Macedoniae acta archaeologica 17 (2006) · стр. 356–360
Ο προϊστορικός οικισμός του Αρχοντικού Γιαννιτσών Δήμος Γιαννιτσών
етнолошката поставка.
од мил и каолин, од кои се обликуфеномен се провлекува низ сите
вале - Големата Мајка, античките хронолошки етапи во културниот
ламби, теракотните икони, и денес - развој на човекот. Во Македонија,
кичевските тави за гравче... Голем е како и во другите култури таа не е
интересот за начинот на добивањепомалку присутна, и се реализира
то на глината, обликувањето, до ден денес.
печењето, боењето, декорирањето,
При презентацијата на целата
функцијата и развојот низ вековната збирка во Музејот на Макеите. Се пастојува сите тие инфор-
ната - употребна керамика. Глинамации да се добијат на самото место
та ни ги посочува општествените промени. Промените и во веруво музејските експозиции и да се продлабочат, евентуално - во едука-
вањата се читаат во претставите на „новите“ богови, во мотивите тивните работилници.
на декорациите.. Теракотата е
Ако почнеме, природно, од са-
кршлива, од нејзините остатоци - мите почетоци на човековото ор-
парчиња, дознаваме дали населбаганизирано живеење, уште во раниот неолит, во Македонија глина-
та била опожарена, нападната, или та веднаш се јавува како градежен
само напуштена.
материјал, зидан лепеж. подни
тично ги обликувала сите човечки премази и многу1 интересниот мо-
потреби и мисли - затоа нејзината мент, естетскиот или декорациите
улога низ целата историја е толку на зидовите - геометриските шари
важна и толку забележителна. Терисцртани во глината со прсти или
акотните фигурини и импозантните со стапче. Мноштвото глинени са-
аскоси во неолитот, стеатопигните дови со различна намена, амулети,
енеолитски ТОр3а во праистожртвениците и малите, прецизно
рискиот период, пајонските бокали изработени зооморфни и антропоморфни статуетки и сатчиња, по-
од железното време, метарските чаши за пиење вино и богинките во сочуваат за мирните времиња. спо-
антиката, глинените крстилници, теракотните икони изработени во рај реките и езерата на тие луѓе.
длабок релјеф, средновековните Нивните верувања беа најверојат-
тегулии фамозните производи на но оптимистички, а за да и се спро-
велешките грчари зборуваат многу тивстават на немилосрдната при-
за глината. Неа ја анализираат рода и праќале пораки и молитви
археолозите, естетичарите, филопреку симболичките обредни игри
зофите.
и .. глиненеите претстави. Така,
Завршницата
На тие „патуваглината станува медиум на чове-
ковите потреби, утилитарните -
ња низ историјата на глината“ е кога најзаинтересираните во наживотни потреби, духовните - ре-
шите работилници одлучуваат ЛИГИОЗНИ И конечно - естетските,
да ја „земат во свои раце“. Тие се
Појавата на металите и неми-
запознаваат одблизу со глината и НОВНО, војните и миграциите се
нејзината универзалност. Таа се гледа и во набрзина реализира-
употребувала отсекогаш и може да ната теракота. Технолошкиот раз-
се направи се од неа. Кога е мека вој и новиот, побрз начин на из-
може да се формира по желба, работка на керамичките садови на
да се декорира со штипкање, со грнчарското колце, го гледаме во хиперпродукцијата на утилитар-
со стапчиња, врвци,
врежување,
ФЕНОМЕНОТ ГЛИНА
толку тенки но ки ва колковите?“. " Се тетовирала пладвоста. . Каѕе Gare иблочени аптеките боенки. дали билк
“Зошто. acaocor тооку мегу зеоцира на "што"... “Boma
"модата"? „Што симболизирал да се бои со пигменти, пред и по
бикот во христијанството?“ „Зошто печењето, да се глеѓосува или не, да се графитира, да се пече во сива
формите на садовите од камено техника, да се бои симболично, да
време, па до ден денешен останаа се... Инспирацијата е тука, свежа...
исти?!“ „Гледај колку "ова" личи на И во самиот процес на моделирање
Пикасо!“... „Зошто служел фалусовидниот сад?!“...
се откриваат многу нешта, се поставуваат многубројни прашања,
Така и музејските поставки има и различни коментари: „Как-
им стануваат поблиски, пред се, и ви фризури носеле неолитските
заради постојаното присуство на жени?!“ „Зошто аскосот толку
теракотата и нејзините очигледно многу асоцира на "нешто“..?!“,
неисцрпни, вечни можности. Таа „Можно ли е жените во Sait.
е Земја, а и „човекот е од земја“ што би рекле христијаните! Така, ното време да биле толку тенки
таа е креирана од човекот и за него во струкот и широки во колков-
зборува низ вековите, од неа читаме ите?!“, „Се тетовирале луѓето уште од тогаш?“, „Дали црвената боја
колку бил умен, колку креативен, колку таа му служела и колку тој можела да ја симболизира плод-
нејзе И се посветувал. Сите тие Носта...?!“, „Како биле облечени
прашања се поставувале, се наоѓале луѓето во антиката, таква ли била Водич низ археолошката цоставодговорите или не, или допрва ќе се
ка, 1998, Музеј на Македонија решаваат некои дилеми...
Месењето и обликувањето на глината во психјатријата, пак, се пре-
Кличкова B., 1967, Грнчарствошо во Македонија, Скопје.
порачува како медитативна и рекреативна дејност во кој што процес, можеби се нашле некои одговори на
Macedoniae Acta Archeologica, 15, 1996-1997, Скопје,
многу прашања, па и за самата глина. Како и да е - читајте ја глината!
Praistorija Jugoslovenskih zemalja, tom П i If, 1979, Sarajevo.
Белешки
- Некои од насловите на проектите од Музејската едукација, керамоработилници во Музејот на Македонија реализирани во изминатите години беа: „Од Големата Мајка до теракотните икони“, „Идоли и верувања од праисторијата до појавата на христијанството во Македонија“, „Праисториска теракота“, „Глината како основно средство за реализација на утилитарните, духовните и естетските потреби на човекот“, „Феноменот глина“. Во проектите со учествувале ученици од У до УШ одделение од скопските основни училишта „Јан Амос Коменски“, „Лазо Трповски“ и „Петар Поп-Арсов“ под раководство на нивниот наставник и професор по историја Игор Јуруков и со поддршка на советникот - подрачен претставник на општина Карпош на Министерството за образование и наука - Марица Шиндиловска, професор по историја. Во овие едукативни проекти беа вклучени стручни соработници, експерти - колегите од Музејот на Македонија: археолозите Ирена Колиштркоска Настева и Лидија Блажевска, акад. скулптор Сретко Јовановски, акад. скулптор керамичар Филип Фидановски и скулпторот Ангел Георгиев. Во реализацијата на проектите од голема помош ни беше документарниот филм „.Тумба Маџари“, чиј автор е археологот Воислав Санев и режија на Стефан Ацевски, во продукција - ДИГИТПРОМ- 2001 - Скопје. На 18 мај 2003 година - Меѓународниот ден на музеите - освен традиционалната презентација на делата инспирирани од музејските поставки во Куршумли ан, реализирана беше и екскурзија со сите учесници на овие проекти со крајна дестинација Охрид. По пат посетена беше Вранешница, Кичевско, село претворено во една голема керамоработилница, во кое до ден денешен се произведува познатата, традиционална кичевска керамика. Финансиски, проектите по Музејска едукација ги подржува Министерството за култура на Р. Македонија. ↩
Библиографија
- Балабанов К., Крстевски Ц., 1991, Теракотните икони од Виница, Скопје.
- YAK: 929:[378.124:902(497.11)(049.3)
- Споменица Јована Ковачевиќа Memorial de Jovan Kovaéevié
- Уредници: Радован Бунарџиќ, д-р Живко Микиќ
- Издавачи: Српско археолошко друштво, Универзитет у Београду, филозофски факултет, Београд 2003
- Тврди корици со заштитен омот, 27 см
- 38 стр., илустрации
- ISBN 86-904455-1-X
- Во знак на сеќавање и благо- дарност кон професорот Јован Ковачевиќ (1920-1988), основач на Катедратазасредновековнаархеологија на Одделението за археологија при Филозофскиот факултет во Белград, неговите колеги и ученици со многу усет и рафинираност го смислија и реализираа печатењето
- Лена Ангелкоска Музеј на Македонија - Скопје на меморијалниот зборник - Споменица, што му е нему7 посветена. Многу7 медиевисти и археолози од Македонија што се образуваа во Белград, меѓу7 кои и потписникот на овие редови, беа студенти на професорот Јован Ковачевиќ.
- Овој кус осврт на публикацијата, што е издадена во негов спомен, нека биде мал дар од сите нас кои се едуциравме и зреевме под неговите закрила, навлегувајќи во најсуптилните тајни на средновековната археологија (ранохристијанската, византиската, словенската и археологијата на Големата преселба на народите).
- Војислав С. Јовановиќ - најблизок соработник и непосреден про- должувач на неговото дело, во инспиративен, збиен текст ги прикажува: научното дело, педагошката работа, животниот пат, лич- археолошкиот локалитет Средно Пол՚е-Чатеж се од римскиот период. Откриени се остатоци од бедемите на привремен римски војнички логор како и десетина керамички печки. Печките се со кружна основа и биле калотесто затворени. На едната страна се отворени во основата со предпроcrop, а се со димензии од 1-1,5 м. (Слика 2) Најверојатно биле користени за печење леб. Врз основа малубројните поединечни наоди, датирањето на римскиот логор, за кој се претпоставува дека е од времен карактер е од раноцарскиот период.5
- Со тоа е добиена сликата на животот на локалитетот средно Пол՚е-Чатеж кој со прекини траел
- 5 Ibid
- YAK: 903(495-17)(049.3)
- K. Полоудиоо & A. MAGA O Tlpototopikds orkiop1dg Tov
- AHMOZ TIANNITZQN превод на англиски јазик Logia ABGOyAov
- The Prehistoric Settlement in Archontiko of Giannitsa
- Праисториската населба Архон- тико (Αρχοντικού) кај истоименото гратче, е еден од малкуте археолошки проекти целосно реали- зиранивосевернаГрција. Резултатот околу12 5000 години, бил условен од природните ресурси-вода и плодно земјиште основа за развој на праисториските култури.
- Библиографија:
- M. Guštin, Sredno Polje pri Čatežu.-V: Zemlja pod vasimi nogami, arheologija na avtocestah Slovenije, Ljubljana 2003, M. GuStin, П campo militare Romano a Cate% presso Brezice (Slovenia), Quaderni friuliani di archeologia XI/2002, M. Guštin - L. Bekić, Autocesta Ljubljana - Zagreb, iskustvo na dionici kod Brezica,Obavijesti, br. 3, 2002 Zagreb,60-66;
- Антонио Јакимовски Музеј на Македонија - Скопје од неколкугодишните систематски истражувања на оваа населба (се уште незавршени), професорите по Праисториска археологија, Катерина Папантхиму и Ангелика Пилали (Katepivas Полохдуот, Аууемкио ThAGAn), од Универзитетот „Аристотел“ од Солун, го претставиле преку7 мала публикација. Книгата е поделена на осум куси поглавја, богато илустрирана со квалитетни фотографии. По воведниот збор, целта на истражувањата, локацијата и палеооколината, во четвртото поглавје авторите се задржуваат на археолошките истражувања. Во истражувањата вклучени се експер- ТН од различни научни сфери и вклучена е модерната технологија со цел да се создаде хронолошката, општествената економската,технолошката и религиозната слика на оваа населба.
- Северно од населбата с планин- скиот масив на планината Пајку (Πάικου). На југ е морето кое во праисторискиот период било оддалечено само 5 км. Природната слика се надополнува со плодната рамнинина и богатите извори. Сето ова создало услови за населување во континуитет од доцениот неолит, бронзеното, железното време, па се до средениот век.
- Истражувањата се фокусирале на горниот простран дел од тумбата и на нејзината источна стрмнина. Ископувањата откриле последователни фази на живеење на праисториската населба. Таа егзистирала од крајот на раното бронзено време до доцното бронзено време (2300-1300 г. пр. н.е.). Целта на истражувањата била да се дефинираат фазите А и Б на населување од бронзено време. Фазата А ја карактеризираат об- јекти изградени од грубо обработени камења без врзувачки материјали. Од движните наоди се издвојува керамиката со втиснати геометриски елементи (паралелнилинии, триаголници, ромбоиди, кругови, точки). По форма тоа се садови и чаши со една држалка. триножни садови и др. Оваа керамика наоѓа аналогии во АжоХо, Akovonopt, Ка-Awopia, тумбата TloAiyvnc, тумбата
- Одевболомкте, Гкбуо. и Парфолбка. Резултатите од С-14 анализите хронолошки ја сместуваат оваа фаза меѓу 1516-1414 г. пр. н.е.
- Во постарата, Б фаза, истражени се 5 објекти идентификувани како куќи А - Е. Нивните архитектонски остатоци се солидно зачувани со голем број движни наоди. Куќите биле изградени една до друга со заеднички зидови долж нивните долги оски. Пронајдените дупки во подот укажуваат дека зидовите биле изградени од густо наредени дрвени столбови. Веројатно биле испреплетани со гранки и трски измачкани со тенок слој од глина, користен како врзивен елемент на целиот скелет на објектот.
- Куќите во таа фаза на истраженост биле со димензии од 3.5 м до 4 м широчина и од 5 до 8.8 м должина. Интересен е ентериерот кој го сочинуваат неколку густо фиксирани глинени конструкции изградени на подот во секоја од нив. Тоа се печки, платформи, силоси за складирање храна и садови, јами за отпадоци, кружни конструкции и т.н. сложени конструкции. Три глинени конструкции во нецелосно истражената куќа Е припаѓаат на постарата фаза. Радиокарбонските анализи извршени во лабораторијата за археометрија на NCSR ”An- μόκριτος“, го одредиле временскиот период на таа фаза од 2200-1900 г.
- Авторите во поглавјето Глинени конструкции вршат анализа на 5 типа конструкции, заснована на морфолошки и конструкциски критериуми и воедно прават обид за нивната намена. Првиот тип се печките во форма на потковица, покриени со купола и реципиент на едната страна. Нивната должина e околу2 0.65 м, а широчината 0.60 м. Некои од нив имале платформа. Овие конструкции биле во функција на домашните потреби за подготвување храна и печење леб. Вториот тип конструкции се платформите и се со квадратна форма. Исклучок е само една. изградена со полукружна форма. Нивните димензии се околу7 0.60-0.70 м. Биле градени до печките или силосите. Веројатно служеле како работна маса. Третиот тип се големите кружни конструкции. Тие се со вертикални зидови и дијаметар од 1-1.5 м. Во еден случај се пронајдени фрагменти од садови на дното од оваа конструкција. Авторите сметаат дека биле користени за складирање храна и садови. Заклучокот бил извлечен од нивниот облик, димензите и аналогиите со другите локалитети како Litayopvs. Четвртиот тип се конструкците со 5Идови со кружна или елипсовидна форма и помали димензи, со дијаметар од 0.40-0.60 м. Кај повеќето од нив биле пронајдени траги од горење. Се претпоставува дека биле огништа кои служеле за топлење и осветлување. Некои од нив можеби се користеле за складирање храна и садови. Последниот, петти тип конструкции, детерминирани се како сложени поради застапеноста на повеќе морфолошки елементи. Составена е од издувен оџак кој се поврзува со просторот за печење во форма на цилиндричен сад. На врвот од издувниот оџак с направен реципиент како место за ставање сад или храна. Формата на конструкцијата и трагите од оган во нејзината внатрешност ги навело авторите да заклучат дека таа е директно поврзана со топлотното подготвување на храната. Подготвувањето барало услови на контролирана температура. Тоа се обезбедувало со направените дупки. Печењето се вршело со директно сместување на храната во просторот за печење или со употреба на сад сместен во реципиентот. Во два случаи конструкциите се поставени до печки што укажува на нивна специјализирана или дополнителна употреба. Проучувањата на пиротехнологијата покажале дека температурата во внатрешноста на овие печки достигнувала до 500-600 C°. Примероците од помалите конструкции постигнувале пониски температури до 300-350 С". Карактеристично за сите овие конструкции е нивната локација и поделеност на две групи. Тоа најверојатно било поттикнато од секојдневните домашни потреби за складирање (силоси). подготвување на храна (платформи), готвење (печки, сложени конструкции) и осветлување и затоплување на домот (огништа). Една група е поставена во источниот дел, а друга во западниот дел на куќите. Треба да се истакне дека конструкциите поврзани со храна и печење се поставени долж зидовите. Конструкциите за складирање се поставени по должина на попречната оска на објектите. Една од главните карактеристики на населбата Архонтико е концентрацијата на овие конструкции на мал простор. Дналогии на овие еднособни живеалишта се среќаваат во повеќето населби од бронзеното време во северна Грција, како што е Ауто Maya. Авторите го давати примерот на изгорената куќа во Litayopts. Разликата меѓу7 овој пример и куќите во Архонтико е во тоа што во Litwyopbs постои уште просторија детерминирана како кујна или просторија за складирање.
- Шестото поглавје дава инфор- маци за исхраната на праисториските жители. Во живелиштата се пронајдени големи количини на јагленисани зрна. Проучувањето на овие археоботанички остатоци даваат информации за земјоделието, сточарството, начинот на складирање на производи, како и познавањето на палеооколината. Досега се идентификувани зрна од пченица и јачмен. Од сезонските овошја што обезбедувале јагленохидрати и витамини биле застапени: боровинката, смоквата, грозјето, црешата и бобинката. Овие видови се познати од истражувањата во Μάνδαλο и Καστανάσ. Во најраната фаза на населбата најповеќе се одгледувале овцата, козата, свињата, а се ловел и еленот. Во доцната фаза се згол- емувал бројот на говедата и свињите. Бројот на ловените елени се смалувал. Ова се објаснува со подобрувањето на условите за одгледување стока. Учеството на еленот во исхраната се намалувала најверојатно заради неговото екстремното ловење. Зајаците, рибите, како и присуството на остатоците од школки го потврдуваат учеството во исхраната на населението.
- Во седмото поглавје се зборува за садовите и алатот за секојдневните потреби. Восхитува бројот на дови, како и бројот на целосно зачуваните. Формата и декорацијата се карактеристични за крајот на раното бронзено време. Меѓу нив доминира малата форма на садови со држалки кои го надвиснуваат венецот, а служеле за носење течности. Чести наоди се чашите со една држалка, малите бокали за течности, големи садови со висок врат и капак и садовите украсени со шнур техника. Меѓу нив карактеристични се 3 сада со висока држалка и издолжен изливник со големо устие. Оваа форма е честа во северна Грција - Μάνδαλο, Aw "и, а авторите го споменуваат и примерот од Скопје (н.3. - два примери во Музеј на Македонија од с. Лопате, Куманово и с. Радобор, Битола). Претпоставуваат дека служеле за чување тревки, за транспорт на дрвен јаглен или, пак, биле користени како ламби. Бројот на металните алатки е ограничен. Големото присуство на разновидни тегови укажуваат на употребата на вертикални разбои. Поголемиот дел од ткајачките алатки пронајдени во внатрешноста на домовите, зборуваат дека производството на преѓа и ткаенини имало домашен карактер, со што се задоволувале потребите на секое домаќинство.
- Осмото поглавје ги третира и презентира верувањата на луѓето од Архонтико. Локалитетот е сиромашен со наоди поврзани со овој момент. Верувањата на жителите се отсликува преку7 погребниот обичај од најраната фаза на населбата. Остатоци од погребувања се пронајдени под подовите на куќите и во близина на глинените конструкции. Погребувани се деца, не постари од 1 година. Пронајдени се остеолошки остатоци во садови - урни. Во други случаи, телата се положувани во плитки јами без погребни дарови, положени на грб или во ембрионална положба. Фактот дека се пронајдени остеолошки остатоци од млади индивидуи на југоисточната страна во секој објект. укажува на постоењето на особената грижа за најмладите членови на заедницата.
- Во последното, осмо поглавје, авторите го одредуваат значењето и местото на Архонтико во праисториските хронолошки рамки на територијата на северна Грција. Серија од 21 С-14 резултати во Архонтико се практично секвенци од 5 С-14 анализи добиени во слојот од раното бронзено време (2900-2200 г. пр. не.) во Мандало, оддалечено на 10 км од Јаница - Γιαννιτσά. Така е формиран хронолошкиот систем почнувајќи од 2900 до 1900 г. пр. н.е. Тој ќе стане одредница за поставување на хронологијата за тој временски период во северна Грција. Покрај тоа што истражувањата cè уште траат, доссгашните резултати од откриените куќи на источната страна на тумбата јасно говорат за жителите на оваа населба. Тие имале високо развиено заедничко планирање и организирање на просторот, изразено преку конструкциите и формите на куќите и уредувањето на нивната внатрешност. Ова дело на професорите Katepi вас TanavOipov и Ayyeducng Паби претставува голем придонес во проучувањето на бронзеното време на северна Грција, а воедно претставува и неодминлив прирачник за проучувачитсе на оваа проблематика во потесното и поширокото соседство.
- Елена Стојанова Канзурова, Музеј на Македонија - Скопје