Macedoniae acta archaeologica 17 (2006) · стр. 261–272
Луковичести фибули од Стоби
Збирките на музеите во Македонија поседуваат мал број луковичести фибули во споредба со локалитетите во Панонија и Горна Мезија. Сепак, овој тип фибули имаат значајно место меѓу археолошките наоди.
Во скромниот број фибули што ги поседува археолошката збирка во Стоби, луковичестите се застапени со десетина примероци и се најбројни. Прибирани се преку систематските и заштитните ископувања на локалитетот.
Луковичестите фибули во Стоби типични се за IV век и со ништо не се издвојуваат од фибулите од останатите делови на Царството. Иако малку на број, кај фибулите од Стоби има преставници на четирите ос-НОВНН групи, според поделбата на Александар Јовановиќ на фибулите од античката збирка на Народниот музеј во Ниш.
Матичното подрачје на овие фибули, несомнено, е средното Подунавје, односно Панонија. Таму се откриени стотици вакви фибули, што овозможило да се утврди сигурентиполошкии хронолошки развиток наистите. Несомнено, оттаму овие фибули се рашириле на југ, на Балканот:2
Фибулите од овој тип се многу распространети во подунавските провинции. Нивното производство се поврзува за работилниците покрај воените логори, па поради тоа може да се сретне и именување, кос, во таа смисла, ги определува како војнички фибули.
Ги употребувале исклучиво мажи, иако понекогаш се наоѓани и во женски гробови. Ги носеле на десното рамо, со главата на фибулата свртени надолу. Фибули од овој тип на нашата територија се ископани по неколку примероци во Скупи.5 потоа во Прилепско од локалитетите Бакалица и Ташачица.6 Се јавуваат на повеќе локалитети во Охридскиот Басен; Лабино, Чинар Охрид, Горица с. Љубаништа, Збрдо с. Требениште,7 а поединечни примероци наоѓани се на повеќе локалитети: Драчево, Рокомија, Добри Дол. Таранеш. Зајас. Хераклеја, Дрезга.8
Луковичестите фибули се карактеризираат со полукружен лак кој завршува со попречна греда (попречен крак). на чии краеви се претставени задебелувања кои во повеќето случаи, во обликот потсетуваат на развиена главица лук. Исто такво здебелување како на попречната греда се наоѓа на почетокот од лакот на главата на фибулата. Луковиците на попречната греда се лиени заедно со попречната греда, додека средишната луковица е дополнително вметнувана. Попречната греда е изведена во вид на куса или подолга шипка и најчесто е со шестоаголен пресек или излиена така што обликот потсетува на трапез.
Иако фибулите покажуваат извесен степен на стилско-типолошка поврзаност, класификацијата е правена според разликите во обликот на попречната греда, обликот и големината на луковиците, висината и пресекот на лакот, обликот и декорацијата на ногата и начинот на вглавувањето на иглата во олучестиот дел на ногата.
Врз основа на многубројни гробни целини и според статистиката на нумизматичките показатели, Е. Келер9 изработил специфична тематска интерпретација на луковичестите фибули со вредност во европските мерила за Римското Царство. Е. Келер хронолошки детерминирал шест типа луковичести фибули и временски ги определил приближно од 290 до првата половина на У век.10 Хронолошката детерминација која ја претполага Келер ја потврдуваат и наодите од Македонија. облик и по правило се подолги отколку широки. Лакот е со трапезест пресек и на горната страна може да биде украсен. Ногата, главно, е покуса од лакот и украсена е со линеарни орнаменти - зарешки и фасетирање.
На првата група припаѓа фибулата со инв. бр. 92-183. Најдена е при заштитните ископувања на Западната некропола во 1992 год, како вонгробен наод"11 (дим.: 70 х 50 мм).
Бронзена луковичеста фибула, ногата е куса и правоаголна, од долната страна има олучест дел за прифаќање на иглата, покус од ногата, од горната страна е украсена со хоризонтални зарези. Лакот е висок со триаголен пресек, без украсување. На краевите од шестоаголната попречна греда има двојни прстенести задебелувања пред луковиците кои се елипсесто издолжени.
Овој тип фибули наоѓани се, главно, долж лимесот. Во внатрешноста на провинциите се многу слабо застапени. Повеќе вакви примероци се чуваат во Музејот на град Београд, во Народниот музеј во Ниш,12 Смедерево, Пожаревац, Неготино, Приштина. Фибулите од оваа варијанта одговараат на варијантата А од типот 1, кој кај Келер се датира во време од 290 до 330 год.
Аналогии: A. Јовановиќ , од Брзи Брод Кај Huw, Д. Бојовиќ, тип 37, варијанта 1, од Сингидинум"13 и Janpa.14 Неколку фибули од некрополата на Требенишко Кале припаѓаат на оваа група.15
Според Илона Ковриг,""фибулите одовој облик преставуваат прототип на луковичестите фибули од втората половина на Ш век.
Група II
Овде спаѓаат фибули со задебелена и украсена попречна греда. издиферинцирани луковици, најчесто сегментно поделени и издолжени. Ногата кон крајот се стеснува. Поставувањето на иглата во лежиштето се врши по пат на ресица. Горната површина на ногата на фибулата е најчесто украсена со коси или хоризонтални зарешки, распоредени покрај работ на ногата.
На втората група припаѓа фибулата со инв. Ор. 72-187 (ел. 1).
Вонгробен наод од сондата 3 под Јужниот бедем1617 (дим.: 59 x 35 мм).
Бронзена крстеста фибула на која половината од иглата кон врвот недостасува. На горната страна од попречната трапезеста греда по целата
'? Јовановиќ A., 1925, сл.1.
8 Bojovié D., 1973, T. XLI. 385.
\4 Basler D., 1977, T. LX, SI. 7.
'S Лахтов B., 1959, Т. V. Сл. 5, 6.
'6 Kovrig 1., 1937.
Crd
должина се наоѓа пластичен украс. На краевите од попречната греда пред луковиците се нарецкани прстенасти задебелувања. Пред челната луковица исто така има претенесто задебелување. Лакот е со трапезест пресек, стеснет на преодот кон ногата. Од горната страна е украсен со втиснувања во вид на триаголник. Ногата се стеснува кон крајот, украсена е со линеарен орнамент во вид на триаголници, распоредени покрај работ на ногата, групирани на почетокот, средината и крајот на ногата.
Фибули од овој тип на локалитетите Градско Поле и Стрелиште кај Ниш!18 се определени во Групата 2. Од непознати локалитети од Музејот на град Белград, детерминирани во типот 37, варијанта 3.19 од муниципиум
Фибулите од овој тип се датирани во првата половина на IV век и ретко ја поминуваат оваа хронолошка граница.
Група Ш
Тука се опфатени доста квалитетните и луксузно изработени фибули, направени од тенок бронзен лим, често со позлата. Попречната греда е здебелена и богато декорирана, луковиците се големи и шупливи, како и масивниот лак, кој е со трапезест пресек. Ногата е со правоаголен облик, по работ украсена со орнамент на легната буква „С“. а горната површина на лакот и средишниот дел на ногата се исполнети со богата орнаметална содржина во комбинација со голем број мотиви. Украсувањето е изведувано со плитко врежување. На позлатените фибули од овој тип често се додадени христограми и медалјони со портрети на императори, на задебелениот лак или на попречната греда. редовно порабена со типичните двојни волути.
Во збирката од Стоби и оваа група фибули е застапена со еден примерок со инв. бр. 73-66 (сл. 2). Фибулата е од гробот 224”22 со дим.: 76 x 56 мм.
Луковичеста бронзена фибула со позлата. Лакот с шуплив, како и попречната греда и луковиците. Попречната греда е релативно куса со шестоаголен пресек, на горната страна со пластичен додаток, а луковиците се издвоени со прстенесто нарецкано задебелување. Лакот е со трапезест пресек, на горната површина е украсен со богат линеарен орнамент, кој по рабовите има трапезеста форма, а во средината формира делтоид. Во средината на делтоидите се изведени четворолисни флорални орнаменти. Истиот мотив продолжува по средината на правоаголната нога. Ногата по надолжните рабови е украсена со двојни волути во вид на легната буква „С“.
Вакви фибули, направени од злато или бронза со позлата, доделувани се по повод значајни датуми (десетгодишнини, дваессетгодишнини од владеењето на царот или од прогласувањето за август) на заслужни лица.23 Бронзени фибули со позлата, каков што е и нашиот примерок. давани се на лица со понизок ранг.
Иако нашата фибула не носи портретни претстави на царски ликови, како што е случајот со повеќето фибули од овој тип од Бугарија и Горна Мезија, очигледно изработката на нашата фибула треба да се поврзе со државните работилници во поголемите провинциски центри.
Нашиот примерок кој припаѓа на Групата Ш, варијанта 1, кај А. Јовановиќ има аналогија со високо квалитетниот примерок од Нишката тврдина.24 со примерокот од Улпијана кај Грачаница,25 Птуј.26 Муреа кај Осиск, Дрново, Велика кај Славонска Пожега,27 Камник кај Скопје.28 Сепак, најблиска аналогија е примерокот од Демир Капија.29
Група IV
Овде спаѓаат масивните фибули, со поголеми димензии, со здебелена и украсена попречна греда. Луковиците се големи, трапезестиот пресек на лакот е широк, ногата издолжена, кон крајот проширена, украсена
Келер ги вброил ваквите фибули во типот 5 и временски ги определил од приближно 370 до 400 година. Од крајот на IV век ногата станува поширока, а веќе од почетокот на У век30 двојните волути се работени со пробивање. Анализата на Т. Иванов покажува дека фибулите на кои има портретни престави биле во употреба веќе во втората четвртина на IV век. најчесто со концентрични кругови распоредени кон коренот на лакоти крајот на ногата на фибулата.
Фибулите од овој облик често се среќаваат со широк хронолошки распон од средината на IV век до почетокот на IV век.
Во оваа група спаѓаат повеќе фибули: фибулата со инв. бр. 73-8 (сл. 3) од гробот 207!31 со дим: 85 x 59 мм.
Бронзена луковичеста фибула. Попречната греда е во форма на трапез, со профилирани нарецкани раменици и по една дупка од двете страни на челната луковица која недостасува, пред луковиците има прстенести нарецкани задебелувања. Лакот е со трапезест пресек, а на преодот во ногата има мало проширување во вид на гребен. На горната страна од лакот е претставен орнамент изведен со низа втиснувања. Истиот орнамент се наоѓа и по средината на ногата, со таа разлика што косите зарешки кои ги пресекуваат втиснувањата се обратно завртени. Ногата е украсена со пет пара концентрични кружни вдлабнувања. групирани по два во коренот на ногата, а три на врвот. Држачот на иглата е нешто покус од ногата.
Слична е со фибулата од Сингидинум.32 освен вглавувањето на ногата, фибулите од Ѕіѕсіја,33 Ниш“34
Фибулата со инв. бр. 73-39 (сл. 4.), со дим.: 78 x 49 мм. Бронзена двочлена луковичеста фибула на шарнир. Фибулата е речиси целосно зачувана, освен половината на иглата која недостасува. Освен по димензиите од предходната се разликува само по профилираните раменици на попречната греда кој не се нарецкани, а ги нема и кружните дупки на попречната греда.
Аналогија има кај фибулата од Сингидинум“35 и Добри Дол.36
Слични на предходните се и фибулите со инв. бр. 92-12 и 92-126 кои се разликуваат само по профилирањето на попречната греда и украсот по средината на лакот и ногата.
На фибулата со инв. бр. 92-12657 со зачувана должина од 70 MM i недостасуваат челната и едната странична луковица. На лакот има врежан орнамент од низа ромбови, а по средината на ногата вдлабени триаголници во низа.
Слична на нашата фибула по украсот на лакот е фибулата од некрополата во с. Комини кај Плевље38 и фибулите од Сингидинум.39 Кладово.“Јапра.
На фибулата со инв. бр. 92-12? со дим.: 80 x 55 мм И недостасуват иглата и челната луковица. Украсот на ногата е идентичен со предходните фибули, додека украсувањето на лакот е оштетено.
На истиот тип според обликот на луковиците, обработката на краците и украсувањето на лакот со триаголници во низа припаѓа веројатно и фибулата со инв. бр. 92-179“ на која И недостасуваат дел од лакот, ногата и иглата и фибулата со инв. бр. 73-59, од која се зачувани дел од лакот украсен по средината со вдлабени триаголници во низа и ногата со вобичаеното украсување со концентрични кружни вдлабнувања, по два пара во коренот и два кон врвот на ногата.
Повеќе фибули од овој тип се ископани и од Источната некропола на Скупи.44 Фибули од овој тип се наоѓани и во некрополите на локалитетите Бакалица и Гашачица од Прилепско.
Фибулите од оваа група Д. Бојовиќ ги сместува во варијантата 6 од типот 37, а A. Јовановиќ во групата IV, варијанта 2. Овој тип фибули Илона Ковриг ги сместува во групата Ш од тип 13, а В. Кондиќ, во варијантата 2 од тип 12,
Познат е фактот дека фибулите со луковици како составен дел од римските облеки, сместени на десното рамо за закопчување на хламидата имале во доцноцарската хиерархија на IV век, значење на службена положба и таа традиција продолжила во источноримската сфера барем до VI век. Таа појава може да се документира на низа споменици на ситната уметност (од стакло, метал, слонова коска), a понекогаш и на фреските и мозаиците.45
Според стилските аналогии можно е дел од фибулите да се производ на хипотетичната fabrice armorum, од Naissus, за која би можело да се поврзат според стилската поврзаност фибулите произведени подоцна (Константиновиот период), фибулите од Ш и IV група додека фибулите од | група, веројатно се панонски увоз.
Бројот на овие луковичести доцноримски фибулини укажува на економската и стратешка моќ на Стоби во доцната антика.
Фибулите претставуваат еден од најкарактеристичните утилитарни предмети во римската епоха, но тие покрај функционален имале и украсен карактер.
Во средновековните ирски текстови фибулата ја опишувале како предмет од бронза, сребро или злато со скапоцени камења или емајл што стоел на градите од јунаците, придржуваќи им ја наметката. Изгледа дека фибулата која често се опишува како скапоцен накит, била и симбол на раскош на војничката класа.46 Elica Nikolova Museum of Veles
KNOBBED FIBULAE FROM STOBI
Белешки
- Микулчиќ И., 1974, 136-137. ↩
- Група | ↩
- Фибулите од оваа група имаат во пресекот шестоаголна попречна греда, без украси на горната страна. Луковиците се со кружен или јајцевиден ↩
- Микулчиќ И.. 1974, 109-141. ↩
- Babić B., 1961, 98, најдена е една фибула; Babić B., 1961a, 99. (Најдени се повеќе фибули од овој тип како гробни прилози, необјавени), датирањето е според монетите од Константин I, Констанциј П и Флавиј Виктор. ↩
- Keller E., 1971. то Vinski Z., 1967, 15, ↩
- Јосифовска B., 1956, 288 Сл. 6, 7, две фибули со позлата се најдени во гробницата 1: Јосифовска Б..1959, 197-212: ВучковиБ Тодоровиќ Д.. 1956-57, 293-298; Ивановски М.. 1984. Т. 2, сл.1, масивно лиена од сурово злато, откриена во гроб, според гробните наоди датиран во IV вск; Битракова B., 1966, 96, сл. 2; Манева E., 1988, 138, сл. 9. Николовски S., Фибула од локалитетот Дрезга, (од трудот прочитан на Симпозиумот во Велес, 2002). ↩
- Municipium Stobensium, кат. бр. 338, (К. К.). ↩
- Јовановић А., 1925, сл.1. ↩
- Bojović D., 1973, T. XLI. 385. ↩
- Basler D., 1977, T. IX, Sl. 7. ↩
- Лахтов В., 1959. Т. V. Сл. 5, 6. ↩
- Kovrig I., 1937. ↩
- Од ископувањата 1972 год. раководени од Иван Микулчиќ. ↩
- Јовановић Л., 1925, сл. 2, 3 најден со монета на Константин I. ↩
- Bojović D., 1973, T. XLIV, sl. 401 и 402. ↩
- Čereškov E., 1970, 30, T. XVIII, sl. 1. ↩
- Јанковић Ѓ., 1975, 203. Сл. 3, 4. ↩
- Од Западната некропола, истражувањата водени под раководство на Саржо Саржовски 1973 год. Гробот е правоаголна циста без конструкција покрисна со камени плочи, ↩
- Јовановић А., 1925, 237-238. ↩
- Јовановић А., 1925, Сл. 5, 7. ↩
- Čereskov E., 1969, Sl. 17, датирана со монети од Валентијан и Валенс. ↩
- Jevremov B., 1978, T.XXVIII, Sl. 5. ↩
- Vinski Z., 1967, T.II-1, T.III-1, 2, 3. ↩
- Димитриоска Г., 1979, 134, T.II, Сл. 2. ↩
- Aleksova B., 1966, T. III, sl. 11, од гробот 193, кој со конструкцијата од камени плочи е сличен со гробот 224, во кој е пронајдена фибулата од Стоби. И во двата случаи во гробовите се пронајдени керамички садови кои се датираат во втората половина на IV2 век. ↩
- Иванов Т., 1972. ↩
- Гробот е од Западната некропола од ископувањата 1973 год, ↩
- Bojović D., 1973, T. XLVIII, Sl. 422. ↩
- Koščević R., 1975, 54, sl. 11, 12; Koščević R., 1980, T. XXXIII. ↩
- Јовановић А, 1925, Сл. 15, 16. ↩
- Јовановиќ A, 1925, Т. XLVIII, ел. 423. ↩
- Byuxosuh ТодоровиБ Д., 1956-57, 295, сл. 10 (од гробот 266). ↩
- Municipium Stobensium. вонгробен наод. кат. бр. 339. ↩
- Цермановин Кузмановии А.. 1981, 47, 1.3, Сл. 2. ↩
- Bojovié D., 1973, T. XLVIII, SI. 425. ↩
- Jankosuh Ѓ., 1975, 205, сл. 6, 8. ↩
- Basler D., 1977, T. IX, SI. 7. ↩
- Municipium Stobensium, вонгробен наод кат. бр. 340 (C. Д.). ↩
- Municipium Stobensium, Кат. бр. 337 (LI. K.) ↩
- Микулчиќ И., 1974, сл. 19 a, 6, од гробот 108; сл. 20 а, 0, од гроб 179; сл. 23 а, 0, од гробот 189, датиран со монети на Констанциј П и Јулијан П. ↩
- Vinski Z., 1967, 9. ↩
- Chevalier J. - Gheebrant A., 1983, 15. ↩
Summary
Knobbed Fibulae from Stobi
The archaeological collection of the site of Stobi includes about ten knobbed fibulae and this type is represented with the greatest number of specimens among fibulae.
This type of fibulae was distinctive for the 4th century AD. Fibulae of this type have been rarely found at Macedonian sites, as compared with sites in Pannonia and Upper Moesia, yet they play a significant part within the archaeological finds. This type of fibulae was rather frequent in the Danube Basin provinces. Their production is associated with workshops located near military camps and in that sense they have also been referred to as military fibulae.
The fibulae are rather thoroughly determined, both typologically and chronologically. They could, consequently, serve for comparative dating in cases of undisturbed archaeological units.
E. Keller classified them in six types and attributed them chronologically to the span from around 290 AD till the second half of the Sth century AD.
D. Bojovic, in his elaboration of fibulae from Singidinum classified them as type 37, distinguishing 10 varieties.
Among the Stobi fibulae there are specimens of the four basic groups, according to the classification of fibulae in the collection of the National Museum of Ni carried out by A. Jovanovié.
Group 1. Fibulae of this group have a transversal rod of hexagonal cross-section without any decoration on the top side. Knobs are of round or oval shape, regularly bigger in length than in width. The bow is trapezoidal in cross-section, occasionally decorated on the upper side. The foot is usually shorter than the bow and decorated with linear ornaments — notches and facets.
The first group includes the fibula Inv. No. 92-183 discovered outside graves in the 1992 salvage excavations.
According to I. Kovrig fibulae of this form are prototypes of knobbed fibulae from the second half of the 3rd century AD,
Group 2 Fibulae of this group have thicker and decorated transversal rods, as well as segmented and elongated knobs. The foot is narrower towards the end and its top surface is most frequently decorated with slanting and horizontal notches arranged along the edge.
The second group includes the fibula Inv. No. 72-187 (fig. 1), discovered in the 1972 excavations carried out below the South City Wall. Fibulae of this group date from the first half of the 4th century AD and have hardly ever been discovered with a later dating.
Group 3 embraces rather luxurious and finely treated fibulae manufactured of thin bronze sheet, often gold-plated. The transversal rod is thicker and abundantly decorated, knobs are big and hollow and so is the massive bow of trapezoidal cross-section. The foot is of rectangular shape, decorated with hatched “C" pattern along the edge. The top surface of the bow and the central part of the foot are abundantly decorated with a variety of patterns. The decoration was carried out by fine engraving.
The third group is in Stobi also represented with one specimen. It is the fibula Inv. No. 73-66 (fig. 2) from Grave 224. Keller ascribed fibulae of this type to group 5 and dated them to the span from about 370 till 400 AD.
Group 4 comprises more specimens of fibulae. It includes larger fibulae with thick and decorated transversal rods. Knobs are big and the bow of trapezoidal crosssection is rather wide. The elongated foot flares towards the end and is most frequently decorated with concentric circles. Fibulae Inv. No. 73-8 (fig. 3) from Grave 207; Inv. No. 73-39 (fig. 4); Inv. No. 92-12; Inv. No. 92-126; Inv. No. 92-179 and Inv. No. 73-5 belong to this group.
Fibulae from this group were by D. Bojovic attributed to variety 6 of type 37, whereas A. Jovanovivé classified them in group IV, variety 2.
This type of fibulae was rather frequent, showing a long chronological span from the mid-4th till the beginning of the 6th century AD.
Библиографија
- Besler A. - Aleksova B., 1966, Prosek-Demir Kapija, Skopje-Beograd
- Babi¢ B., 1961, Bakalica, Prilep - Nekropola, Arheoloski pregled 3, Beograd
- Babić B., 1961a, Tašačica, Varoš, Prilep, Arheološki pregled 3, Beograd
- Битракова B., 1966, Римски гроб од Зајас, Зборник на Археолошкиот Музеј IV-V, Скопје
- Bojovié D., 1973, Rimske fibule Singidinuma, Beograd
- Vinski Z., 1967, Kasnoanti¢ki starosedeoci и salonitanskoj regiji prema arheoloskoj ostavstini predslavenskog supstrata, Vjesnik ZAHD LXIX, Split
- Вучковии Тодоровин Д., 1956-57, Римски двојни гроб из Добро? Дола, Старинар УП-УШ, 293-298, Београд
- Димитриоска Г., 1979, / pyiia доцноримски гробови од Камник, Масеԁ. acta archaeol. 5, Скопје
- Иванов T., 1972, Образи на Константин | и синовите му верху3 луковични фибули од heazapuja, Apxeonorua кн. 4, Ивановски M., 1984, Еден доцноантички гроб од Таранеш, Жива Антика 34, Скопје
- Јанковин ее 1975, Покретни налази са утврђења и некрополе код Кладова, Старинар XIV-XV, Београд
- Jevremov B., 1978, Ptuj, Anti¢ni Poetovium, Arheoloski pregled 20, Beograd
- Josanosuh A., 1925, Крстообразне фибуле из античке збирке Народног музеја у Нишу, Зборник Народног музеја у Београду7 VIII, Београд, MCMXXV, 135-246
- Јосифовска Б., 1956, Две позноримске гробнице из Драчева, Жива Антика VI-2, Скопје
- Јосифовска Б., 1959, Римска гробница из Рокомија, ГЗФФ5 кн. 12, 197- 212, Скопје
- Keller E., 1971, Die Spator6michen Grabfiinde in Sudbayern, Mtincher Beitrage zur Vorund Friihgeschihte, Band 14, Miinchen
- Kovrig I., 1937, Die Hauptten der kaiserzeitlichen Fibeln in Pannonien, Dissertationes Pannonicae Ser. II, 4, Budapest
- KoSéevié R., 1975, Die Verkstatte Kraftig Profilierter Fibeln in Siscija, Arheologica Jugoslavica XVI, Beograd
- KoSéevié R., 1980, Antičke fibule s područja Siska, Zagreb
- Лахтов В., 1959, Археолошко ископување2 на „Требенишко Калев кај селото Требениште-Охридско 1953-1954 год., Лихнид П-Ш, Охрид
- Манева E., 1988, за карактерот и времетраењето на источното доцноантичко предградие2 од Хераклеа, Масеԁ. acta archaeol. 9, Скопје
- Микулчиќ И.. 1974, Доцноримски гробови од Скупи, Годишен зборник на Филозофскиот Факултет, Скопје Municipium Stobensium, (Каталог)
- Николовски 5., Фибула од локалитетот Дрезга, (од трудот прочитан на Симпозиумот на Масеԁ. acta archaeol. во Велес. 2002)
- Цермановић Кузмановић А., 1981, Археолошка истраживања античких некропола у село Комини код Плевања, Старинар XXXI, Београд
- Chevalier J. - Gheebrant A., 1983, Fibula, Rječnik simbola, Zagreb
- Cereskov E., 1969, Rimljani na Kosovu i Metohiji, Beograd
- CereSkov E., 1970, Municipium D D, Pristina - Beograd