Macedoniae acta archaeologica 17 (2006) · стр. 197–206
Два необјавени натписи од Хераклеја Линкестис и ново толкување за објавените епиграфски споменици
Содржина
Овој напис го посветуваме на два необјавени епиграфски споменици од Хераклеја Линкестис што датираат од античкиот период. Тие се: саркофаг со сепулкрален натпис и стела со два натписи за подарување робови на божицата Артемида. Покрај нив, се навраќаме на два други веќе објавени епиграфски споменици што можат да помогнат да ги дополниме сознанијата за некои натписи од Хераклеја1 Линкестис.
1. Саркофагот се наоѓа во дворот на змг - Битола и во стручната литература е веќе регистриран меѓу камената пластика што е пронајдена во Хераклеја."
Во 2001 год., за време на истражувањата во рамките на пилот-проектот во состав на еден поголем проект „Пишаното наследство од Битола и Битолско“ е откриен натписот што е врежан на саркофагот.
Саркофагот од мермер е најмаркантниот споменик во дворот на Музејот со следниве димензии: капакот е долг 234 см, широк 109 см, висок 47 см, долниот дел има должина 233 см, ширина 102 см, висина 54 см. Во должина на едната страна од капакот е врежан натпис во еден ред со висина на буквите од 2 см. Саркофагот на едниот крај е прилично оштетен. Од три страни има профилација врамена во правоаголно поле, капакот има два тимпанона со претстава на главата на Медуса. На акротериите, пак, има декорација во форма на палмети. На горната површина од капакот се врежани рибини крлушки со декоративна функција.
" Мачкиќ ІТ. - Микулчиќ И.. 1961, 54, сл. 47. Рамна на јачината на симболиката на претставата е емоционално-сентименталната содржина на натписот. Врежаниот натпис на саркофагот е во еден ред. На крајот е оштетен. Може да се прочита следниов текст:
[ E]mittaoua oapxodayou avnkcovtaat мекроџ HpakAe[ous] Tt[ou] - - -- - Капакот на саркофагот ro покрива покојниот Херакле...
На натписот во лигатура се јавуваат буквите О и Υ кај σαρκοφάγου. Многу2 специфичен е зборот ЕТ Тесла кој досега не е сретнат на епиграфските споменици од Македонија. Дури ни неговата форма πῶμα од која наведениов збор е дериват не е епиграфски потврдена.
Понатаму, каде што го очекуваме патронимот34 натписот е оштетен, така што останува да фигурира само личното име на покојниот. Ова теофорно име низ Македонија се сретнува на повеќе епиграфски споменици: на списоците на ефебите од Стибера 74/5 г. од н.е. Ἡράκλειτος Παραμόνο υ ἡ Ἡρακλέων Ῥούφου5 , на списокот од 41 до 48 г. од н.е. фигурира ефеб Фитто5 ‘ HpakAsitou,6 потоа на надгробен споменик кај манастирот Трескавец (Пелагонија) Ἡρακλέων.7 Во Линкестида и во Хераклеја8 ова име исто така се сретнува: HpakAlo на надгробен споменик од Хераклеја, на надгробен споменик на маж што го подига брат му Ἡρακλ9 - - и уште еднаш на споменик од истиот вид се спомнува Πολεμωνιανὴ Ἡράκλεια10
Овие имиња на спомениците во Хераклеја се сретнуваат, глав-НО, во II и Ш век од н.е. кога и го датираме и натписот од саркофагот.
2. Вториот споменик се наоѓа во приватна куќа во градот.11 Пронајден е во Хераклеја Линкестис. Тоа е мермерна стела, мошне оштетена, со зачувани димензии: висина 60 см, ширина 37 см, дебелина 19 см. ОД она што е преостанато од споменикот може да се видат 15 реда текст, од кои 5 реда се препознаваат само во траги. Тоа што може да се види и прочита се делови од два натписи. Натпис 1:
МАЕ--------
TTH.K.EINH. . A. HN
ПОНЕ-- - - - - О.Г
IKAITT- - ------
H.BI.YAAA éxovoa tTpicdv теки
[cov] [axtro]Ti8nut певартои Кол
мои Тері ЕТ] и Дел’ АртешбиЕ
сече ] џе ТНѕ веоџ
Година .. . 20 ден од месец дајсиј"?/12
----- имајќи го правото на три деца/
и го подарувам момчето Кадин (?)
на возраст од околу 10 години на божицата Артемида Е//фескај
auasen На божицата
"Etous But-’ Apt (Ешотоџ) E"
"Артешбо5 Ефеотај5|
atrodi6a) кратпо
ovt[os]--------
Натпис 2:
Година 204/5,8 5 ден од месец артемисиј!“
Клавдија Стратонејке
на барање од божицата
Артемида Ефеска
дадов да има власт...
Двата натписи биле врежувани на одредено временско растојание. па така секој од нив има одредени епиграфски специфичности: аглести букви О, O, E, кои, пак, на вториот се јавуваат како лунарни. На обата натписи се бројни лигатурите. Во првиот натпис: 5-ти ред. OZ, бред. ТР, те, 7 ред. ПЕ, ик, 8-ми ред. ПЕ, ТН, ФЕ, те, 9 ред. ТН, O2; кај вториот натпис: 2 ред: МЕ, 3 ред. МН, 5 ред. H2. Обата натписи на стелата се посветување (подарување) на робови на божицата Артемида Ефеска. Подарувањето на робови на најпопуларните локални божества бил широко распространет обичај во Македонија, кој се задржал и во империјалниот период.15 Натписите за подарување робови биле поставувани во светилиштата на божествата, врежани на стели, ари или на некои архитектонски делови од храмот. Натписите со ваква содржина се многубројни и се мошне проучувани од научниците.
Натписите што содржат консекрација на робови покажуваат дека целата процедура Нее поврзана само со култот на божеството, туку и со државата и нејзините закони!“16
За натписите кои овде ги разгледуваме може да се каже дека името на дарителката, името на свештеното лице во храмот на Артемида, годината на подарување на робот се загубени. Се дознава дека дарителката е жена која ἔχουσα τριῶν τέκνων (ius trium liberorum)17 има три деца и подарува роб на околу 10-годишна возраст на божицата Артемида.18 Мотивот кој ја поттикнал дарителката на овој гест останува скриен за нас во редовите на натписот што не се зачувани.
Вториот натпис ги содржи годината на дарување 352 по македонска ера (204/5 г. од Н.е.), месец артемисиј, името на дарителката Клавдија Стратонејке и мотивот за дарување. Во овој случај, иницијативата дошла од божицата Артемида, а на Клавдија и било заповедано да и ја подари на Артемида. Понатаму содржината на натписот недостига. Заради оштетеноста на натписите не би можело да се дознае за статусот на подарените робови дали биле ослободени и биле сопственост на само на божеството како хиеродули. Според името, дарителката Клавдија Стратонејке припаѓа на класата римски граѓани.19
На обата натписи се спомнати имињата на месеците според македонскиот календар, што исто така речиси е редовна појава на епиграфските споменици: Дајсиј и Артемисиј.
Натпис со ваков карактер е прв од Хераклеја,20 со што може да се потврди почитување на култот на Артемида Ефеска во Хераклеја.
3. Постамент за статуа поставен во портикот во Хераклеја (дим. 87 х 55 x 55 см: II в. од Н.е.). Статуата не е зачувана, а зачуван е дел од врежаните стихови за кои беше потврдено дека се Off поетот Хесиод од Неговиот сп „Дела и дни“21 и уште две реда текст. Иако содржината на овој натпис е мошне добро позната, во оваа пригода повторно ја наведуваме за да го изнесеме нашиот заклучок.
[oude пот гвибфикпот цет аЈибраот Хешо5 Отппбе!
(од6 дати, Водип5 бЕ цецпМото Epya иеџоитои.
Правдољубивите луѓе никогаш не ги стига гладта
ниту, пак, несреќа, туку со радост си работат вредно.22
Според Бога
справедливост
Стиховите од Хесиод од епот „Дела и дни“, што се врежани на овој постамент, припаѓаат на една целина што е посветена на правдата?“23 и најчесто се споменува името на врховниот бог 5евс Кронид.
Во третиот ред на натписот стои θεῷ - на богот (во машки род), што заедно со претходно спомнатото упатува на заклучокот дека овој споменик My бил посветен на богот ѕевс како врховен судија. ЅеВс како врховен судија (или врховниот бог како врховен судија) € мошне позната хипостаса на индоевропско тло. Само да потсетиме на познатите сцени од Илијада. каде што 5евс се споменува со вага в рака. потоа во Тројанскиот митолошки циклус за Парисовиот суд - кога на Парис му е доделена таа задача откако 5евс претходно се откажал.24 4. Постамент за статуа и статуа на божицата Немеса, поставена во портикот (дим. 155 x 50 x 36 см; 2 в. од н.е.). На постаментот има 5 реда 25
[T]uxn подефо
сој
” louAta
TéptuAAa
Судбина на градот
(Статуа на ) божицата Немеса (подига) Јулија
Тертила
Се осврнуваме на текстот во вториот и третиот ред од натписот. Првично напишаните букви ν (Νέμεσιν, θεάν),подоцнавнимателно се избришани, со што се добива промена на палежот на овие два збора. Првобитно напишаниот акузатив, по бришењето станал датив. Бришењето на двете букви покажува можна промена на местото и функцијата на споменикот. Најверојатно дека оваа статуа подигната во чест на божицата Немеса прво била поставена на некое култно место на Немеса (тогаш името на божицата и имсната божица биле во акузатив - Νέμεσιν θεὰν), а потоа со промената на палежот станува симбол на Судбината на градот. Покрај тоа, постои уште една индикација дека статуата на Немеса била во близина на статуата на Serc, од претходно спомнатиот натпис. Има мошне голема сличност во изгледот на буквите кај θεῷ δικαιούνη (постаментот за статуа на богот Ѕевс) и Τύχη πόλεως (постаментот за статуата на Немеса). Можно е зборовите „Судбина на градот“ (Tuxn ТоАсаѕ ) на постаментот за статуата на Немеса да биле врежани откако овој споменик бил поставен во хераклејскиот портик.
» Натписот е објавен од Цветковиќ-Томашевиќ Г.. 1965, 24-25. Овие четири натписи се само мали сегменти од богатиот живот на античка Хераклеја Линкестис, што ни покажуваат дека во секојдневието на тогашните жители биле присутни девствената Артемида Ефеска, врховниот бог и судија Февс, Судбината на градот персонифицирана во статуата на Немеса, а некои од луѓето земале дел од божествената есенција, носејќи теофорни имиња како спомнатиот Херакле од натписот на саркофагот.
Vesna Kalpakovska
Bitola
Anica Gjorgievska
Institute, Museum and Gallery of Bitola
TWO UNPUBLISHED INSCRIPTIONS FROM HERACLEA LYNESTIS AND NEW INTERPRETATION OF PUBLISHED
EPIGRAPHIC MONUMENTS
Белешки
- Мачкић П. - Микулчић И., 1961. 54. сл. 47. ↩
- Chevalier J. - Gheerbrant A., 1983, 474, 558; Јунг Г.. 1998, 199. ↩
- Срејовиќ Д. - Цермановиќ A., 1989, 97; Grevs R., 1990, 33, 50, 73, 174. ↩
- Присуството на членот тој индицира на двочлена ономастичка формула (лично име и патроним. ↩
- X 2, 2, 326. ↩
- ®I1G X 2, 2, 85. ↩
- X 2, 2, 126. ↩
- X 2, 2, 134. ↩
- Споменикот се наоѓа во домот на г-от Борче Топаловски. на улица „Козара“, кој го подари овој вреден епиграфски споменик на Музејската збирка во Битола. За покажаната соработка и убавиот гест на г. Топаловски во оваа пригода искрено му се заблагодаруваме. ↩
- Ааіоіоѕ (Деото5) според македонскиот календар е месец мај. ↩
- г. според македонската ера. ↩
- ApTEUl/olog е месец април. ↩
- Натписи со ваква содржина се пронајдени во Колобаиса (античко населено место во Пелагонија, го X 2, 2, 233), во Линкестида (денешните села Вашарејца, IG X 2, 2, 35, Суводол. IG X 2, 2, 18), во Левкопетра. Едеса. Скидра. Kupoc (SEG, XXIV, 498, SEG XII, 314, 315). Робовите најчесто биле подарувани на локалните божества, на натписите се сретнуваат: Ма, Мајката на боговите, Сириската божица-девина (Атаргатис), во Суводол на Пасикрата, на Артемида со локалните хипостаси: Агротера, Газорија, Ефеска. Поопширно за консекрацијата на робовите cf. Ќе! M., 1993, 129 - 144: Papazoglou F., 1981, 171-179; Petsas M., 1970, 229 - 246. ↩
- На некои натписи се спомнува и одлука на Градскиот совет, епимелет, речиси редовно свештеното лице на божеството, а на натписите датирани околу среднината на Ш век и едиктот на управникот на провинција Македонија. Тертулијан Аквила. издаден околу 212 г. од не. ↩
- Оваа формула се сретнува на натписите од овој вид. cf. Tataki A., 1988; Petsas M., 1970. Овој закон lex Iulia et Papia Poppaea sive Лех Iulia de maritandis ordinibus значи дека жена што има 3 деца е ослободена од тутор или друг надгледувач. Cf.Tituli ех corpore Ulpiani, 29. 5. . . ѕеԁ ѕі ius trium liberorum habuerunt, etiam haec iura ex lege Papia Poppaea nanciscuntur; 29. 6. . . .sed postea lex Papia patronae ingenuae duobus liberis honoratae, libertinae tribus, 14 ius dedit, quod patronus habet ex edicto; 29. 7. Item ingenuae trium liberorum iure honoratae eadem lex id ius dedit, quod i ipsi patrono tribuit. ↩
- Глаголите кои се сретнуваат на овие натписи се [ἀπο]τίθημι, ἀποδίδωμι кои и се меѓу оние што најчесто се употребувани, покрај χαρίζομαι, δωρέομαι, καταγράφω. Кога иницијативата за подарување на роб потекнува од божеството најчести се формулите: κατ' ἐπιταγήν, κατὰ χρηματισμόν, χρηματισθείς, ἐνωχλημένη. На натписот од Хераклеја се спомнува ἐτουμένη како форма од αἰτέω. ↩
- Името Κλαυδία i Κλαύδιος се сретнуваат уште на два епиграфски споменици од Хераклеја кои исто така потекнуваат од II-III век од н.е. - двата споменици се надгробни: Κλαύδιος Οὖρσος и на фрагмент од саркофаг каде е зачувано името Κλαυδία и годината 234/5 од н.е. ↩
- Бројни се натписите, а и иконографските претстави што го потврдуваат култот на Артемида Ефеска низ Македонија. Cf. IG X 2, 2; Düll S., 1977; Битракова-Грозданова В., 1999; Соколовска В., 1987; МариЌ Р., 1933. ↩
- Натписот е објавен од Цветковиќ-Томашевиќ Г., 1965, 26-27. Идентификацијата на стиховите од Хесиод и нивното дополнување (на изгубениот дел од натписот) го направи д-р Ф. Баришиќ, при што ја изнесе претпоставката дека зградата во која бил поставен овој споменик би можела да биде судница. ↩
- Препев на Дела и дни, Хесиод, од проф. д-р В. Митевски, Скопје, 1996, стих. 231-232. ↩
- Во македонскиот препев таа целина е насловена Слово за Правдата. ↩
- Освен во книжевните дела, Февс во ваква улога го наоѓаме и на ликовни претстави. ef. Срејовиќ Д. - Цермановиќ A., 1989, 161, ликовни претстави на еве со вага в рака (ваза од Кипар од ХШ век пр. Хр.). До 5евса секогаш се наоѓаат Дика (Правда), Кратос (Моќ), Ника (Победа) и слични божества кои асоцираат на функциите што 5евс ги имал како врховен судија. ↩
Summary
Two Unpublished Inscriptions from Heraclea Lynestis and New Interpretation of Published Epigraphic Monuments
The article deals with four epigraphic monuments from Heraclea Lyncestis from the Roman Period (2nd-3rd centuries AD). Two of them have not yet been published and the two others are rather well known to scholars.
Besides the account of the writings from the newly discovered monuments, the article casts a light on some new aspects in the interpretation of two already published inscriptions.
1. The first one is carved оп a sarcophagus located in the courtyard of the Institute, Museum and Gallery of Bitola. The sarcophagus has already been documented in the scholarly literature among the stone monuments discovered in Heraclea. The inscription it bears has been presented in the article. It reads: The cover of this sarcophagus shades the deceased Heracles ...
The rest of the inscriptionhas been damaged and the patronym of Heracles can not be deciphered.
2. The second monument (marble stele) has two inscriptions. Both are related with dedicating (offering) slaves to goddess Aphrodite of Ephesus. One of the inscriptions has preserved the name of the donor - Claudia Stratoneike and the other one informs that the donor was a woman entitled to the right of having three children.
3. The third monument is a statue base. The statue itself has not been preserved, yet we think that it was the statue of Zeus the base used to support. This conclusion has arisen from the verses of Hesiodos carved on the monument. The verses had been extracted from a text referring to justice and constantly relating that term to god Zeus. In addition, the noun деф- god (masculine gender) is another argument in favour of our assumption. 4. The statue of goddess Nemesis, which was erected by Julia Tertyla, was to all probability originally located at some other place, but it was later displaced to the point where it is still situated. The originally inscribed two - n - letters (second and third line) were subsequently erased, by which the case of the nouns was changed and instead of accusative, it became dative. The need for changing the two letters must have arisen due to the change of the intention of the statue - it was placed in the portico to personify the Destiny of the town, but also to become a symbol of justice.
Библиографија
- Битракова Грозданова B., 1999, Религија и умешност во антиката во Македонија, Скопје
- Grevs R., 1990, Grcki mitovi, Beograd
- Dill S., 1977, Die Gétterkulte Nordmakedoniens in rémischer Zeit, Miinchen. Inscriptiones Graecae, Inscriptiones Epiri, Macedoniae, Thraciae2 et Scythiae, Pars Il, Inscriptiones Macedoniae, edid. F. Papazoglou, M. Milin, M. Ricl, adiuvante K. Hallof, Berolini - N. Eboraci, MIM
- Јунг Г., 1998, Човекот и неговите симболи, Скопје
- Mapnh P., 1933, Антички култови и нашој земљи, Београд
- Мачкиќ II. - Микулчиќ И. 1961, Каталог на антички предмети од Хераклеја (камена пластика), Хераклеја I, Народен Музеј Битола, Битола
- Ricl M., 1993, Konsekracije robova и Makedoniji и doba Rimskog сагstva, ZA 43, Skopje
- Papazoglou F., 1981, Affranchissement par consécration et hiérodulie, ZA 3/, Skopje
- Petsas M., 1970, MHTHP13 @EQN AYTOXOQN, Unpublished Manumission Inscriptions from Macedonia, Ancient Macedonia 1 (1968), Thessaloniki
- SEG = Supplementum Epigraphicum Graecum
- Соколовска B., 1987, Античка скулптура во ср Македонија, Скопје
- Срејовиќ Д. - Цермановиќ A.., 1989, Речник грчке и римске митологије, Београд
- Tataki A., 1988, Ancient Beroea, Prosopography and Society, MEAETHMATA 8, Athens
- Цветковиќ Томашевиќ Г., 1965, Хераклеја И, Битола
- Chevalier J. - Gheerbrant A., 1983, Rjecnik simbola, Nakladni zavod matice Hrvatske, Zagreb
- Хесиод Дела и дни (препев В. Митевски), Скопје, 1996