Macedoniae acta archaeologica 17 (2006) · стр. 55–79

Праисториска населба Могила Сенокос

Праисториската населба Могила кај село Сенокос се наоѓа на 2 км југозападно од селото, крај патот Сенокос - Новоселани. Тоа е населба од типот тумба, карактеристичен за Пелагонија. Поради долготрајно и континуирано обработување на земјиштето тумбата е доста развлечена, така што тешко се забележува. Во поново време на локалитетот е изградена живинарска фарма, со што дополнително е извршено нарушување на културните слоеви.

Во 1970 година Народниот Музеј од Прилеп превзел археолошки ископувања, при што се отворени три сонди.1 Првата со димензии 6 x 6 м е поставена меѓу објектите 1 и 2 од фармата, ориентирана во правец северозапад - југоисток. Втората е на околу 60 м источно од објектот 3, има ориентација североисток - југозапад и димензии 5 х 4 м, додека третата е на 85 м западно од објектот 4 со иста ориентација и димензии 3 х 3 м. Тоа значи вкупна истражена површина од 65 м?.

Определувањето на вертикалната и хоризонтална културна стратиграфија на населбата е отежнато поради горе споменатите дејствија на локалитетот, како и поради тоа што од самото ископување постои скудно изработена техничко - теренска документација. Богатството на движниот археолошки материјал, особено во техниките и начините на украсување на садовата керамичка продукција, сепак овозможува да се изврши временска и културна детерминација на населбата.

Што се однесува до објектите за живеење, за нив може одново да го изнесеме мислењето на раководителот на ископувањата презентирано во публикацијата „Прилеп и прилепско низ историјата I”.2 Констатирани се два типа на станбени објекти.

Во сондите | u Ил откриени се неколку земјанки вкопани во здравицата со различен пречник и длабочина од 0.50 до 1.80 м. Имаат кружно - валчест облик и две внатрешни простории меѓусебе одвоени со тесна и ниска преграда. Над земјанките биле евидентирани повеќе мали дупки од диреци, како и парчиња од куќен лепеж. Овие објекти најверојатно биле уништени во пожар на што укажува големото количество на гареж под лепежот. Покрај нив, исто така откриени се неколку помали јами вкопани во здравицата, чија намена не може да се дефинира.

Вториот тип на живеалиште чии остатоци се откриени во сонда Ше четвртеста надземна куќа со зидна конструкција од дрвена арматура и лепеж, со под од неправилни камени плочи и огниште оградено од каме-НИ ПЛОЧИ.

Во движниот археолошки материјал доминира керамичката садова продукција. Според фактурата и обработката садовите се делат во три групи: со груба, средна и фина фактура.

Со груба фактура обично се садовите со големи димензии, изработени од земја помешана со лискун и поголеми зрнца песок и камчиња. При нивното печење не с постигнат единствен хроматски интензитет и се јавуваат во повеќе нијанси на сива и кафена боја. Ретко се украсувани.

Садовите со средна фактура се направени од релативно подобро пречистена глина, понекогаш помешана со лискун и поситни зрнца песок. Можат да се поделат во две категории: со погрубо мазнета или со пофино мазнета површина, при што е добиен мат сјај. Бојата им е сива или кафена во повеќе нијанси, додека црквенкавата се јавува поретко. Евидентирано е премачкување со црвена и црна боја пред печењето, а употребата на црвена сува (crusted) боја е инцидентна. Обично се украсувани садовите од втората категорија. Кај оние со потемни тонови на површината мошне често е вршено исполнување на врежаните орнаменти со црвена и бела боја, со што е постигнат мошне впечатлив колоритен ефект.

Садовите со фина фактура се застапени во мошне мал број примероци и имаат црна боја и сјајно мазнета површина.

Венците на садовите обично се заоблени, рамно засечни, понекогаш задебелени и поретко заострени. Дната се рамни, кружни, а помалку се присутни прстенести или длабнати.

Според извршената анализа се издвојуваат повеќе типови (облици) ЧИНИИ и садови.

Конусната чинија е застапена во повеќе варијанти: прав конус (Т. I, 1, 4), конус со нагласено рамо (Т. 1, 8), со заоблување во горниот дел (Т. 1, 2, 3. 5) и со цилиндричен горен дел (Т. 1, 10, сл. 1). Чиниите од првата варијанта не се украсувани, а кај втората се среќаваат низи од правоаголни длабнатини на рамото (T.VI, 9). Оние од третата се украсувани со плитки канелури под венецот, додека кај четвртата се јавуваат врежани триаголници исполнети со растер од мрежи исполнети со бела боја, а поставени во спротиставени низи под венецот и над рамото (сл. 2б).

Илустрација, стр. 57

Чинијата со помалку или повеќе извиен врат е најчест тип кај чиниите и може да биде плитка со низок заоблен или подлабока со конусен долен дел (Т.1, 6, 9, 14). Украсувана е поретко со низа од длабнатинки или импресо зарези на преминот и плитки вертикални ВКОССНН канелури на целата површина. Под венецот или над преминот од вратот кон долниот дел може да има хоризонтален жлеб.

Кај полутопчестите чинии во украсувањето присутни се мотивот житен клас, изведен со закосени зарешки и мошне специфичниот начин на орнаментирање со неназабена cardium школка со која се изведувани двојни низи од плитки спротиставени триаглести убоди и цик цак мотиви (T. V, 12; T. VI, 11).

Помалку застапени се биконусните (T. I, 16) и чиниите со заоблена профилација и повисок или понизок врат кој може да биде цилиндричен, вовлечен или извиен нанадвор (Т. 1, 11-13). Кај првите, горниот конус е украсуван со плитки накосени канелури или цик цак мотив изведен со cardium школка, а кај чиниите со заоблена профилација се јавува комбинација од плитки канелури под венецот и длабнатинки на најширокиот дел (T. VI, 2).

Кај сите посочени типови чинии обично под венецот или на најширокиот дел поставени се брадавичести апликации или пластични нагоре извлечени држалки во форма на јадец ЕЕ IV, 4), продупчени или непродупцчени, а поретко се јавуваат петличестите држалки, зарамнети или длабнати. Кај неколку наоди венецот го надвишуваат вертикални испусти кои можат да бидат со заоблена или триаглеста форма.

Илустрација, стр. 58

Евидентиран е и еден примерок од чинија со вовлечен горен дел и тунелеста држалка под преминот (Т. 1, 15).

Илустрација, стр. 59

Кај садовите присутни се исто така повеќе типови (облици).

Најзастапени се садовите кои имаат повисок или понизок врат, G2 кој може да биде конусен или цилиндричен понекогаш извиен, додека телото им е топчесто или издолжено, поретко со биконусна профилација (Т.1, 17-20; T. П. 1, 6, 7; Т. IV, 9). Под венецот често е вршена перфорација. Обично имаат вертикални лентести држалки кои поаѓаат од венецот или Под него, а поретко се поставени хоризонтално на најширокот дел од стомакот. Неколку примероци имаат рогчест врв (Т. IV, 1, 2) или од нивниот корен поаѓа кос пластичен испуст (Т. ГУ, 8). Кај овој тип садови присутни се и непродупчени помали вертикални држалки на вратот (Т. VI, 1), држалки во форма на рог кој може да биде со заоблен, зашилен или рамно засечен врв, петличести, масивни триаголни, седлести (T. IV, 6) и брадавичести држалки, понекогаш стиснати (T. IV, 7). Со по еден примерок застапени се држалката со трн во коренот кој продолжува вертикално над венецот, коленестата, тордираната и масивната тунелеста држалка чии краеви продолжуваат во ребра.

Што се однесува до украсувањето кај овој тип на садови тоа е мошне разновидно, а се украсувале како вратот, така и телото. Со врежување и канелури изведени се линеарни мотиви (Т. V, 9, сл. За), триаглести и правоаголни полиња исполнети со растер од мрежи или убоди организирани во шаховско поле, често исполнети со бела боја (Т. V, 1, 2, 4-7, сл. 2a, 4), а присутна е и врежана лента, права или цик цак прекршена исполнета со втиснувања (Т. V, 3). Се јавуваат единечни, двојни или тројни низи од кружни втиснувања, понекогаш разделени со врежани линии (Т. VI, 6), како и двојни низи од плитки спротиставени триаглести втиснувања изведени со cardium школка (Т. VI, 3, 4). Евидентирано е пластично ребро хоризонтално поставено под венецот или на рамото и украсено со втиснувања или импресо зарешки (Т. I, 20; Т. II, 1). На еден примерок над него во графитна техника изведен © линеарен мотив (Т. VI, 12). Посебно е интересна техниката на украсување со линеарни мотиви изведени со симнување на мазната горна површина Поретки се поголемите овални длабнатини на вратот (T. VI, 1). Евидентиран е и еден фрагмент од врат украсен со врежан мотив во форма на рибина коска (сл. 5).

Сл. 3 Cn. 4
Сл. 3 Cn. 4

Се издвојува садот со повисок цилиндричен врат, издолжено тело и две помали рогчести држалки на рамото. Држалките се поврзани со две паралелни низи од плитки кружни втиснувања (сл. б).

Помалку застапен е садот со форма на бокал со една вертикална лентеста држалка (T. II, 14, 15). На еден примерок со фина фактура, тенки зидови и црвеникава боја, вратот е украсен со спирални, вертикални цик цак и линеарни ленти изведени со симнување на мазната горна површина, додека на друг од долниот корен на држалката поаѓаат хоризонтални низи ситни зарешки.

Топчестите садови имаат малку позавратен или вовлечен венец (1. II, 3; Т. III, 4). Најчесто се украсувани со канелирани спирали (Т. V, 8) или врежани ромбоиди исполнети со црвена боја. Поретко се јавуваат низи од поситни куси зарешки или кружни втиснувања, понекогаш раздвоени со врежана линија (Т. Ш, 4), како

Сл. 5 ми димензии и имаат повеќе или
Сл. 5 ми димензии и имаат повеќе или

И ДВОЈНИ НИЗИ ОД ПЛИТКИ спротиставени триаглести убоди изведени со cardium школка.

Присутни се канатровидни садови со две држалки и украсен пре-МНН СО плитки вертикални канелури (T. Il, 4; T. VI, 8).

Конусните садови се со поголе-

Илустрација, стр. 61
Сл. 6 Сл. 8
Сл. 6 Сл. 8

помалку нагласено рамо и лентести држалки кои поаѓаат од венецот (Т. II, 5). Не е евидентирано дали биле украсувани.

Биконусните садови со средни димензии и повисок или понизок врат се застапени во поголем број. Се јавуваат во три варијанти: со заоблена профилација, со остар премин и со нагласено рамо (T. II, 9-12). Како држалки се јавуваат брадавичести апликации, нагоре пластично извлечени држалки во форма на јадец, држалки во форма на рог (Т. IV, 5), двојна брадавица, како и пластично извлечена држалка со проширен горен дел, секогаш поставени на преминот. Садовите од првата варијанта имаат украсен врат со линеарни мотиви изведени со симнување на мазната површина. За садовите од втората и третата варијанта карактеристичен е двојниот колоритен ефект постигнат со премачкување со црна во горниот и црвена боја во долниот дел. Оние со остар премин се орнаментирани со низи од втиснувања во комбинација со врежани линии (T. VI, 5), како и линии кои се спојуваат под остар агол (сл. 7). Поретко се присутни овални по-

Илустрација, стр. 63
Сл. 9
Сл. 9
Илустрација, стр. 64

Евидентиран е сад со полутопчеста форма и заоблена пластична јазичеста нагоре извлечена држалка (Т. II, 13), а мошне специфичен е садот со поширок врат и остар премин кон издолженото цилиндрично тело. Вратот е украсен со врежани линии и паралелни низи од втиснувања (T. II, 2). Исто така, единствена појава е садот со горен дел кој има заоблена биконусна профилација и цилиндричен долен дел (T. Ш, 3, сл. 8). На преминот каде се составуваат конусите аплицирани се двојни брадавици. Присутен е и поголем сад со издолжено тело и лентести помали држалки кои поаѓаат под венецот (Т. III, 11).

Доста бројни се садовите - пехари со полна или шуплива, повисока или пониска Нога (Т. II, 16-19; Т. III, 1,2). Украсувани се со канелирани спирали и линеарни мотиви (Т. II, 18, 19, сл. 30), а чести се врежаните триаголни и

Сл. 10
Сл. 10
Ca. 11
Сл. 11
Илустрација, стр. 65
Сл. 13 Сл. 12
Сл. 13 Сл. 12

поле. Овие орнаменти обично се исполнети со црвена и бела боја. На ногата од еден пехар се перфорирани стилизирани фигури (Т. II, 17).

Големите садови - питоси, имаат груба фактура и често подебели зидови. Се јавуваат во неколку варијанти: со топчесто, полутопчесто и издолжено тело (Т. Ш, 5-10, 12). За нив се карактеристични пластични јазичесто извлечени држалки кои можат да бидат со заоблена или триаголна форма. хоризонтално поставени под венецот или на најширокиот дел од стомакот (T. III, 6,8; T. IV, 3), а понекогаш се извлечени од венецот (T. II, 12). Површината може да им биде украсена со метличест орнамент (Т.Ш, 9) или со поголеми овални длабнатинки.

Откриени се повеќе минијатурни сатчиња во разни облици (T. II, 8, сл. 9), додека садот цедилка е ретко застапен (T. III, 13).

Во поголем број присутни се капаци со убаво мазнета горна површина украсена со врежани и канелирани линеарни мотиви исполнети со црвена боја (Т. 1, 7).

Сл. 15
Сл. 15
Илустрација, стр. 66
Илустрација, стр. 67
Сл. 16
Сл. 16

Евидентирани се помал број фрагментирани садови со правоаголен реципиент кои веројатно имале култна намена (T. VII, 15), како и жртвеници во форма на масичка на четири нозе. Неколкуте конусни масивни нозе, од кои една е украсена со врежани линии, упатуваат на присуство на култни садови на четири нозе познати како ритони (Т. УП. 13, сл. 10).

Со непозната намена е садот со помали димензии и овална форма на реципиентот. Има прстенеста нога, низок преден и повисок заден дел, а украсен е со врежани линеарни мотиви (сл. 11).

За некои начини на украсување поради фрагментираноста на наодите не може да се утврди на кои облици на садови припаѓаат. Поради нивната важност од хронолошки аспект ќе ги спомнеме врежаните ленти исполнети со неорганизирани куси црти (сл. 12), низите од триаголници изведени со длабење (сл. 13), пластичните апликации во „5“ или лак форма и држалките - апликации стилизирани претстави на животни (Т. IV, 10, сл. 14).

Од останати предмети од печена земја пронајдени се кружни попречно продупчени прешлени, со конусен или правоаголен пресек. понекогаш украсувани со врежување или длабнатинки (Т. УП, 1, 2), кружни плочки секундарно направени од зидови на садови, поголеми конусни тегови во горниот дел продупчени и пинтадера со купеста држалка и ромбоидно стапало. Доста чести се и продупчените кугли од печена земја или камен (T. VI, 3). Мошне значен наод е бакарната игла (сл. 15).

Од орудија евидентирани се земјени јајцевидни или биконусни кугли за праќа (Т. УП, 4), камени секири и длета (Т. VII, 5-7), кремени ножиња (Т. VII, 8, 9), коскени шила (Т. VII, 10-12) и една коскена секира со отвор за насадување на дршка (сл. 16).

Во пластиката застапени се антропоморфни и зооморфни статуетки од печена земја. Кај антропоморфните претстави доминираат женските фигурини, а можат да бидат во седната положба или да стојат (T. VII, 14, 17, сл. 17). Статуетките што седат се делат на статуетки со нагласена стеатопигија и статуетки со шпицест завршен горен дел, додека кај онис што стојат се разликуваат статуетки со столбесто тело, раце во вид на брадавици и птичје лице и статуетки со плоснато тело, свиткани раце и отвор во кој се вденувала главата. Не може да се потврди на кој тип припаѓа статуетката со извлечен заден дел и брадавичесто нагласени колкови. Посебна појава е звоноликата женска статуетка со шуплива внатрешност, птичје лице и предна страна орнаментирана со врежани ромбоиди (сл. 18). Кај зооморфната пластика најчесто претставувано животно е бикот (Т. VII, 16), а интересси с приказот на жаба (сл. 19). Покрај овие земјени статуетки евидентирана е една мошне убаво изработена издолжена глава на животно од белузлав камен (сл. 20).

Според типолошките карактеристики на движниот археолошки материјал можат да се изведат одредени заклучоци за хронолошката и културна припадност на населбата Могила Сенокос. По извршената типолошка класификација на истиот се разграничија два хоризонта на живеење: не-ОлИТСКИ И енеолитски.

Преовладува материјалот кој припаѓа на неолитскиот период, а вклучува богатство и разновидност во облиците, особено во украсувањето на садовата керамичка продукција. Споредбените анализи упатуваат на мешање на две компоненти во овој хоризонт: јадранска и внатрешнобалканска.

Елементите карактеристични за средно и доцно неолитските култури кои припаѓалеилибилеподвлијаниенаЈадранскатазонана Источномедитеранскиот културен круг се застапени во голем број. Кај облиците на садови, покрај оние

Илустрација, стр. 69
Илустрација, стр. 70
Сл. 19
Сл. 19
Илустрација, стр. 71

вообичаени кои се јавуваат во подолго време во праисторијата, се издвојуваат следните карактеристични за оваа зона: чинијата со извиен врат и заоблен или конусен долен дел, садот со заоблена биконусна профилација и цилиндричен долен дел и масивните полни конусни нозе кои припаѓале на култниот сад ритон.3 Од украсните техники и мотиви препознатливи за наведените култури во Могила кај Сенокос се присутни: врежаните шрафирани триаголници, правоаголните полиња исполнети со втиснувања организирани во шаховско поле, врежаните ромбоиди и цик цак линии, канелираните спирали со голем навој, импресо cardium мотивите, белата и црвената инкрустрација, црвеното премачкување, сувата црвена (crusted) боја, зарешки оформени во мотив на житен клас, спиралните врежани ленти исполнети со неорганизирани зарези и издолжените втиснувања и длабнатини на преминот кај биконусните садови.4 Орудијата имаат стандардни облици и заради неутврдената стратиграфија тешко може да се одреди нивната хронолошка припадност. Овде ќе ја спомнеме единствено коскената секира со отвор за вденување на дршка која наоѓа аналогија во населбата Уста на Дрим кај Струга.5 Ова набројување ќе го завршиме со ѕвоноликата женска статуетка и стилизираните животински држалки - апликации кај садовите, две мошне значајни одлики на Данилската култура во Далмација која е извор на Јадранскиот културен круг во неолитот.6 Материјалот од внатрешнобалканската компонента во неолитскиот хоризонт во Могила кај Сенокос наоѓа аналогии во населбите кои припаѓаат на доцнонеолитската Винчанска група од поширокиот Балканскоанадолски културен круг. Во овој материјал припаѓаат многубројните фрагментирани наоди од земјени садови со црна или темносива боја и убаво мазнета површина, кои се една од карактеристиките на населбите кои биле под ВЛИјание на оваа група. За нив типични се украсувањето на вратот и преминот со плитки едвај забележливи вертикални или коси канелури и петличестите држалки.7 Исто така на оваа компонента припаѓаат конусните чинии со нагласено рамо и чиниите со заоблена профилација.8 како и големиот број на држалки кои за прв пат се јавуваат во доцниот неолит: во форма на рог, јазичес го пластично извлечени, триаглести, лентести коленести, лентести со рогчест врв или испуст од коренот, како и држалки во форма на јаyeu.9 Во орнаментирањето како покарактеристични мотиви се издвојуваат врежаната лента исполнета со втиснувања и низите од триаглести втиснувања изведени со некоја алатка,10 а во пластиката присутни се антропоморфните статуетки со максимално стилизирано лице кое потсетува на лице на птица и појавата на животински статуетки изработени од камен.11

Населбата Могила кај Сенокос го продолжува својот живот и во следниот енеолитски период, на што укажуваат бројните наоди карактеристични за населбите кои припаѓале на регионалната група Шуплевец-Бакарно гумно во Пелагонија, како дел од поширокиот енеолитски комплекс Бубањ-Салкуца-Криводол. Од облиците овде спаѓаат: конусната чинија со вовлечен горен дел и мала лентеста држалка под преминот, садот со цилиндричен врат и мали рогчести држалки, кантаровидните садови и вертикалните испусти кои го надвишуваат венецот.12 Во орНаментирањето застапени се графитното сликање, метличестиот орнамент,

Гарашанин M., 1973, 85, 88; Garašanin M., 1979, 167, op. cit., sl. 12, 2, T.XXVI, 5, T.XXVII, 2,.Вепас A., 1979, 457, T.LXVIII, 4, T.LXLX, 7, 461, T.LXXI, 3, 5.

8 GaraSanin M., 1979, 170, sl. 13, 28, 29.

Китаноски B., 1969, 20; GaraSanin M., 1979, 172, Т.ХХ VII, 2; Симоска J]. - Санев B., 1976, кат. бр. 158; Гарашанин М. - Спасовска Г., 1976, 105, T.V; Санев B. - Стаменова M., 1989, 18, 19, T.III, 1-9.

‘© Гаршанин М. et. al, 1971, кат. бр. 37; Гарашанин M., 1973, 85, 88; Симоска Д. - Санев B., 1976, кат. бр. 157; Санев B - Симоска Д. - Китаноски Б. - Саржоски C., 1976, кат. бр. 84; Симоска Д. - Санев B.,, 1977, T.IV, 10; Garašanin M., 1979, 167, 173, T.XXVII, 5, 6; Benac A., 1979, 436, T.LXII, 6, T.LXIII, 1, 5, T. LXV, 7; 458 T. LXIX, 4.

" Гарашанин M., 1973, 101, T.22, 1; Гарашанин М. - Спасовска Г., 1976, 105, сл. 3, 6; Garašanin M., 1979, 173, sl. 13, 27; 180, T.XXXI, 3; Benac A., 1991, 29.

2 Kitanoski B, 1971a, 139; Гарашанин M., 1973,, 176; Гарашанин M. - Симоска J], 1976, 13;

сл. 1; Симоска Д. - Китаноски Б. - Тодоровиќ J., 1976, 46; T. IV, 4, 8, T. VIII, 1,T. IX, 1, T. X, 1; Санев В - Симоска Д. - Китаноски Б. - Саржоски C., 1976, сл. 370; Симоска Д. - Китаноски Б. - Тодоровиќ J., 1977, 15, сл. 3; Таче N., 1979, 101, 102, sl. 3, 6-8, 10; Кузман П., 1996, 14; Темелкоски Д., 1999, 14, 34, ел. 1,2, 1.1, 1.

Илустрација, стр. 73

техниката на гребење на мазната површина, врежаните линии кои се спојуваат под остар агол, мотивот во форма на рибина коска, низите од кружни втиснувања често разделени со врежани линии, низите од триаглести втиснувања изведени со длабење и пластичната „5“ апликација. Во пластиката се издвојуваат женската статуетка со отвор за наденување на главата, статустката што седи со шпицест горен дел и статуетката со извлечен заден дел и брадавичесто нагласени колкови. ""

Според сите горенаведени факти може да се донесат одредени заклучоци за настанувањето на населбата Могила кај Сенокос и нејзиното понатамошно егзистирање. Со оглед на тоа дека не е пронајден ниту еден наод кој би се поврзал со средниот неолит, во Пелагонија претставен преку регионалната културна група Велушина-Породин, може слободно да се каже дека животот во населбата започнува со доаѓањето на популацијата која потекнува од брегот на Јадранското море во Далмација.

Карактерот на неолитскиот материјал недвосмислено упатува на тоа дека животот во населбата во тој период се одвивал во две фази.

Во постарата фаза присутни се само културни елементи својствени на среднонеолитските јадрански култури. Врз основа на досегашните археолошки истражувања во Република Македонија на некој начин може да се претпостави присуството на јадранската компонента во неолитскиот хоризонт. На овие простори досега се потврдени две регионални култури кои тесно се поврзуваат со Јадранскиот културен круг: Трнска културна група во Пелагонија и Уста на Дрим. Формирањето на овие населби е резултат на раздвижувањата на мошне експанзивната Данилска стно група од Далмација во внатрешноста на Балканскиот полуостров кон крајот на средниот неолит. Истражувачите населбата Мала Триска Тумба ја поврзуваат со културата Цакран - Дунавец II во средна Албанија, додека за популацијата во Уста на Дрим се претпоставува дека навлегла подоцна преку водената магистрала Дрим - Црн Дрим.

Доколку се земе предвид географската поврзаност и сродноста во движниот археолошки материјал со Мала Трнска Тумба, тогаш треба да се прифати претпоставката според која и жителите на населбата Могила кај Сенокос најверојатно дошле истовремено и по истиот пат од јужниот Јадран преку долината на реките Ѕека и Деволи во средна Албанија и преспанскиот регион. Но присуството на голем број на наоди во Могила Сенокос карактеристични за младонсеолитските јадрански култури, наведува на размислување за повторно надоаѓање на популација од јадранската зона на овие простори, кога е најверојатно и формирана населбата Уста на Дрим. Идентични орнаментирани керамички фрагменти од оваа подоцнежна фаза на јадранската компонента евидентирани се во населбите Тумба Бара кај село Породин и Голема Тумба кај село Трн, што упатува на тоа дека бројот на населбите во Пелагонија кои припаѓаат на овој културен круг е поголем. Тоа треба да се потврди со идни археолошки истражувања.

Оддруга страна, водоцниот неолит во внатрешноста на Балканскиот полуостров се развива Винчанската култура. Културните елементи карактеристични за оваа континетална култура во Могила Кај Сенокос се присутни исто така во голем број, што значи дека во помладата неолитска фаза доаѓа до мешање на двете компоненти: јадранската и внатрешно балканската, при што втората преовладува. Вакво преплетување се јавува кај населбите кои припаѓаат на културите од таканаречената Преодна зона (Бутмир, Рештани, Уста на Дрим).

Носителите на новите енеолитски културни особености во населбата Могила кај Сенокос се дел од популацијата која населува поголем број на населби во Пелагонија, при што е формирана единствена регионална културна група Бакарно Гумно-Шуплевец во рамките на поширокиот енеолитски Бубањ-Салкуца-Криводол културен комплекс.

Животот во населбата највероватно згаснува во доцниот енеолит. Кон ова размислување особено не наведува фактот што во квантитативно големиот број наоди од земјени садови не е откриена ниту една држалка која го надвишува венецот, нова карактеристика која се јавува кон крајот на оваа епоха. Бакарната игла значи уште една потврда за употребата на металите уште во енеолитот на овие простори. Duško Temelkoski Aleksandar Mitkoski

Institute and Museum of Prilep

THE PREHISTORIC SETTLEMENT MOGILA SENOKOS

Белешки

  1. Археолошките ископувањата се извршени под раководство на археологот Благоја Китаноски. ↩
  2. Китаноски B., 1971, 20. длабоки длабнатини и триаглести втиснувања изведени со некоја алатка на преминот, куси зарешки кои формираат житен клас и полукружни плитки канелури (Т. У, 10, 11). Кај третата варијанта од овој тип на садови се јавуваат вертикални плитки канелури и закосени врежани црти (Т. правоаголни полиња исполнети со втиснувања организирани во шаховско ↩
  3. Коговес J., 1959,42, T.XC, 2-4, 7; 55, 1. XVIII, 5, T. XIX, 3, 7; Batovié 5. 1962, 62, sl. 15; Korkuti M - Andrea Z., 1975, 65-73, 78-80, Pl. IV-VI. Pl. XXII; Симоска Д. - Санев B., 1977, 228, TI, 1, T.IV, 13; 224, T.V, 15; Benac A., 1979, 436, sl. 23, 24, 27, 29, 30; 458, T.LXVIII, 6; Batovié S., 1979, 542, T.LXXXIV, 3, 7; 544, LLXXXY, 1. ↩
  4. Korošec J., 1959, 72-83, T.XXX, 2, T.XXXI, 3, T.XXXII, 6, T.XLIV, T.XLIV; Batović Š., 1962, 82, sl. 5, 51 42, sl. 50-53; Korkuti M - Andrea Z.,1975, 73-78, Pl. XIII-XIV, XX; Симоска Д. - Санев B., 1976, 42, кат. бр. 145-147; Симоска Д. - Санев B., 1977, 227-228, Т.І, 3; Т.П; Т.Ш, 6; T.IV, 8, 9, 12, 15; T.V, 17; Benac A., 1979, 430, T.LX, 1; 461; T.LXXII, 1; 458, T.LXVIII, 5, 9, T.LXTX, 2, 6; Batović Š., 1979, 504, 506, T.LXXIX, 3; 544, T.LXXXV, 1; 4; Перик C., 1995, 63, T.XVI, 6-8. ↩
  5. Benac A., 1979, 464, T.LXXI, 7. ↩
  6. Benac A., 1979, 430, T.LX, 1; 461; T.LXXIIL, 1; Batovié $.,1979, 542, 544, 548, 549. 604, T.LXXXIV, 12, T.LXXXV, 2; T.LXXXVII, 2, T.XCII, 6-9. ↩
  7. S Kitanoski B., 1971а, 139; М. Гарашанин, 1973, 180, 191; Гарашанин М. - Симоска Д., 1976, 15; сл. 10: Симоска ЈІ. - Китаноски Б. - Тодоровиќ J., 1976, 61, Т. V, 5, Т. VI, 4, 7; Темелкоски Д., 1999, 36.. ↩
  8. Kitanoski B., 1971a, 140; Санев В - Симоска Д. - Китаноски Б. - Саржоски С., 1976, сл. 388, 441; Tasić N., 1979, 105; Dimitrijević S., 1979, 295, T.XXXIV, 3; Темелкоски Д., 1999, 40, сл. 10. ↩
  9. Бенац A., 1985-86, 16; Вепас A, 1979, 463, 467, ↩
  10. Симоска ЈІ. - Санев B., 1976, 42, 43. ↩
  11. Benac A., 1979, 468, 469. ↩
  12. Колиштрковска Настева И., 1994, 45. ↩

Summary

The Prehistoric Settlement Mogila Senokos

The prehistoric settlement Mogila near the village of Senokos is of mound type, which was distinctive of the Pelagonia region. In 1970 the Museum of Prilep carried out archaeological excavations of the site. Three trenches were dug and a total surface of 65 m² was excavated on that occasion.

Two types of dwellings were discovered: dug-outs in oval form with two rooms partitioned by a low screen, and square above-ground houses with walls of wooden framing and mudd-plaster, floor of stone slabs in irregular shape and a hearth encircled with stone slabs.

The movable archacological material comprises predominantly pottery finds. According to the production and texture the pottery has been classified as coarse ware, the one of medium texture and fine pottery. Vessels were made of finely purified clay, although for the larger ones the clay was mixed with mica and sand. Their colour is gray or brown in several nuances, whereas vessels of red colour were rare. There are burnished pieces, as well as vessels coated with red and black paint before baking. There was occasional use of red crusted paint.

The analyses have shown existence of several types (forms) of bowls and other vessels.

Among the bowls there are pieces of conical shape in several varieties (PI. I, 1-5, 8, 10, fig. 1), hemispheric, bi-conical and bowls of higher or shorter neck (PI. I, 11- 13, 16). Nipples applied under the rim or at the widest part of the body have been observed in all mentioned types, as well as handles superceding the rim and shaping a wishbone (PI. IV, 4) or knob.

The decoration of the bowls includes cannelures, rows of rectangular holes or notches, engraved triangles with hatched ornament inlaid with white, grain ear pattern, etc.

The other pottery has been represented with a variety of types (shapes). There are diverse jugs of higher or shorter neck and varied forms of the body with handles of different shape and decoration, conical, bi-conical and ball-shaped vessels.

There are also numerous cups on higher or short stands, either hollow or full. (PI. II, 16-19; Pl. III, 1, 2). They are decorated with carved spiral and linear patterns (fig. 3b) and there are frequently engraved triangles and rectangular patches decorated with piercing, thus forming a chess board. These ornaments usually show encrustation with red and white paint. The stand of one cup has stylized figurines executed with perforation.

The pottery includes large vessels - pithoi (PI. III, 5-10, 12; Pl. IV, 3), miniature vessels (Pl. II, 8, fig. 9) and occasionally, strainer-vessels (PI. Ш, 13). There is great number of lids, the top surface of which is decorated with engraved and carved linear patterns filled with red encrustation (PI. I, 7).

Other noteworthy shapes are vessels with rectangular receptacles (Pl. VII, 15) small alters in a form of four-legged table and fragments of other vessels showing cult intention.

Stone and bone tools were also discovered, as well as anthropomorphic clay figurines, mostly female ones, standing or seated (Pl. VII, 14, 17, fig. 17).

Based on the typological features of the movable archaeological material some conclusions can be inferred concerning the chronological and cultural attribution of the site of Mogila Senokos. After the classification of the archaeological material two layers of occupation have been distinguished: Neolithic and Eneolithic ones.

The nature of the Neolithic material indicates doubtless two stages of life in the settlement in that period. Comparative analysis point out that life in the settlement started at the end of the Middle Neolithic, after settling of the population that migrated from the Adriatic coast. The emergence of this settlement resulted from the movements of the considerably expansive Danilo ethnic group from Dalmatia to the mainland of the Balkan Peninsula. It was the time when the settlement Trnska Tumba was established, and the settlement Usta na Drim was formed later.

The Late Neolithic stage marked fusion of two components - the Adriatic and the one of the mainland, represented by material belonging to the Vinéa continental culture. This interlacing of elements has been observed in the settlements belonging to the cultures of the so-called Border Zone (Butmir, ReStani, Usta na Drim).

The people bearing the new Eneolitnic cultural features at the settlement Mogila Senokos were part of the population that lived in most of the settlement sites in Pelagonia, thus forming the common regional Bakarno Gumo - Suplevec cultural group in the frames of the wider Eneolithic cultural complex Bubanj-Salkutza - Krivodol. Life in the settlement died out presumably late in the Eneolithic. A copper pin discoveret at the site is an argument in favour of the use of metel objects in these territories already in the Eneolithic.

Библиографија