Macedoniae acta archaeologica 18 (2008) · стр. 115–133

Енеолитскиот локалитет Големи Камен кај село Лопатица

Содржина
  1. Душко Темелкоски
  2. НУ Завод и Музеј - Прилеп
  3. DUŠKO TEMELKOSKI
  4. ALEKSANDAR MITKOSKI

Локалитетот Големи Камен е поголемо карпесто возвишени и се наоѓа на околу 200 метри северозападно од пелагониското село Лопатица (карта - сл. 1). Со претходни рекогносцирања е евидентирано присуство на фрагменти од предисториска садова керамика и камени орудија.1 Во текот на 2002 година приватното претпријатие „Грани - при“ од Прилеп, чија дејност е експлоатација на гранитен камен, на североисточната страна од локалитетот покрај една масивна карпа извршило длабински коп од околу четири метри, со цел да се проверат нејзиниот правец и длабочина на простирање, при што се појавува археолошки материјал. Стручна екипа од ну Завод и Музеј - Прилеп изврши увид и констатира оштетување на културен слој. Имено, во профилот на длабинскиот коп на длабочина од околу 0.80 м беше видливо ниво на убаво печен куќен лепеж со црвена боја, а во ископаната земја беше расфрлена бројна фрагментирана садова керамика. Експлоатацијата на карпата беше запрена. Сопственикот на фирмата (концесионер) се согласи да го финансира истражувањето во Секторот, така што во април и мај 2003 година на локалитетот Големи Камен се изведоа заштитни археолошки ископувања (сл. 2).

Меѓу експлоатираната карпа на север и други две масивни карпи на запад, односно на југ, имаше неоштетен простор - плато, со висинска разлика од 2.95 м од највисоката кон најниската кота во правец запад-исток. На овој простор беа отворени две паралелни сонди со правец север-југ: Сонда I со димензии 3 м во ширина и 6.30 м во должина, и Сонда П со неправилна четиристрана форма и димензии 3.70 x 5.0 / 2.50 x 2.0 м. На 2.50 м северно од Сондата II, се постави Сондата Ш со димензии 3.0 х 3.0 м, но поради непостоење културен слој откриените наоди во неа имаат само типолошко значење. Истражувачките работи во Сондата | и Сондата II ни овозможија да ја согледаме стратиграфската структура на културните слоеви со сите нивни карактеристики, односно состав, боја и присуство на остатоци од градба и предмети од материјалната култура (пл. 1).

За жал, поради лошата зачуваност на остатоците од градбата и оштетувањата направени со тешката механизација, останува отворено прашањето за нејзиниот целосен изглед и големина. Во источниот дел од Сондата | е откриен зид ориентиран во правец североисток-југозапад, зачуван во висина од 0.20 до 0.50 см. Во долниот дел бил изграден од поситен и покрупен аморфен камен, додека во горниот со дрвена арматура и куќен лепеж. Дрвената арматура на зидот се состоела од обли дрва со пречници од 2 до 8 см и цепени штици со ширина од 7 до 10 см и дебелина од | до 3 см. На нив биле налепени еден врз друг три слоеви кал. На крајниот североисточен дел од зидот се откри голем и масивен делумно обработен камен. чија улога најверојатно била за прикрепување на градбата поради ерозивноста на теренот.

Позиција на лок. „Големи камен“, село Лопатица
Позиција на лок. „Големи камен“, село Лопатица

При истражувањата се откри дека карпата од северната страна на платото била вештачки нивелирана со длабење. Меѓу овој вдлабен простор и зидот се појави дел од подот на градбата. Истиот бил од набиена земја и ситен аморфен камен, додека подебелиот слој гареж врз него упатува на претпоставка дека градбата била опожарена. Во горната западна половина на просторот во Сондата П евидентиран е слој од полнетица од убаво печен лепеж со црвена боја и дебелина од околу 30 см, што наведува на размислување дека можеби поради неприкладниот стрмен терен со голем висински пад градбата била на две нивоа (западен профил).

Делови од карпите на северната и западната страна во Сондата II во должина од околу 4 м и ширина од 2 до 2.80 м беа прекриени со слој од глина дебел од 5 до 20 см. Тој беше. всушност, изведен од бројни тенки слоеви од глина нанесени еден врз друг со потесни и пошироки потези. Во него се пронајдени повеќе ситни речни обли камчиња со белузлава боја и бројни фрагменти од керамички садови. Меѓу нив посебно внимание привлекуваат зооморфниот сад во форма на желка со елипсовиден реципиент на грбот (сл. 3) и садот со форма на пехар (ел. 4). Садот-пехар е на висока цилиндрична нога, со полутопчест реципиент косо засечен нанадвор, со средна фактура и кафеава боја добиена при печењето. Неговите димензии се: висина - 14.8 см, пречник на реципиентот - 12.8 см, висина на ногата - 4.7 см и нејзин пречник - 7 см. Од предната страна садот е вкомпониран така што претставува антропоморфен лик, при што неговата држалка игра улога на нос, а лево и десно од Неа со врежување се претставени очи и веѓи (Т. I, 1б). Странично од коренот на држалката, веднаш под венецот симетрично се поставени две мали тунелести хоризонтално продупчени држалки. кои највероватно претставуваат уши на антропоморфниот лик. Десниот „образ“ кој е зачуван, украсен е со врежани паралелни низи од шрафирани триаголници, од кои едната е со висечки, а другите две со спротивставени триаголници (Т. I, la). Задната страна на овој сад која служела за изливање е украсена со врежани, исто така шрафирани триаголници и лента во форма на буквата ,,.V“, додека неговата нога е украсена со спротивставени. назименично поставени триаголници и цик-цак лента, повторно шрафирани (Т. П). Присуството на опишаниот сад и зооморфниот сад во слојот на глина, два предмети кои според својата форма секако имале одредена култна намена, наведуваат на претпоставка дека просторот во кој се најдени можеби имал некое посебно значење од религиозно- култен аспект во рамките на градбата.

Илустрација, стр. 117
Cn. 2.
Сл. 2.

Во движниот археолошки материјал откриен на локалитетот Големи Камен доминира садовата керамика. Истата е претежно со погруба, односно процентуално во мошне мал број е застапена онаа со пофина фактура. Натамошната обработка на горната површина, односно нејзиното замазнување е ретко. Овие факти укажуваат на постоење грнчарска продукција со послаб квалитет. Што се однесува до бојата добиена при печењето на садовите, преовладува кафеавата во повеќе нијанси. а во помала мера сивата и црвеникавата. Дната на садовите

Илустрација, стр. 118
Западен профил
Западен профил

обично се кружни и рамни, во неколку случаи нагласени или малку вдлабени. И покрај фрагментираноста на наодите, можат да се насетат облиците на садовите, односно по извршената студиска анализа се определија типовите во кои тие се распоредени.

Тип I - чинијата во форма на прав конус не е многу чест облик и се јавува со мала тунелеста, вертикално продупчена држалка под венецот (Т. LI, 1).

Тип II - чинијата со заоблена профилација е застапена со поголем број наоди и исто така може да има мала тунелеста држалка под венецот, но овде таа е хоризонтално продупчена се Ill, 2 - 4).

Tun Ш - конусната чинија со цилиндричен повисок или понизок горен дел е чест облик во садовата продукција. Како држалка се јавува лентестата која поаѓа од венецот или брадавичестата поставена на преминот (T. III, 5 - 9).

Тип IV - чинијата со полутопчеста форма со пофина фактура и замазнети површини е откриена во помал број примероци (Т. Ш, 11).

Тип У - биконусната чинија обично е исто така со пофина фактура и на рамото може да има мала тунелеста, вертикално продупчена држалка (Т. Ш, 16, 17).

Тип VI - како единичен наод се јавува садот со биконусно тело (T. III, 10).

Tun VII - садот-цедилка има целосно продупчена површина со кружни отвори и е почесто застапен облик (Т. Ш, 12).

Тип УШ - садот со низок цилиндричен врат и заоблено тело е со пофина фактура, а на најширокиот дел може да има петличеста држалка (Т. III, 13 - 15).

Тип IX - еден од најзастапените облици е садот со цилиндричен врат и нагласено рамо на кое е поставена пластично извлечена држалка која се јавува во неколку варијанти. Таа може да биде проширена и заоблена во горниот дел, со плочест горен дел или со зооморфен горен дел продупчен на едно или две места (Т. III, 18, 19, Т. IV, 1). Овој вид држалка е непознат културен елемент на овие простори (сл. 5). Тип X - поретка форма е садот со поголеми димензии, погруба фактура, биконусно тело и вертикална лентеста држалка (Т. ГУ, 2).

Сл. 4
Сл. 4
Сл. 3.
Сл. 3.

Тип XI - садот со висок конусен врат може да биде со малку извиен венец нанадвор или со брадавица хоризонтално извлечена од него (Т. IV, 3, 4).

Тип ХИ - амфорестиот сад со конусен врат и лентести држалки кои поаѓаат од или веднаш под венецот е со пофина фактура (Т. IV, 5 - 7).

Тип ХШ - широко отворениот сад со поголеми димензии може да има единечна или двојна брадавица хоризонтално извлечена од венецот или лентеста држалка која поаѓа од него (Т.

Tun XIV - мошне чест облик се садовите со форма на пехар. Ги има со средни. но и со доста големи димензии и се со погруба фактура. а ногата обично им е ниска, конусна и шуплива (Т. IV, 20, Т. V, 8). Еден примерок е украсен со врежување на линеарни мотиви (Т. VIII, 6).

Тип XV - садовите-питоси се застапени во најразлични облици и што е несвојствено за овој тип садови, овде се јавуваат со средна или фина, ретко со груба фактура (T. V, 1 - 7).

Tun XVI - минијатурните сатчиња се јавуваат исто така во најразлични облици и веројатно претставуваат имитација на садовите со нормални димензии (Т. ГУ, 10 - 13). Bere минијатурни сатчиња со плиток реципиент со четвртеста, односно кружна форма, можеби имале некаква култна намена (Т. V, 21, 22).

Тип XVII - во овој тип се сместени предметите со култна намена, а тоа се жртвениците со облик на масичка, понекогаш украсувани со кружни втиснувања распоредени во ленти (Т. IV, 19, Т. МП, 2).

Не се знае обликот и намената на садот со цилиндрична форма, затворен горен дел и мал вертикално продупчен јазичест испуст (Т. IV, 15).

За неколку типови држалки кои се откриени како фрагменти не може да се утврди на кој облик на сад припаѓале. Многубројни се држалките во вид на поголеми двојни брадавици (Т. V, 11), како и седлестите држалки кои припаѓале на садови со доста груба фактура. Во помал број се присутни масивната брадавичеста држалка (Т. V, 15), јазичестата со правоаголна форма (Т. IV, 14) и пластично извлечената со заоблена форма (Т. V, 13) кои се врзуваат за поголеми садови. Со единечни наоди евидентирани се масивната со коленеста форма (T. IV, 17),лентестата со жлебови по должината од горната страна (Т. V, 12), лентестата хоризонтално

Илустрација, стр. 121
Илустрација, стр. 122

поставена и подигната нагоре (T. V, 10) и лентестата држалка со лажно тордиран облик (Т.

Што се однесува до украсувањето на садовите присутни на локалитетот Големи Камен, евидентиран е мошне мал број украсени фрагментирани наоди. Линеарни мотиви кои се спуштаат од венецот изведени со гребење на мазнетата површина се јавуваат кај чиниите од типот Ш и садовите со цилиндричен врат (Т. Ш, 5, Т. VI, 4, 5). Специфична техника на украсување е браздестото врежување (Т. III, 10, T. VI, 3, 6, 13, сл. 6). Обичното врежување на геометриски форми е чест начин на украсување и обично се јавува кај чиниите со заоблена профилација (Т. Ill, 4, Т. VI, 1, 2, 8, 12, 14, 15, 16, сл. 7). Биконусните чинии и садовите со конусен врат можат да бидат украсени со кружни втиснувања распоредени во ленти, изведени со некоја алатка (T. III, 16, T. VI, 7, 10, 11). Пластичната лента со вдлабнатинки изведени со прсти е ретка појава кај садови со погруба фактура (T. VI, 9). Секако, уникатен наод с фрагментот од горен дел на полутопчеста чинија со врежана претстава на женска фигура, хоризонтално поставена под венецот (Т. УП).

При археолошките ископувања пронајдени се помал број камени орудија, и тоа секири острени само од едната страна, помали клинови и кремени ножиња со триаголен, односно трапезоиден пресек ретуширани од едната страна (Т. V, 18, 23, 25 - 28).

Од други предмети со разни намени евидентирани се керамички прешлени со правоаголен или конусен пресек, во еден случај со врежани линеарни мотиви (Т. V, 16, 20, T. VI, 17), плочка со неправилна кружна форма изработена од зид на керамичен сад (Т. V, 17), кугла од белузлав камен попречно продупчена (Т. IV, 18) и мошне голем број масивни тегови со груба фактура. долгнавеста заоблена форма во горниот дел продупчени. најдени претежно во слојот на гареж во Сондата I, и тоа покрај самиот зид (Т. TV, 16, сл. 8). Тоа би можело да значи дека во тој простор бил сместен висечки ткајачки разбој. Пронајдени се и две перли, поголема биконусна и помала со топчеста форма (T. V, 19, 24), како и фрагмент од печат со кружна форма и корен од лентеста држалка, украсен со подлабоко врежани линеарни мотиви

Во пластиката откриени се само три наоди на антропоморфни претстави: фигурина со плоснато тело, откршена глава и раце во вид на „крајчиња“, целата украсена со кружни втиснувања, целосно зачувана крстовидна женска фигурина со пластично назначени гради и долен дел од нога која припаѓала на поголема статуетка (Т. VIII, 3 - 5).

Со заштитните археолошки истражувања на локалитетот Големи Камен кај село Лопатица се добија нови сознанија за енеолитскиот период во Република Македонија, конкретно за неговите последни фази. Со својата поставеност на доминантно место населбата на овој локалитет се издвојува од останатите предисториски населби во Пелагонија, чија карактеристика е нивно подигање на вештачки тумби. Единствено населбата на локалитетот Шуплевец која припаѓала на регионалната енеолитска културна група Шуплевец-Бакарно Гумно е подигната на природно возвишение. И во оваа населба е евидентирано подигање објекти за живеење со неправилна четвртеста форма во простор меѓу поголеми карпи, при што како градежен материјал бил употребуван каменот.2 Запоседнувњето на природни, стратегиско значајни возвишенија е тенденција во периодот на несигурност и етнички поместувања на преминот од среден во доцен енеолит на поширокиот простор на Балканскиот Полуостров.3

Облиците садови евидентирани на локалитетот Големи Камен имаат општи карактеристики кои се повторуваат во подолг временски период во предисториските епохи, така што не можат да помогнат многу во определување на културната и хронолошка припадност на населбата. Но техниките на украсување нудат поконкретни насоки за попрецизно нејзино детерминирање.

Илустрација, стр. 124

Мошне впечатливо е присуството на еден специфичен начин на украсување непознат кај дефинираните предисториски култури на подрачјето на Република Македонија. Тоа е браздестото врежување, односно орнаментирањетосо куси отсечни засеци изведени со шилесто орудие. познато како ,,furchenstich4 техника. Потеклото на овој начин на украсување треба да се бара во пошироки географски рамки. Првиот се јавува во населбите од средноенеолитската Костолчка културна група,“ која распространувајќи се во својата доцна фаза на југ доаѓа во допир со последната фаза на културниот комплекс Бубањ-Салкуца-Криводол.5 Оваа техника на украсување претставува една од основите во формирањето на „вучедолскиот стил“ во рамките на истоимената доцноенеолитска култура.6 Кај нас за првпат, и тоа во голем број наоди. се среќава на локалитетот Трештена Стена кај село Чаниште, Мариовско.7 Исто така, нејзино присуство е евидентирано на еден наод во насипот од тумулот на локалитетот Страгата кај село Крушевица, Мариовско, и на повеќе фрагментирани керамички садови од локалитетот Баба кај Прилеп.8 Локалитетите Трештена Стена и Баба, како и Големи Камен се природни доминантни карпести возвишенија со широка прегледност на околниот простор.

Забележливо е тоа што мотивите во ,,furchenstich техника на наодите од Големи Камен се изведени со голема прецизност и внимателност, при што се добива впечаток дека всушност на керамичките садови е имитирано декорирањето кај текстилот (Т. VI, 3, 6, 13, сл. 6). Овој попрефинет стил во браздестото украсување е типичен за доцната В-2 и посткласичната С фаза од Вучедолскиот културен комплекс.9 Во прилог на хронолошкото поврзување на евидентираните наоди со подоцнежните фази на Вучедолската културна група е и отсуството на инкрустрирање на бела боја, карактеристична појава за нејзината „зрела“ класична фаза.

Покрај техниката на браздесто украсување, друг културен елемент кој се јавува на Големи Камен, а е едно од обележјата на Костолачката и Вучедолската култура, се врежаните триаголници и ленти исполнети со шрафирање (T. VI, 1, 2, сл. 4 и 7).10 Овде со извонредното декоративно решение особено внимание предизвикува опишаниот сад со форма на пехар пронајден во слојот глина на карпа (1. I, Т. П). Во горниот дел на локалитетот Маркови Кули во непосредна близина на Прилеп, кој исто така е доминантно карпесто природно возвишение, при археолошките истражувања во кампањата од 1984 до 1988 година во енеолитскиот слој е евидентирана керамичка продукција во многу нешта идентична како онаа од Големи Камен. Овде посебно ќе го споменеме пехарестиот сад чија нога е украсена со врежани шрафирани триаголници.11

Втиснувањата кои формираат разни геометриски форми (Т. VI, 7, 10, 11, Т. ВИЛ, 2) како мотив во украсување на садовите се исто така една од карактеристиките на Костолачката културна група.12 Во Шуплевец се издвојува еден фрагментиран наод од керамички сад украсен со кружни втиснувања кои се групирани така што образуваат форма на триаголник,13 додека сосема идентични ленти оформени од паралелни низи втиснувања во мошне голем број се евидентирани на локалитетот Трештена Стена и на Маркови Кули.14

Илустрација, стр. 126
Сл. 5
Сл. 5
Илустрација, стр. 127
Сл. 6 Сл. 8
Сл. 6 Сл. 8
Сл. 7
Сл. 7

Како заклучок во врска со сместувањето на населбата Големи Камен во некакви културни и хронолошки рамки би можело да се каже дека таа егзистирала во доцните фази на енеолитското време. Популацијата која ја населувала е носител на нови културни елементи во овие простори. Според горенаведените аналогии со културите на север, веројатно оваа популација, следејќи ја речната трансферзала Морава - Вардар преку долината на Црна Река се пробила во регионот Мариово, односно преку долината на реката Раец и планинскиот превој Плетвар и во Пелагонија. Ова се случувало во време на постепено згаснување на регионалната средно енеолитска културна група Шуплевец-Бакарно Гумно во котлината.

Со оглед на тоа што покрај населбата на локалитетот Големи Камен егзистираат уште неколку населби во непосредна близина, а кои како што наведовме погоре имаат многу заеднички карактеристики, особено во движниот археолошки материјал, веќе може да се зборува за нивно вклопување во посебна регионална културна група која се развила во доцниот снеолит. За нејзино конечно дефинирање треба да се причекаат резултатите од систематските археолошки истражувања на населбата на локалитетот Трештена Стена, односно врз основа на анализа на нејзините културни слоеви и понудениот богат движен археолошки материјал ќе се добие појасна претстава за оваа група.

Душко Темелкоски

НУ Завод и Музеј - Прилеп

Александар Македонски 142, 7500 Прилеп

duletem@yahoo.com

Илустрација, стр. 128
Илустрација, стр. 129
Илустрација, стр. 130

DUŠKO TEMELKOSKI

National Institute and Museum of Prilep

ALEKSANDAR MITKOSKI

National Institute and Museum of Prilep

THE ENEOLITHIC SITE OF GOLEM! KAMEN AT

THE VILLAGE OF LOPATICA

Белешки

  1. Темелкоски ЈІ. - Миткоски А.. 2004, 133. ↩
  2. Гарашанин М. - Симоска Д.. 1976, 13. ↩
  3. Гарашанин M., 1973, 228; Tasié N., 1979, 99-100; Колиштркоска Настева И.. 1989, 49: Колиштркоска Настева И. 1993, 43-50; Видески 3., 2005, 76. ↩
  4. Гарашанин М., 1973, 231; Tasić N., 1979, 256. ↩
  5. Гарашанин М., 1973, 228; Tasić N., 1979, 264. ↩
  6. Tasić N., 1979, 259. ↩
  7. Во 2001 година под раководство на A. Миткоски. виш кустос. археолог при НУ7 Завод и Музеј - Прилеп. 3aпочнаа и се во тек систематски археолошки истражувања на локалитетот Трештена Стена кај село Чаниште, Мариово; Колиштркоска Настева И., 2005, 15. ↩
  8. На локалитетот Страгата кај село Крушевица, Мариово, во 2001 година е истражен тумул од железно време, додека во 2005 година се извршени сондажни ископувања на локалитетот Баба кај Прилеп. И двете истражувања беа под раководство на Миткоски А.; Лилчиќ В. - Миткоски A., 1995, 147; Миткоски A., 2002, 3. ↩
  9. Dimitrijević S., 1979, 307, T.XXXV, 3. ↩
  10. Гарашанин М., 1973, 238; Dimitrijević S., 1979, 306, T.XXVII, 8, 10, 11, T.XXXIII, 6, 7, T.XXXV, 4. ↩
  11. Цнотливи Е., 1990, 62, Ил. 44, 5. ↩
  12. Tasić N., 1979, 257, T.XXV, 1-4. ↩
  13. Гарашанин М. - Симоска Д., 1976, 14, сл. 6. ↩
  14. Цнотливи Е., 1990, 62, Ил. 41, 1-3, 5, Ил. 44, 1, 2, 7. ↩

Summary

The Eneolithic Site of Golemi Kamen at the Village of Lopatica

The site of Golemi Kamen is a rather large bedrock eminence located in the immediate vicinity of the Pelagonian village of Lopatica (map, Fig. 1). During the year 2002 a private firm «Grani-pri» from Prilep, which processes raw stone, damaged a cultural deposit on the northeastern side of the site. After all exploitation of stone had been halted, archacological salvage excavation by means of trenches was carried out (Fig. 2). In the undamaged space between the exploited cliff to the north and two massive cliffs to the west, that is toward the south, two parallel trenches were opened. The investigations made it possible to examine the stratigraphic arrangement of the cultural levels, the presence of remains of structures, and movable finds from material culture (PI. 1).

Because of poor preservation of the remains of buildings, the question of their overall appearance and size remains open. The usual method of constructing walls in prehistoric settlements was used: unshaped stones in the lower part, a wooden framework and wattle and daub for the upper part. On the floor, which consisted of beaten earth and pebbles, a rather thick layer of ash was noted, which leads to the assumption that the building was burned down (sketch-west profile). Parts of the bedrock on the north and west sides of Trench П were covered with a layer of clay 5-20 cm thick; in the clay were found several tiny river pebbles of whitish color as well as numerous potsherds, among which the zoomorphic vessel with ellipsoid receptacle on its back attracts special attention (Fig. 3) as does the vessel in the shape of a cup made so as to depict an anthropomorphic figure (Fig. 4, Plate I, II). The presence of these two cult objects in the layer of clay suggests that the space in which they were found had a separate cult significance.

Among the portable archaeological material ceramic vessel fragments predominate, mostly of a rather coarse fabric and a rarely worked upper surface; they point to the existence of pottery production of relatively low quality. Present among the shapes are bowls with conical, rounded, or biconical profile with a small hollow handle below the rim (Plate III, 1-4, 16, 17, bowls with taller or shorter neck (Plate III, 5-9), and bowls of hemispherical shape (Plate III, 11). Recorded also were a vessel with biconical body (Plate III, 10), a colander (Plate III, 12), and pots with short cylindrical neck and rounded body (Plate III, 13-15). Vessels with cylindrical neck and emphasized shoulder on which is placed a pulled out handle, which appears in several variants, is one of the most representative shapes (Plate III, 18, 19, Plate IV, 1, Fig. 5). Also present are vessels of larger dimensions and a biconical body (Plate IV, 2), vessels with a high conical neck with a small outturned rim (Plate IV, 3, 4), amphora-like vessels with conical neck and strap handles that begin at or immediately under the rim (Plate IV, 5-7), wide open vessels of larger dimensions (Plate IV, 8, 9), vessels in the shape of a cup (Plate IV, 20, Plate V, 8, Plate VIII, 6), and pithoi in differing shapes (Plate V, 1-7).

Miniature vessels likewise appear in a wide variety of shapes and probably represent imitations of pots of normal dimensions (Plate IV, 10-13), while objects with a cult function are put in a separate category (Plate IV, 19, Plate VIII, 2). For several types of fragmentary handles, the shape of pot to which they belonged cannot be determined (Plate IV, 14, 17, Plate V, 10-15). In so far as decoration of the vessels is concerned, linear motifs appear, scratched on the polished surface (Plate III, 5, Plate VI, 4, 5), decoration with furrowed engraving (Plate III, 10, Plate VI, 3, 6, 13, Fig. 6), ordinary engraving of geometric shapes (Plate III, 4, Plate VI, 1, 2, 8, 12, 14, 15, 16, Fig. 7), round dots arranged in bands (Plate III, 16, Plate VI, 7, 10, 11), and a plastic strip with impressions formed by fingers (Plate VI, 9). A unique find is the fragment of the upper part of a hemispherical bow] with an engraved depiction of a female figure, horizontally placed under the rim (Plate VII).

Among other artifacts were noted ceramic vertebrae (Plate V, 16, 20, Plate VI, 17), a ceramic disk of irregularly rounded shape (Plate V, 17), and a ball of whitish stone diagonally pierced (Plate IV, 18). Quite a large number of massive loom weights of coarse fabric and long rounded shape, pierced through the upper part, were found mostly in the layer of ash beside the scarp in Trench I (Plate IV, 16, Fig. 8). Also discovered were two beads (Plate V, 19, 24), as well as a fragment of a stamp with a round shape and the lower part of a strap handle, decorated with deeply engraved linear motifs (Plate VIII, 1). Among the tools were found axes, small nails, and flint blades (Plate V, 18, 23, 25-28).

Among the sculpture appeared figurines with disc-shaped body and hands in the form of a krajcina, decorated with round dots, a cruciform female figurine with emphasized breasts, and the lower part of a leg that belonged to a larger statuette (Plate VIII, 3-5).

The archaeological investigations of the site of Golemi Kamen provided new information about the Eneolithic period in the Republic of Macedonia, specifically for its final phases. Given its position on a dominant location, the settlement at this site is distinguished from the remaining prehistoric settlements in Pelagonia, which were constructed on artificial mounds. Quite striking in the ornamentation is the presence of the technique of furrowed engraving, known as the “furchenstich” technique, and engraved triangles and strips filled with squiggles; these are unknown cultural elements in our defined prehistoric cultures. After study of the analogies, the conclusion is that the settlement existed in the late phases of the Eneolithic period; the population which settled it was the bearer of new cultural elements characteristic of the Vucedol cultural complex.

Translated by:

Carolyn S. Snively

Библиографија