој тип, пронајдени се во гроб 154, со Монета на Филипи - 41- 30 гол. пред. н. е.. гроб 102 со монета на Тибериј или Германик, гроб 110 со монета на Август кована од Тибериј 14 - 21 година. ↩
  16. Vikié-Belanéié B., 1971, 108. ↩
  17. Perlzweig J., 1961, 23-24. ↩
  18. Perlzweig J., 1961, 68. ↩
  19. Кузманов Г.. 1992, 29. ↩
  20. Perlzweig J., 1961, 24-25. ↩
  21. Манева E., 1984, 52. ↩
  22. Perlzweig J., 1961, P1.12:2814; Iconomu C., 1967, 50; Deneauve J., 1974, PI.CH:1135; Josanosuh A., 1976, 71, сл. 17; Љубенова В., 1981, 146, обр. 68: 1, 2; Манева Е., 1984, T.IV:11 а, б, в, Кузманов Г., 1992, 118:299а. ↩
  23. Светилките од збирката во Стоби се необјавени, но имав увид во збирката, шест светилки од овој тип, пронајдени во Стоби се чуваат во Народен музеј во Белград: Глумац M., 2001, 218-219, кат. бр. 17-22. ↩
  24. Јакимовски А., 2005. ↩
  25. Јовановиħ А., 1976, 71, сл. 17; Глумац М., 2001, 218-219, кат. бр. 17-22 со наведени аналогии. ↩
  26. Translated by: ↩
  27. Dimitar Nikolovski ↩

Summary

The Ancient Oil Lamps from the Collection of the Negotino Museum

In the collection of the Negotino Museum there are 11 ancient oil lamps. They are all well preserved, with the exception of two of them. They derive from a few sites from the region of Tikvesh, mainly found while surveying, whereas two of them were found during archeological excavations. Although it isn’t a numerously rich collection, the lamps are heterogeneous in typological and chronological sense. To be exact 11 lamps can be separated in 9 different types, that chronologically cover the Hellenistic, Roman and Late Roman period.

The first group of three lamps belong to the Macedonian type. From a chronological point of view they are also the earliest ones in the collection. (Fig. 1)

These lamps are common especially in the region of Ancient Macedonia and they represent the most frequent type of oil lamps in the Hellenistic period. They are dated from the end of 3rd cent. BC and throughout the whole 2nd cent. BC. The lamps that are represented can be placed in the middle of the 2nd cent. BC.

The next lamp (cat. no. 4) (Fig. 2b) is a very rear one, because there was only one simmilar found at the site of Isar, Marvinci. (Fig. 2a) The lamp is moldmade and on the disc there is a young man with long hair and wings, who has a quiver thrown over his shoulder. This is probably a depiction of Eros. The lamp is deformed while it was fired, which surely concludes the existence of a workshop for oil lamps at the archeological site of Chair Rid, near the village Tremnik where this lamp was found. The lamp dates to the 2nd cent. BC according to the manner of production and its shape.

The next two lamps (Fig. 3a, 3b) belong to the Ephesus type, because most of the lamps of this type were found in Ephesus and in the pottery centers on the Asia Minor coast. Their breakthrough in Athens is connected with the forming of a new Roman province in Asia (133 - 129 BC). After the forming of the province trade ratio between the East and the Greeks intensified.

The ending of the nozzle on this type of lamps can be differed in two variants. In this collection we have examples of both variants, and the difference can be seen only in the nozzles. The first one (Variant A, Pig. 3a) the nozzle ending has a triangular, spearheaded shape; whilst the second one has an oval, or even a circular nozzle ending (Variant B, Fig.3b).

The lamp belonging to Variant A (Fig. 3a) is dated between the end of the 2nd cent. BC and the middle of Ist cent. BC.

The other one is placed in a later variant of the Ephesus type lamps that were found in huge amounts in Corinth and can be dated in the second half of the Ist cent. BC. In Athens this kind of lamps are found before Sulla (86 BC), and their existence lasts in the middle and late years of Ist cent. BC. The lamp that we are talking about can be placed in the second half of the Ist cent. BC.

The lamps (Fig 4a, 4b) are of a local production and common finds at the archeological sites. Speaking about their chronology we can rely on the lamps found at Scupi, where they are defined as the last developing type of lamps in the Hellenistic period, from a local production, under the influence of the workshops from the Aegean cultural circle. At Scupi they have been found in graves, securely dated with coins. The lamps (Fig. 4a, 4b) can be dated in between the end and the middle of Ist cent. BC.

The next lamp (Fig. 5) represents a well known type throughout the territory of the Roman Empire, descending from Italian manufactures. They appeared during the Tiberian - Claudius time, namely the first quarter of the Ist cent. BC. Their usage continues until the end of the Ist cent. BC, although there are examples dated in the first half26 of27 2nd cent. BC. They are no longer in use after the second half of 2nd cent. BC. The later samples are different in the quality of the clay and the final fabrication. Our lamp has a gladiator fight depicted on the disc. The lamp that we’re talking about (Fig. 5) is one of a later descent, with coarse fabric, a low - quality slip which has fallen of, and a very hardly distinguishable decorative element on the disc, while the volutes are almost out of the picture. These characteristics apply for lamps from the first half of the 2nd cent. BC.

The lamp (Fig. 6) is of the rounded nozzle type, one which is very frequent in the Roman and Late Roman period. The shoulder is very often differently decorated, which helps us in chronological determination of these lamps. The shape is created in Athens under a strong influence of the Corinthian type, from which they take over the rounded shape of the nozzle. The innovation that Athens brings is the decoration. This type of lamps lasts for a relatively long period, since the beginning of the 3rd cent. AD until the end of the 4th cent. AD, when this type is the most outspread type of lamps, especially in the Balkan and Asia Minor provinces. According to the shape and shoulder decoration this lamp dates back to the second half of the 4th cent. AD.

The last lamp (Fig. 7) from the collection of the Museum of Negotino, belongs to the type of lamps which is known as Asia Minor type. Ephesus is considered as the center for production of this type of lamps. They started exporting them in the second half of the 4th cent AD, and they exist until the 7th cent. AD, although the most characteristic and most numerous finds of this type is placed in the 5th cent. AD and the 6th cent. AD.

Finds indicate that on the archeological site of Stobi, this kind of lamp type is very frequent. According to the great number of lamps found at only one place, and the quality of the fabrication taken into question, we can presume that these lamps are from a local workshop in Stobi. Our sample, according to analogies, can be dated in the Sth cent AD.

Библиографија