Macedoniae acta archaeologica 17 (2006) · стр. 81–92

Енеолитско наоѓалиште во Делчевско

Во 2001 година Републичкиот завод за заштита на спомениците на културата (РЗЗСК) организираше и реализираше една поширока археолошко-истражувачка заштитна кампања во делчевскиот регион, познат под името - Пијанец. Целта на овој проект беше да се осознае нешто повеќе за овој крај, кој, за жал, до тој момент не беше воопшто истражуван. За него археолошката јавност имаше сознанија добиени само преку теренските рекогносцирања кои беа внесени во Археолошката карта на Македонија. Повеќе стручни екипи од Републиката беа распоредени на различни сектори. Од организаторот бев назначена за продолжување со ископувањата на секторот Северно подградие на локалитетот ІВ радиште.1 Станува збор за праисториска населба од периодот на енеолитот, сместена на издолжено висорамнинско плато, од рид што се издига на карпеста подлога, од котлината во која денес е лоцирано селото Град. Локалитетот е оддалечен 12 км од Делчево, на левата страна од патот кој води кон граничниот премин на Р. Македонија со Р. Бугарија. Овој регион е познат под името Пијанец. Го карактеризира пријатна клима и питома околина што го привлекувала вниманието на лу-Ѓето, со желба за настанување од периодот на праисторијата па се до денес. Во непосредна близина на населбата, кон север, егзистирале река и поточиња кои и денес се активни по поројните дождови И силни снажни зими. Секако дека ова е и еден од основните предуслови за опстојување на населбата.

Cu. 1. Село Град, одбранбени доцноантички
Сл. 1. Село Град, одбранбени доцноантички

Кога ја набљудуваме основата на платото, на јужната страна се издвојуваат истражените и конзервирани одбранбени фортификации од доцната антика и средниот век (сл. 1), а на северната, сосема на периферијата, со нагласен пад во збие-НИ ИЗОХИПСИ се сондите од праисториската населба (сл. 2). Таа е

и средновековни реконстуирани кули

еднослојна, со еднократно живеење во периодот на енеолитот. Поставена е на карпеста подлога, што се констатира во сегментите на кои истражувавме (сл. 3) (пресек на истражуваните квадрати). Површинскиот слој е доста нарушен од ерозивноста низ годините наназад, особено кон периферните делови од населбата.

При ископувањето откриен е дел од куќа за живеење со придружни елементи во неа кои биле користени во секојдневието: преградни и парапет-НИ зидови, огниште, подница, и движна покуќнина. Кон североисточната страна објектот е пробиен од „диви копачи“, а низ сондите се среќаваа и вметнувања на камени зидови од средновековното живеење (сл. 4).

Енеолитските идни платна од објектите изведени се од плитар, на места добро зачувани, од причини што куќата страдала од пожар и од високата температура тие добро се запекле и зацврснале, така што при ископувањето лесно се издвојуваа од подните површини и напластените слоеви земја врз нив (сл. 5). Меѓу подот и зидните платна се открија многу фрагменти од керамички садови (сл. 6, 7, 8) целосни садови (сл. 9), коскени (сл. 10), кремени и камени орудија (сл. 11), прешлени за ткаење (ел. 12) и др. Кон јужниот дел од зидот на куќата пронајдена е подница, изработена од глина, со кренати рабови, како голема плитка чинија, која служела за печење леб (сл. 13), опколена со дебело наслојување од пепел, што кажува за нејзината долготрајна употреба. За богатиот духовен живот сведочи едно ритуално катче издвоено со ниски парапетни 5итчиња во правоаголна основа, во непосредна близина до подницата, каде беа откриени животински коски, прешлени, кремени ножиња. фрагменти од керамички садови (сл. 14) и стилизирана антропоморфна фигурина (сл. 15), кои веројатно при одредени обредни чинови биле тука поставувани. Фрагментот од фигурина декорирана со врежани линии2 ни потврдува постоење на комуникациски односи со блиската околина, со брегалничкиот регион. Речиси идентични се решенијата на изведба и декорација на фигурините од локалитетот Пилаво, Бурилчево.3

Сл 2. Отворените квадрати од праисториската населба, на северната страна На лок. Градиште, Северно подградие
Сл 2. Отворените квадрати од праисториската населба, на северната страна на лок. Градиште, Северно подградие

Богатството од откриени садови и фрагменти (сл. 8, 16, 17, 18) по анализите извршени врз нив, ни даваат насока да заклучиме дека се изведени од вешти раце, рачно работени, со добро пречистена глина и грижливо измазнети површини. Повеќето од формите на садовата

“Јованов М. - Нацев T., 2001, 24.

> Колиштркоска Настева И.. 2005, 105-107. делчевско наоѓалиште Енеолитско Настева, Колиштркоска

Сл. 3. Пресек, профили на сондите, со упади од средновековни камени 5идови
Сл. 3. Пресек, профили на сондите, со упади од средновековни камени 5идови

84 керамика се карактеристични за енеолитскиот период кај нас, односно во североисточна Македонија и пошироко во регионот: благо биконусните, крушковидните, елипсовидните (во вертикален пресек) и конусните чинии (сл. 18а, 8). Исклучок прави благо модифицираниот аскос кој провлекува во себе впечатливи неолитски традиции (сл. 19). Тие се видливи и во начините на украсувањето, како на пример, украсувањето со втиснувања, со канелирање и импресо (сл. 17, 20). Керамиката декорирана со графит е особено обележје за енеолитот на Балканот и пошироко. Се среќава во поголем обем, со тоа што кај нас за првпат е констатиран на овој локалитет како новина т.н. „бел rpadur (сл. 21, 22), кој коинцидира со источните делови од соседна Бугарија".5 Со ископувањата што се вршени во последниве неколку години во североисточна Македонија, на локалитетите Врањак, Пилаво, на Брег" и делчевското Градиште, се забележува дека оваа област при обидите за анализи и компарации на енеолитскиот материјал има сличности и синхроност со културниот

Сл. 4. Енеолитски хоризонт со упад на средновековен зид
Сл. 4. Енеолитски хоризонт со упад на средновековен зид
Сл. 5. Енеолитски идни платна Сл. 6 In situ, сад во сад, камена рачна мелница и други фрагменти
Сл. 5. Енеолитски идни платна Сл. 6 In situ, сад во сад, камена рачна мелница и други фрагменти
Сл. 7. Аскос меѓу лепеж
Сл. 7. Аскос меѓу лепеж

комплекс Бубањ-Салкуца-Криводол, а во локалните рамки кај нас овој материјал се вклопува во културната група Шуплевец-Бакарно Гумно. Треба да се спомене дека оваа кампања беше од поголеми размери и сосема ѝ доликуваше што на крајот од истражувањата се организираше археолошко-етнолошка изложба во Културниот дом на Делчево (сл. 23). lrena Kolištrkoska Nasteva Museum of Macedonia - Skopje

ENEOLIJHIC SITE

IN THE DELCEVO REGION

Белешки

  1. Работите ги отпочнаа колегите: Трајче Нацев - археолог. Завод и Музеј Штип. Марјан Јованов - асс. Филозофски фак., Институт за историја на уметност и археологија и Митко Штерјов - Завод и Музеј Штип, поради зголемениот обем на работа на преостанатите сектори. на доцноантичките и средновековните утврдувања во c. Град, тие се префрлија на споменатите, додека ние како стручени лица за истражување на праисториски хоризонти продолживме со ископувањата на веќе отпочнатите сонди на енеолитската населба: Ирена Колиштркоска Настева. археолог, Музеј на Македонија. раководител на ископувањата на енеолитската населба, Илинка Атанасова, Матична библиотека Искра, Кочани, Марина Србијанко Коруновска, археолог - Скопје, студенти од групата Историја на уметност и археологија, Филозофски факултет: Тамара Томоска - Скопје, Лимонка Лазарова - с. Град. ↩
  2. Јованов М. - Нацев Т., корица. ↩
  3. Тодорова X., 1986, 85, рис. 17. ↩
  4. Колиштркоска Настева И. - Карпузова C., 2005a, 57. ↩
  5. Сл. бр.3-пресек , Б. Кофујанакис; фотографии И. Колиштркоска Настева ↩

Summary

Eneolithic Site in the Delčevo Region

In 2001 the Republic Institute for Protection of Cultural Monuments organized and accomplished wide-scope archaeological researches and protection campaign in the Deléevo region known as Pijanec. The purpose of this project was obtaining some information on the area in which no researches had been carried out by that time. I was in charge with the excavations in the section North Suburb of the site of Gradi{te. It is a prehistoric settlement dating from the Eneolithic. The settlement is located a long highland plateau on a rocky hill rising above the gorge, in which the village of Grad is situated at present. The site is at some 12 km. distance from Deléevo, on the left side of the way to the border crossing of R Macedonia and R. Bulgaria.

Part of a dwelling house was discovered in the excavations, together with objects for everyday use. The discovered elements included: partition walls, parapets, a hearth, a bread-baking clay pan fixed to the floor and movable furnishing. The Eneolithic wattle walls covered with mudd-plaster were well preserved in some portions, due to a fire the house suffered from and the excessive heath caused by it. A lot of pottery shreds and complete vessels were discovered by the walls, as well as tools made of bone, flint and stone, weaving whorls, etc.

Evidence for the intense spiritual life has been preserved in a ritual corner, which was separated by low parapets to form a rectangular basic plan. Animal bones, whorls, flint blades, fragments of pottery and a stylized anthropomorphic figurine were discovered inside. They must have been laid there for performing some ritual activities. The fragment of figurine decorated with carved lines confirms the communications with the neighbouring areas, i.e., the Bregalnica region. Almost identical modeling and decoration have been seen on figurines from the site of Pilavo, Buriléevo.

Analysis of the abundance of discovered hand-made vessels and pottery fragments point to a conclusion that they were created from highly purified clay and attentively burnished by skillful hands. Most pottery forms were distinctive of the Eneolithic in northeast Macedonia and more widely in the region: slightly bi-conical, pear-shaped, elliptic and conical bowls. An exception is made by a slightly modified askos, which conveys impressive Neolithic traditions. They are evident in the modes of decoration, such as piercing, carving cannelures and impresso. Graphite-decorated pottery is a specific feature of the Eneolithic in the and more widely. It has been found frequently, yet, this site yielded for the first time in Macedonia the so-called “white graphite”, which coincides with finds dissevered in eastern parts of Bulgaria. The excavations carried out in the last few years in northeast Macedonia, including the sites of Vranjak, Pilavo, Ma Breg and GradiSte Deléevo, as well as the analysis and comparisons of the Eneolithic material have shown similarities and synchronicity with the cultural complex Bubanj-Salkutza-Krivodol, whereas in local frames this archaeological material belongs to the Suplevec-Bakarno Gumno cultural group.

Библиографија