Macedoniae acta archaeologica 17 (2006) · стр. 151–161

Римска керамика од Стоби

Стоби бил најголем град во северниот дел на провинција Македонија во римско време. Сместен по долината на Вардар, недалеку од устието на Црна во Вардар, претставувал важна крстосница меѓу1 источниот и западниот свет. Градот бил подигнат во хеленистичко време. но интензивно почнал да се шири и да се развива за време на владеењето на императорот Август, а особено во времето на императорот Веспазијан, кога во 69 година од н.е. добива ранг на муниципиум.

Во раноцарскиот и средноцарскиот период градот забрзано напредува, за што сведочат големиот број луксузни градби, како и големото количество на увезена роба, пред се, керамички садови.

Последните археолошки ископувања во Стоби дадоа значителен фундус римски керамички материјал од повеќе пунктови: Палатата Перистерија, Домус Фулоника, Епископската резиденција, Цивилната базилика, Надворешниот бедем и од новооткриениот објект над музејот.

Концептот на претставување на оваа керамика се заснова врз типолошки и хронолошки основи.

Однајновите истражувања потекнуваат голем број наоди од квалитетна увезена керамика, како и локална керамика со римски карактеристики, но и со конзервативни традиционални обележја од бронзеното, железното време и ранокласичниот период.

Во раноцарскиот период најзначаен увоз во Стоби се убавите луксузни садови од италско потекло. Производството на оваа керамика доживува процут во Августово време и со својот кавалитет, иако скапа, се наметнува на пазарот низ целата Римска Империја. Со последните археолошки ископувања во Стоби најдени се неколку сосема мали фрагменти од аретинска керамика во горните слоеви на Северниот бедем. Зачувани се венци и дна од паници кои најверојатно потекнуваат од иста работилница (сл. 1).

Илустрација, стр. 152

Кај две паници венецот од надворешната страна е профилиран, или со нагласен премин кон дното. По форма се блиски на Haltern, тип 3 или по Hayes, ’Korinth* со форма 11A.2 Овие форми се датираат во почетокот на I век од н.е. и претставуваат едни од најраните римски наоди на оваа почва.

На некои паници с зачуван релјефен орнамент, варијанти на Haltern 4 или по Hayes 6, или, пак, венецот и телото се украсени со ситни врежани линии, варијанти на Hayes 7 или 8, кои припаѓаат на истиот хронолошки период со варирање од неколку децении подоцна.3

Исто така, пронајдено е дел од дно со прстенаста форма од поширока паница, од внатрешната страна украсено со ситни врежани линии и фрагмент од помала паница на висока прстенеста нога. На некои паници на дното се втиснати печати in planta реԁіѕ или други видови печати. Неколку делови од дна со печати упатуваат на локално производство (сл. 2), датирани во истата хронолошка рамка.

Cn. 2
Сл. 2
Илустрација, стр. 153

Оваа увозна керамика ќе изврши значително влијание врз производството на садови во локалните работилници.

Освен во Стоби.4 на територијата од Македонија истата ке-

C1. 3 рамика е најдена во Хераклеја Линкестис5 и градот на Исарот кај с. Марвинци.6

Под влијание на западната сигилата, особено во декорацијата во Стоби се популарни и садовите декорирани во барботин. Нашиот примерок потекнува од површински нанос од Епископската резиденција. Зачуван е дел од венецот и телото веројатно од чаша, датиран во I-II век. Другиот примерок е украсен со релјефни орнаменти, премачкан со темен сјаен фирнис, датиран со керамика од Ш век (сл. 3).

Напоредо со луксузната увезена керамика пронајдени се и доста фрагменти од керамички садови од локална продукција, кои според формата се имитација на terra sigillata или црвено премачкана керамика, која во периодот од I-II век е доста популарна во Стоби. Главна карактеристика на оваа керамика е добра, квалитетна изработка на површината на садот, убав премаз со невоедначена густина, со портокалова или темноцрвена боја. Производството на оваа керамика под влијание на луксузните форми се должи, пред се, на се поголемата потреба и побарување на луѓето од пониските општествени слоеви. Најдени се, главно, венци и дна од паници со широк отвор, со различни форми на венецот и со прстенаста форма на дното. Кај некои паници на телото има пластично ребро. Најчести форми се Dragendorf 12 и 24 или пораните форми кај Hayes 12. Слична керамика е најдена во Хераклеја Линкестис? (сл. 4). Сета оваа керамика се датира во периодот на 1-П век од н.е.

Сл. 4
Сл. 4

Во подолните слоеви на Северниот бедем најдени се два фрагменти од венецот и телото од паници со црвена, т.е. темносива боја од локална продукција. Венецот е хоризонтално зарамнет и извиен, со плитки канелури по внатрешната ивица. Од горната страна е украсен со релјефни растителни орнаменти во техника на барботин. Припаѓаат на формата Dragendorf 6 Во галската сигилата, датирана во | век“8 (сл. 5).

Од крајот на I и во текот на II век во керамиката од Стоби веќе се чувствуваат повеќе влијанија од источните провинции.

Фрагментот од сад со подебели зидови со црвена боја, украсен од двете страни со ситни врежани линии, веројатно припаѓа на групата источна сигилата Б или самоска керамика датирани во втората половина на 1 век (сл. б).

Од П век, во текот на Ш и почеток на ГУ век во Стоби е доста популарна керамиката декорирана со различни орнаменти изведени по пат На печатење, врежување или со апликација. Кај дел од нив венецот од надворешната страна е украсен со три засеци, што упатува на влијание од африканската керамика од истиот хронолошки период.

Сл. 6
Сл. 6
Илустрација, стр. 155

Карактеристично за оваа група садови се добрата изработка и квалитетен премаз, што кај некои примероци упатува на можен увоз, иако речиси целата продукција е од локален карактер. Меѓу зачуваните фрагменти има наоди од помали и поголеми паници.

Кај печатената керамика имаме група садови кои по форма претставуваат имитација на terra sigillata, а украсени се со печатени орнаменти. Дел од нив се премачкани со потемен сјаен фирнајс. Печатите се со различни мотиви, дел од нив се како печатите на садовите од северноафриканските работилници. Основната форма кај овие паници е од типот Dragendorf 37. Според аналогиите датирани се во Ш-ГУ век (сл. 7). Големата паница со широк отвор и хоризонтален венец е изработена од квалитетна црвена глина, премачкана од двете страни со густ црвен премаз. Зачувана с една држалка со јазичеста форма, извлечена од венецот. Дното е со прстенаста форма. Се среќава од втората половина на II век до почетокот на ГУ9 век (сл. 8).

Илустрација, стр. 156

Другата група на предметно обработената керамика се калапените садови, кои ги имитираат формите и орнаментите на terra CHR sigillata. Оваа група садови се со различен квалитет на изработка, бојата на глината и премазот. Телото е украсувано со релјефни растителни орнаменти познати од хеленистичките садови, особено често се јавува мотивот на „оволо“. Кон оваа група најверојатно припаѓа и вазата со релјефна човечка фигура. Според аналогиите датирани се во ІІТ, односно почетокот на IV век. На територијата од Р. Македонија садови со ваков стил на украсување освен во Стоби, се среќаваат кај керамиката од античкиот град на Исар кај с. Марвинци,10 Демир Капија11 (сл. 9).

Сл. 9
Сл. 9

9 Anderson Stojanovié V., 1992.

Илустрација, стр. 157

Cu. 10

Напоредно со луксузната керамика присутна е и погрубата керамика, која служи за секојдневна употреба, за приготвување и чување храна и други потреби, како чаши, паници, амфори и сл. Ќе се задржиме само на неколку подобро зачувани и интересни примероци. Особено интересен е наодот на еден мал сад со топчеста форма со тенки зидови, со тенок, благо извиен венец и рамно дно. Изработен е од фина глина со црвена боја со сјаен невоедначено нанесен премаз. Потоа, грнецот со тенки 5идови од фина глина со црвена боја, чиј венец е прстенесто задебелен и извиен, а има и една вертикална држалка. Телото е украсено со плитки канелури, дното е рамно и благо вдлабнато. Најден е во Перистерисвата палата. Во него беа сместени 15 бронзени тега и еден оловен тег (плочка) со различна големина од унци до делови од унца со римско одбележување и грчки букви. На некои од нив се зачувани траги од ленено платно. Исто така, забележлив е и наодот од дно и дел од телото од цедилка. Потоа, дел од амфора со вретенеста форма, изработена од фина глина со кафеава боја, наместа се зачувани траги од потемна боја. Делови од венецот и телото од сад украсен со релјефна држалка (сл. 10).

Меѓу римската керамика бројни се и керамичките садови од локално производство на кои се зачувани традиционални елементи во формата и орнаментите познати од бронзеното и железното време. за кои ќе стане збор во друга прилика (сл. 11).

Присуството на увезената и луксузна керамика во Стоби во раноцарскиот период претставува одраз на се поголемото влијание од западната римска керамика. За време на владеењето на императорот Октавијан Август римската држава интензивно се развива, што се одразува и на керамичката продукција. Италската керамика. иако скапа, се наметнува на пазарот низ целата Империја, па и во Стоби. Оваа керамика ќе изврши големо влијание врз локалната продукција. Но, веќе во | век се чувствува и влијанието од источните провинции, пред се источната сигилата Б. OF крајот на П век, во текот на Ш и почетокот на ГУ век во Стоби, речиси целата продукција е од локално производство. Најпопуларни се црвените и печатените садови, кои според формата и орнаментите упатуваат на влијание од северноафриканските и малоазиските работилници, што воедно претставува одраз на нововоспоставените релации и проширување на трговските врски со источните провинции.

Сл. 11
Сл. 11

Присуството на керамика со различни надворешни влијанија и локалното производство кое е под влијание на увезената керамика упатуваат на изразено градскиот начин на живеење во Стоби како римски град. Реалните и духовни релации меѓу градот како центар на провинцијата Македонија, со повеќе духовни, културни и економски римски центри ширум Империјата е очигледно. Mila Surbanoska Museum of Macedonia — Skopje

ROMAN POTTERY FROM STOBI AFTER

THE 2001 EXCAVATION CAMPAIGN

Белешки

  1. Во нашиот труд беше користен научниот пристап на В. Андерсон Стојановиќ, применет при обработката на римска керамика од Стоби: Anderson-Stojanovié V., 1981, 47, ↩
  2. Anderson-Stojanovié V., 1992, PI. 29. ↩
  3. Манева E., 1979, T.10. ↩
  4. Anderson Stojanović V., 1992, 45, Pl. 29-34. ↩
  5. Манева E., 1979, 41. ↩
  6. Соколовска В.. 1986, 120, Т. 50, 70. ↩
  7. Hayes J. W., 1972, f. 2. form 2, 4. ↩
  8. Anderson Stojanović V., 1992. ↩
  9. Соколовска В., 1986, 121. ↩
  10. Соколовска В., 1978, 93. ↩

Summary

Roman Pottery from Stobi

The latest excavation campaign at Stobi yielded substantial fund of Roman pottery from various points of the town: the House of Peristeria, Domus Fulonica, the Episcopal Residence, the Civil Basilica, the north inner wall, as well as from the newly discovered structure above the museum.

The concept of presenting the pottery is based on the typological and chronological features.

The accomplishments of these archaeological researches include a great deal of luxurious imported pottery, as well as finds of locally made pottery bearing both Roman features and traditional local traits from the Bronze Age, Iron Age and the Early Classical Period.

The most significant import to Stobi from the Early Imperial Period were the beautiful luxuriant vessels of Italic origin.

The latest archaeological researches brought about several small fragments of Arretine vessels, which probably come from the same workshop, dating from the beginning of the 1* century. They are among the earliest Roman finds in these territories. The vessels are of various form and decoration. Some specimens bear on their bottoms impressed stamps planta pedis or other forms. Some point to local production and are dated within the same chronological frame as the above mentioned vessels. This imported pottery would exert great influence on the pottery of local workshops. Under the influence of the western sigillata, particularly concerning the decoration, vessels decorated in barbotine were produced in Stobi. Two specimens of them were discovered. A piece of cup in light red colour dates from the 1st — 2nd centuries AD. The second vessel coated with shiny glaze was date by analogy with pottery from the 3rd century AD.

Alongside with the imported pottery considerable number of local pottery finds were discovered, which imitate, according to their form, the terra sigillata or the socalled red coated pottery dating from the Ist-2nd centuries. The production of this pottery, which is also of rather fine quality, was due above all to the increased need and demand within people of lower classes.

Two bowls of local production in red, i.e., dark gray colour were also discovered. The rim of the bowls is decorated at the top with relief ornaments in barbotine technique, their form imitating Gallic sigillata, which dates from the Ist century AD. At the end of the Ist and the beginning of the 2nd century AD the Stobi pottery already started to show substantial influence from the workshops of eastern provinces. A fragment of thick-walled vessel in red colour decorated with small engraved lines belongs to the group of eastern sigillata B or Samian pottery dating from the second half of the 1st century AD.

In the span from the 2nd till the beginning of the 4th centuries AD pottery decorated with stamped and relief ornaments was rather popular, some specimens having been decorated with notches at the rim. This group of pottery is distinguished with fine texture and high-quality coating, which point to possible import of some specimens, although almost the entire production of Stobi in this period was of local origin. The preserved specimens include mostly bowls. Within this pottery there is a group of vessels which imitate ferra sigillata according to their form. They are decorated with stamped ornaments, some of them having been coated with shiny glaze of darker nuance. The stamped patterns are of varied forms, some showing shape similar to stamps on the pottery of North African workshops. By means of analogies they have been dated to the 3rd and 4th centuries AD. Another group of the pottery this article deals with comprises molded vessels, which imitate the form and ornamentation of terra sigillata. The vessels in this group show variable quality of production, colouring and coating. Their bodies are decorated with relief ornaments known from the Hellenistic pottery. Their dating is within the same chronological frames.

The presence of imported and luxurious pottery in Stobi in the Early Imperial Period is a reflection of the greater influence of the Roman pottery from the west. During the reign of emperor Octavius Augustus the Roman Empire prospered intensively and this is also true of the pottery production. The Italic pottery, although expensive, was sold at the markets throughout the Roman empire, including Stobi. This pottery would exert strong influence to the local pottery production.

Nevertheless, the influence of eastern provinces could be perceived already in the second half of the 1st century AD. Starting from the close of the 2nd century AD, throughout the 3rd till the turn of the 4th century AD almost entire pottery output in Stobi was of local production. The most popular were red and stamped vessels, the form and decoration of which indicates influences from North African and Asia Minor workshops. At the same time this reflects the newly established relations and expansion of trade connections with eastern provinces.

The presence of pottery bearing diverse outer influences, as well as local production under the influence of imported pottery, confirm the role of Stobi as important communication point between the eastern and western world during the Roman times.

Библиографија