Macedoniae acta archaeologica 17 (2006) · стр. 163–178
Кога било изградено првото камено утврдување во Скупи
Содржина
Музеј на град Скопје - Скопје
Во ова сопштение ќе се направи обид временски да се определи градбата на првото каменото утврдување на римскиот град Скупи. Засновано е на анализа на познатите историски случувања поврзани за територијата на Скупи, Дарданија и Мезија во! ull век од н.е., дополнета со сознанијата од еден нов епиграфски надгробен споменик. Оваа хипотеза засега се темели само на историски и епиграфски податоци поврзани за територијата на Скупи, како и конкретни аналогии и наоди од градовите на Долна Мезија, Горна Мезија и Тракија. Во иднина очекуваме да се потврди и со материјални докази.
Во 1996 г., при археолошките истражувања на Источната некропола во Скупи, пронајден е нов надгробен епиграфски споменик кој освен што директно дополнува некои празнини за историските случувања поврзани со Скупи и регионот, дозволува на индиректен начин да се датира градбата на првото зидано камено утврдување на градот (сл. 1; сл. 2).
Надгробната плоча со дим: 165 х 70 х 20 см е изработена од бел варовник (травертин) со лош квалитет.1 Пронајдена е во секундарна употреба како конструктивен елемент на јужната надолжна страна на камениот сандак од гробната конструкција на еден доцноантички гроб, датиран во првата половина на IV век. Горниот дел од плочата - фронтонот, бил уништен при секундарната обработка поради приспособување на димензиите на гробната конструкција. На десната страна од рамниот недекориран дел од рамката на споменикот има траги од постара интервенција. Табулата - натписното поле со димензии 99 x 5) см врамено е со тројна профилација (сл. 3). Содржинатанатекстоте испишана со латински букви во девет реда, кои почнуваат и завршуваат во иста вертикала, освен во случај на првиот и последниот ред. Буквите се плитко врежани со висина од 7 см во првите четири реда, до 6 см во останатите редови. На природно порозниот и за обработка лош варов камен, на неколку места видливи се пукнатини кои го отежнувале врежувањето на буквите. Застапени се повеќе лигатири, и тоа: во третиот ред (AV-A), во шестиот ред (AN-Al, МЕМ, БЕ, АХ-А, NI-N), во седмиот ред (ТІ-Т, MI-M) и во осмиот ред (МЕ-М). Знаците за интерпункција се употребени правилно, при што за скратување на зборовите во текстот е користен триаголник (сл. 4).
"Текстот гласи:
TIMONI DAS
SI DEC (urioni) COH (ortis) П AVR (eliae)
DARD (anorum) INTERFEC
TI A COSTOBOCOS
VIX (it) ANNIS L M (i) LI (tavit) ANNIS
XXII POSTIMIA SPES
CONIUGI BENE MERENTI
POSUIT
Според содржината на текстот, споменикот се разликува од досега пронајдените надгробни споменици на територијата од Скупи.
Споменикот е посветен на Тимониј Даси, кого смртта го затекнала во функција на декурион (заповедник - виш офицер) на втората аврелијанова кохорта. Загинал, веројатно во борба, при продорот на племето Костобоки, на возраст од 50 години. со ислужени 23 години војнички стаж. Споменикот му го подигнала неговата сопруга Постимија Спес. Името на покојникот Timonus досега не е познато на територијата од Скупи. Се јавува како когномен на еден споменик од Виминакиј.2
Името Dassius кое во случајот е во функција на патронимик, е посведочено во Скупи"3 и повеќепати на територијата на Дарданија и се поврзува со домородно потекло.4 Според тоа, може да се претпостави дека покојникот најверојатно е со домородно потекло од територијата на Дарданија (можеби од Скупи), кој се пријавил за служба во помошните воени одреди поради добивање на римско граѓанско право по отслужување на воената служба, што повлекувало и други бенефиции.5
веројатно изведено од когноменот Ој“ Ѓ, ; ( ostumina), кој е доста редок.6 На Сл. 2. Надгробната плоча во територијата од Скупи досега е по- секундарна положба во гроб 396 сведочен само уште еднаш, на еден надгробен споменик.7 Нејзиниот когномен Ѕреѕ е еден од честите и вообичаен за женските имиња.8 Сигурен датум за датирање на натписот е годината на формирање на Cohors П Aureliae Dardanorum, како и хронолошки точно определен продор на Костобоките.
Кохортите I u II Aureliae Dardanorum, се формирани во 169 г. од Марк Аврелиј, поради надворешната опасност од Маркоманите и внатрешните немири предизвикани од прочуените локални рајзбојници - латрони (Latrones Dardaniae et Dalmatiae).9 Седиштата на дарданските кохорти, биле во Ниш (Naissus) и Timacum Minus - денешна Равна во Србија.10
Според годините на старост и војничка служба, како и чинот, Тимониј Даси веќе претходно морал да бил ангажиран во некоја друга помошна единица. бидејќи во времето на формирање (Сон. П Aur. Dardanorum), ве-Ке имал 22 години војнички стаж. Може да се претпостави дека токму искуството и чинот биле и предуслов за неговото префрлање во оваа кохорта.
Освен локалните немири, од натписот за првпат дознаваме дека територијата на Дарданија и Скупи не била заобиколени и од продорот на племето Костобоки во 170 г. од н.е. Костобоките се племе со дакиска припадност.11 Најрано се споменуваат во списокот на народите кај Плиниј Постариот,12 а најдоцна кај Дион Касиј во 172 г.13 Забележани се и на картата на Птоломеј.14 Го населувале горното течение на реката Тиса, во подножјето на Карпатите, поточно, југоисточните делови на провинцијата Дакија, веројатно во областа на денешната река Серет во Романија.15
Во 170 г. откако прво преминуваат преку денешна Добруџа, го преминуваат Дунав и преку Долна Мезија и Горна Мезија продираат преку Македонија до средна Грција, односно до градот Елатеја во Фокида.16
При научната интерпретација на овој споменик треба да се посвети особено внимание на историската заднина и збиднувањата кои претходеле во поширокиот регион во претходниот период, односно времето од формирањето на градот до владењето на Марк Аврелиј.
Освен историска дигресија, неопходно е да се направи и анализа на местото и улогата на Скупи, кој функционирал како составен дел на одбранбената политика и стратегија на царството и каде се рефлектирале не само локалните, но и навидум далечните настани. Само на тој начин може да се согледа времето и потребата во еден римски провинциски град како Скупи да се вложат големи финансиски средства за градба на каменото утврдување за заштита на градот.
Прапочетоците на римскиот град Скупи секако треба да се поврзат со поместувањето на војската кон север и се поинтензивното присуство на римските легии на територијата на Дарданија некаде по 75-73 г. пр. Н.е., односно по познатата De bellum Dardanicum на Гај Скрибониј Курион.17
Но Дарданија е дефинитивно воено поразена и ја губи независноста по походот на Марко Ликиниј Крас против Бастарните и Дакијците во периодот од 29 до 28 г. пр. н.е.18
Римската агресија над овој простор продолжува и во следните четириесет години (27 г. пр. не. до 15 г. од не.), што е поврзано со заштитата на северната граница на провинцијата Македонија од продорите на варварските племиња од север, што е особено изразено во времето на Август.19 9
" Grant M., 1996, 36; Script. Hist. Aug., Vita Marci Antonini XXII, 1, ce спомнуваат kako едно од племињата кои ги предизвикуваат немирите во Дакија.
Plin., Nat. Hist., VI, 19. Според епиграфските податоци, војската е под воена команда на управниците од Македонија се до времето на Тибериј, кога Мезија во 15 r. од н.е. е вклучена во фискалниот систем на империјата.20 Оваа година во науката е прифатена како година на формирањето на провинцијата Мезија.21
Постојат индиции дека оваа недефинирана ситуација со воените команданти и сместувањето на војската продолжува и во времето на Клавдиј.22 Се претпоставува дека организацијата на Дунавскиот лимес. a, пред се, делот на долен Дунав е под управа на воен дистрикт стациониран на територијата северно од Македонија, според некои проучувачи најверојатно на просторот на Скупи.23
За овој период од особена важност е трансверзалата север - југ, но не по долината на Морава, туку источно по долините на Искер и Цибрица, (бидејќи се уште не е пробиен патот преку Ѓердапската Клисура). а територијата на Скупи е трансверзала преку која поминуваат главните комуникации од Македонија кон Долен Дунав.24
Од тие причини одреден број проучувачи ја прифаќаат и застапуваат тезата дека на просторот каде подоцна ќе се формира градот Скупи, претходно бил лоциран воениот логор на една од легиите У Macedonica или ГУ 5сушкеа.25 Tue во времето на владењето на Август биле префрлени во регионот северно од Македонија, веројатно некаде на просторот од Дарданија. пред нивниот дефинитивен трансфер на Дунав, каде имале главна улога во изградбата и пробивањето на патот низ Железната Врата (Ѓердапската Клисура).
Се претпоставува дека една од овие две легии веројатно била стационирана на територијата на идниот град Скупи на преминот од старата во новата ера до 23 г. од н.е. (според Tacitus, Annales V 3 - споменува веќе во таа година присуство на две легии на Дунав)26 или до 33/34 г., кога се датирани двата идентични натписи од Госпоѓин Вир и Лепенската Стена на устието на Бољетинска Река во Дунав, а на кои се спомнуваат овие две легии.27
Лоцирањето на спомнатите две легии на територијата од идниот град Скупи е главниот аргумент за претоставената градба на првото зидано камено утврдување во Скупи во почетокот на | век од н.е. Археолошки и епиграфски материјални докази за оваа претпоставка нема. Засега од легијата IV28 Scythica не е пронајден ниту еден натпис во регионот на Скупи,29 а од У Macedonica се пронајдени два. но датирани се подоцна во периодот кога таа веќе се наоѓа во Ое5ец5.28
Според конфигурацијата, формата и низа фортификациски елементи на бедемското опкружување, единствена можност с воениот логор да бил лоциран на истата позиција каде подоцна бил формиран градот Скупи. Доколку се прифати претпоставката дека на почетокот од првиот век тука бил изграден легиски логор, тогаш мора да се очекува дека имал помали димензии и веројатно земјено дрвена конструкција со палисади. Во тој период интересот на римската офанзивна воена политика бил свртен кон Дунав и овој регион имал само заднинска и привремена функција. Прекус е и периодот (околу 20-30 г.) во кој тука континуирано требало да биде лоцирана некоја од спомнатите легии за да се изгради логор со цврста градба.
Бедемското опкружување има форма на неправилен четириаголник со дим. 738 x 590 м, односно intra muros зафаќа површина од околу 44 ха. Стратиграфијата, градежните фази и хронологијата на бедемите не се истражени, а сондажно се лоцирани мали делови од југоисточен и југозападен правец.30
Позиција на бедемите секако не останала идентична и непроменета во долгиот период од шест века.
Тешко е да се прифати тезата дека во Скупи би се вложувале големи државни финансиски средства за градба на зидано утврдување за континуирано или само привремено стационирање на легиите во зимските месеци, со куса употребна вредност од околу31 30 години.
Уште помалку има причини за утврдување на градот во времето на Веспазијан и Домицијан, кога градот добива статус на колонија и се врши дедукција на ветерани од Leg. УП СТ?" Оваа ситуација е уште понагласена во времето на Трајан, по завршувањето на дакиските војни и формирањето на провинцијата Дакија, кога Мезија престанува да биде гранична провинција, а улогата на Скупи е минимизирана во функцијата на трансферзала за транспорт на трупите од Италија и Африка до Мезискиот лимес.32 Дури и ако се земе како можна претпоставката за Скупи како привремена задининска база, односно помошен логор за сместување на некоја од легиите во зимскиот период во време на Домицијановите (85-89 и 91- 93 г.)“33 и Трајанови дакиски војни (101/2-105/6 г.),34 повторно мора да се смета само на привремено земјено дрвено утврдување, на некоја нова непозната локација, а не на местото од веќе формираниот град Скупи. Засега нема материјални докази за тоа, како ни сигурни епиграфски.35
По релативно мирниот период, зачудувачка е градителската активност и обновата на патната мрежа во времето на Антониј Пиј и Марк Аврелиј.36 Можеби во прв момент збунува бројноста на спомениците од времето на Антонините во регионот на Скупи, особено ако се знае дека во тој период главните настани и воени дејствија се случуваат на север и исток.
Една од поважните воени активности во времето на A. Пиј се случува во подрачјето на среден и долен Дунав. Од 143-149 границите на провинцијата Дакија се под постојан притисок и напади на племињата опфатени со заедничкиот термин Dacii Liberi, кои по преминувањето на Дунав нанесуваат големи штети на подрачјето од Дакија, Панонија, Горна и Долна Мезија.37 По првичното смирување, проблемите продолжуват и во наредните години и кулминираат повторно во 157-158 г. По смирување на побуната преземени се стратешки мерки за поефикасна одбрана на границите, во 158-159 г. направена е нова административна поделба и реорганизација на Дакија.38 Проблемите со овие племиња ќе ескалираат повторно во времето на М. Аврелиј.39
По првите судири со племињата на т.н. Dacii Liberi, кои ја крстарат Дакија, но продират и длабоко во територијата на Долна и Горна Мезија, деловите околу Црно Море (Scythia Minor) како делови од Тракија, се подложени на силна и забрзана романизација и одбрана. Во овој период (150-158 г.) забрзано се обновува патната мрежа,40 но се градат и бројни бурги и президии. кастели и на подрачјето од Тракија во регионите на Deultum,41 Marcianopol,42 Augusta Trajana**43 и Serdika.44 Bo Долна Мезија слични активности се познати од написите од Tomis.45 Оформувањето на овој фортификациски систем е со цел заштита на Тракија46 од продорите на племињата од север. Постојат и мислења дека потребата за заштита на патиштата и градовите е наметната и поради честите внатрешни социјални немири во Долна Мезија и Тракија.47
Логично е да се претпостави дека сличен безбедоносен систем бил формиран во тој период и на територијата на Горна Мезија. Експлицитни епиграфски натписи како во Тракија нема, но постојат повеќе индиректни докази кои го потврдуваат тоа. Тука може да се спомене формирањето на Praesidium Dasmini и Praesidium Pompei на главниот пат Viminacium - Мај55и5“7 и реконструкцијата на патиштата во јужниот дел на Мезија, посебно на реалацијата Skupi - Ulpiana.48
Индикативен с и епитетот Aelia, кој се среќава во името на градот Скупи на еден епитаф.49
Има индиции дека некои од утврдувањата во регионот на Скупи се изградени вотој период, како дел од одбранбениот систем во внатрешноста на балканските провинции.50 Оваа теза е засилена со фактот што Скупи како најјужен урбан центар во провинцијата Горна Мезија, истовремено е и последен одбранбен бастион кон Македонија.
По ненадејната смрт на А. Пиј во 161 г., неговите посвоени синови М. Аврелиј и Л. Вер кои се совладари од 161 до 169 г. ја продолжуваат истата дефанзивна политика за одбрана и утврдување на границите,
| Кацаров Г.. 1926/27, 107-112, сл. 14.
“ Мирчев M., 1961, 15-16, п. 14.
Бјуклиев X. - Гетов Л., 1964, 1, 29, 35.
“4 Бешевлиев B., 1952, 33, бр. 55.
55 Тачева M., 1997, 182-194, спомнува уште еден натпис со слична содржина пронајден во Бизија - провинција Тракија со постара литература за истите. Овие безбедоносни активности ги поврзува со внатрешните социјални немири, против царската администрација, предизвикани од неподносливите даноци, за што сведочи еден натпис од Хистрија.
че Grant M., 1996, 147 - 168, ги анализира внатрешните социолошки збиднувања во империјата во време на Антонините, како резултат на што доаѓа до бројни немири и незадоволства; Тачева M., 2000, 180-188. градовите и главните комуникации.51 Во тој период секако треба да се поместат и почетните подготвителни активности за војната со Партија. Во 162 г. Партија ја освојува Армснија и напаѓа Кападокија, а Лукиј Вер со голем број воени единици е испратен на исток. Потврдено е дека во оваа војна учествуват и единици на Leg. УП Claudia.52
Големите загуби на легијата од оваа војна (еден дел се должи и на големата смртност од чумата) се пополнуваат во 169 г. со регрутирање на нови војници за потребите на новата војна почната во 166 г. на северната граница против Квадите, Маркоманите, Јазигите и др. Голем број од овие војници имаат origo од колонијата Скупи.53
Аналогно на тоа, овој регион веројатно бил активно вклучен и во активностите за прибирање војници и испраќање во воените трупи за војната во Партија.54
Освен надворешните потреси и упади на племињата од север, истовремено империјата ја потресуваат и внатрешни немири кои се услов повеќе за утврдување и обезбедување на териториите и на градовите и главните магистрални патишта.55
Обновата на патните правци и утврдувањето на безбедноста на градовите на Горна Мезија е поврзано и со внатрешните немири предизвикани од прочуените разбојници - латрони (latrones Dardaniae). Тие ги ограбувале караваните, трговците и патниците на незаштитените патишта, а ги пустошеле имотите и утврдените места. М. Аврелиј за да го заштити локалното население и патиштата, ги вооружил гладијаторите и од дарданските и далматинските разбојници направил војници, така што формирал по две коњанички кохорти во Далмација и Дарданија.56
Освен од биографијата на Марк Аврелиј.,757 активностите на латроните на територијата на Дарданија се потврдени и со четири епиграфски натписи.58
Освен за потребите на Leg. УП СЛ, во 169 г. со регрутирање од локалното дарданско население формирани се две кохорти Cohors Ги II Aureliae Иако се уште нема конкретни епиграфски докази, може да се претпостави регрутирање војници за овие две кохорти и од територијата на Скупи, како и дека делови од нив по потреба престојувале тука.
Таква потреба и директна опасност секако е продорот на племето Костобоки во 170 г. од н.е. кој се споменува на нашиот натпис.
Охрабрени од ослабнувањето на римската воена сила по војната во Партија и поместувањето на племињата на просторот од Боемија, Трансилванија и Карпатите, голем број од т.н. дакиски слободни племиња во периодот меѓу 169 и 176 г. продират во дунавските провинции. Меѓу нив се и Костобоките, кои во 169-170 г. ке го преминат Дунав и ќе извршат упад во делот на Долна Мезија и Скитија.
За жал, се уште не е точно утврден точниот правец и местата каде се движеле при нивниот продор, бидејќи е зачуван само мал број историски извори и епиграфски СПОМСеНИЦИ ВО КОИ директно се спомнуваат.
Индиректно, решение за можните патни правци освен епиграфските натписи, даваат колективните нумизматички наоди и некои археолошки наоди од тој период.
Следејќи ја трасата на откриените колективни нумизматички наоди и евидентираните разурнувања во градовите на Горна Мезија, можно е да се претпостави дека се движеле, главно, на просторот од денешна северна Бугарија, а потоа се спуштиле кон југ преку Рацијарија по долините на Морава и Вардар до Тесалоники и Фокида, односно градот Елатеја.
Индиректен доказ за продорот и разурнувањата на Костобоките е градбата на првите камени утврдувања во Августа Трајана - 170 r.,™ Филипопол - 172 r., Пауталија 176-180 r., Никополис ад Иструм - 176
Во тој период се обновени камените утврдувања и во Калатис и Дуросторум, а во Ноге постојат опожарувања. Периодот на Антонините се карактеризира со дефанзивна воена политика. По немирите и војните на источната и северната граница, како и внатрешните социјални немири во Далмација, Горна и Долна Мезија и Тракија, продорот на слободните дакиски племиња, меѓу кои и Костобокит, е пресудниот момент по кој се наметнува потребата за обезбедување и утврдување на патиштата и градовите во овие провинции.
Во тој контекст, сметаме дека аналогно на заштитата и утврдувањето на градовите во Долна Мезија и Тракија, времето по продорот на Костобоките, односно 170 година е terminus post quem, по кој треба да се лоцира градбата на првото камено утврдување во Скупи.
Иако оваа хипотеза засега се темели само на индиректни историски, епиграфски и археолошки извори поврзани за поширокиот регион, сметаме дека во иднина ќе биде потврдена и со конкретни материјални докази од Скупи.
Потребата во еден римски провинциски град како Скупи да се вложат големи финансиски средства за градба на зидано камено утврдување за заштита на градот, секако треба да се наблудува во контекстот на прифатената државна одбранбена политика и стратегија во одреден временски период, при што, освен локалните, влијаат и пошироките регионални и глобални интереси и случувања.
Во прилог на оваа претпоставка се ирезултатите од најновите сондажни истражувања на дел од југозападниот бедем. Технологијата на градење упатува на времето на М. Аврелиј, а најраните монети се од времето на Фаустина помладата. 79
Lenče Jovanova Museum of the City of Skopje
WHEN WAS THE FIRST STONE FORT BUILT IN SCUPI
Белешки
- Надгробната плоча е пронајдена при истражувањата на Источната некропола на Скупи во 1996 г.. во организација на Заводот за заштита на спомениците на културата на град Скопје. Се чува во Лапидариумот на Музејот на град Скопје. ↩
- ІМЅ II, n°85 М. Авг(elius) Timon, се поврзува со ориентално потекло. ↩
- ІМЅ VI, 32, се среќава како когномен на неколку од отпуштените војници со потекло од Скупи на латеркулот од Viminacium; ІМЅ II, p. 38, p. 90, п. 3. ↩
- Папазоглу Ф., 1964, 49-75, едно од најбројните имиња на територијата на Дарданија. Неговите носители се поврзиваат со домородно потекло. а бидејќи е побројно во западниот дел од територијата му се атрибутира припадност кон илирскиот етнички супстрат. Исто така и именската формула е типична за за овој дел од регионот (едночлена со името на таткото во генетив; Papazoglu Е., 1969, 168-189; Мирдита Z., 1981, 97; Проева H., 1996, 87, името Dassius го определувал како латинско и не се согласува со определбите за неговата илирска припадност. ↩
- Папазоглу Ф.. 1964, 69, познати се уште два натписи од Скупи и еден од Ремесијана, со името Dasius, чии носители биле домородци кои во II век служеле во римската војска и потоа добиле римско граѓанско право. ↩
- Kajanto 1., 1965, 28, 296, припаѓа на редот ретки когномени. ↩
- Dragojevi¢é Josifovska B., 1974, 246. ↩
- Kajanto 1.. 1965, 98, 286; Благодарност до проф. М. Мирковиќ (Филозофски факултет - Белград). која ми укажа на можноста дека овој дел од текстот, кој првично беше прочитан како - Postimias р(і)іѕ (поради слаба зачуваност), веројатно треба да се чита само како име, односно Postimia рез. ↩
- Script. Hist. Aug., Vita Marci Antonini XXII, 7; Mósey A., 1970, 194-195. ↩
- IMS IV, 31-32. ↩
- Ptol., Tab. IX. ↩
- Колоянов С., 1993, 150. ↩
- е Paus., X, 34, Паусанија ги споменува Костобоките индиректно во контекст на подигањето споменик на еден олимписки победник, кој го одбранил градот Enateja од овие разбојнички банди. ↩
- Papazoglu E., 1969, 137-140. ↩
- Dio Cass. LI., 22, 6-7; 23, 2-3, 25, 2-3; Papazoglu F., 1969, 142-143. ↩
- Papazoglu F., 1969, 142-143; Papazoglu E,, 1974, 338-351; IMS, VI, 18. ↩
- Иванов P., 1999, 23, со таму цитирана литература.. ↩
- Геров Б., 1980, 20; Мико M., 1996, 28-29; ІМЅ VI, 23-24, Иванов P., 1999, 17-28, “" Mirkovié M., 1996, 30. ↩
- Méscy3 A., 1970, 49-50, 69; Микулчиќ И.. 1982, 36-37; IMS VI, 24. ↩
- Мико M., 1996, 27-29. ↩
- Mocsy A., 1970, 49-50; Микулчиќ И, 1982, 36-37; IMS VI, 24. ↩
- Tac., Ann. V, 3. ↩
- Микоче M., 1996, 30-31; Петровиќ П., 1986/8, 41-46, ↩
- IMS VI, 24, 74, 75, note 8. ↩
- а Микулчиќ И.. 1982, 36, 41. ↩
- Mikuléié 1., 1970, 130; Mikuléié 1., 1971, 476-478: Микулчиќ И.. 1982, 41, трасата и димензиите на бедемите е повеќе резултат на опсежни и студиозни топографски рекогносцирања на теренот отколку археолошки истражувања. ↩
- IMS V1, 24-25, note 4-9; DuSani¢ S., 1996, 42. ↩
- Dusani¢ S., 1996, 42-49, ↩
- Dušanić S., 1996, 42-49. ↩
- Mirkovic M., 1996, 39, на еден папирус датиран во 100 г. од н.е. се споменува дека во Трајановите дакиски војни градот Стоби е заднинска воена база, па според тоа тоа би можело да се очекува и за Скупи. ↩
- ІМЅ VI, n° 15, 29, 31, 42, 63, 45, 46; DuSanié 5., 1996, 42-49, постојат само индиректни епиграфски потврди за оваа претпоставка, односно пронајдени се неколку1 епиграфски натписи на кои се спомнуваат лица кои имаат и административни функции во градот но истовремено и активна војничка кариера. зе ІМЅ VI, 155-160, n0 196, 197, 200, 201; Јованова Л.. 2005. (во печат). ↩
- Grant M., 1996, 20; Jovanovi¢ A., 1996, 50. ↩
- Grant M., 1996, 20. ↩
- Grant M., 1996, 6. ↩
- Grant M., 1996, 20. ↩
- Moscy A., 1970, 22-23; Cerskov E., 1970, 64, 66. ↩
- ІМЅ VI, 26, освен мислењето дека овој епитет треба да се поврзе со активностите на Хадријан (Јосифовска); Méscy A., 1970, 68, има мислење дека епитетот треба да се поврзе со активноста на Антониј Пиј и една нова аграрна дедукција. ↩
- Микулчиќ И.. 1982, 58, 68-71, според Tabula Peutengeriana на 21 милја од Скупи се наоѓа станицата Praesidium, што одговара на 32 км. Микулчиќ ја идентификува со кастелот „Дрма“ Бадер кој се наоѓа на јужната периферија од Скопската Котлина на главниот премин од Мезија во провинцијата Македонија. а покрај самиот кастел поминува и патот Скупи - Стоби. ↩
- Grant M., 1996, 30-32. ↩
- Grant M., 1996, 30 - 32, ↩
- IMS II, 38, 90, n° 53. ↩
- Wiseman J., 1973, 143-183, постојат индиректни докази за учество во оваа војна и на војници со потскло од Стоби. кои по враќањето веројатно ја пренеле и чумата во овој регион. ↩
- Grant M., 1996, 147 - 168, Тачева М.. 2000, 182-188. ↩
- Moscy A., 1970, 194-198; IMS IV, 31-32. ↩
- Script. Hist. Aug., Vita Marci Antonini XXI, 7, според биографијата, М. Аврелиј потиснат од маркоманската опасност од север ги наоружал гладијаторите и далматинските и дарданските разбојници ги направил војници. ↩
- Moscy A,, 1970, 194-198; Мична Z., 1981, 260-262, n° 291, 295. ↩
- ІМЅ VI, 178-179, п. 236, на епитафот пронајден во Коњух се споменува припадник на cohors I, поради што некои истражувачи претпоставуваат дека е во прашање Cohors 1 Aurelia Dardanorum. ↩
- Grant M., 1996, 36. ↩
- Иванов Р., 1999, 109, 292. ↩
- Bozkova B., 2000, 35 - 43, со таму цитирана литература. ↩
- Николов Д., 1965, 14. ↩
- Mihailov G., 1961, Vol. III, 1, n° 878. ↩
- Русева Слокоска Л., 1989, 30. ↩
- Иванов T., 1988, кн. 3, 97-108. ↩
- Станчева M.,1972, 1, 51-54; Станчева M., 1975/3, 30-36, пронајдени се два натписа кои биле поставени на северната и западната порта на Сердика. Тие го прецизираат подигањето на првото камено утврдување на Сердика во периодот од 176 до 180 г. во време на зедничкото владеење на Марк Аврелиј и Комод. ↩
- Иванов Р.. 1999, 109. ↩
- Овие сознанија се презентирани од истражувачот Д. Калмадеска Михаилова на 17-ОТ симпозиум на манд одржан во 2002 г. и ќе бидат презентирани во Масеԁ. acta archaeol. 17. ↩
- фотографиите ги изработи: С. Неделковски. ↩
Summary
When Was the First Stone Fort Built in Scupi
This report attempts to determine chronologically the construction of the first stone fortification in the Roman town of Scupi based on the analysis of the already known historic events related with the territories of Scupi, Dardania and Moesia in the Ist and 2nd century AD, complemented with the observations arising from a newly discovered epigraphic monument. For the time being this hypothesis rests merely on historical and epigraphic data associated with the territory of Scupi, as well as the analogies and finds from towns in Moesia Inferior, Moesia Superior and Thrace.
In 1996, during the archaeological excavations of the East Necropolis in Scupi a new epigraphic monument was discovered measuring 165 x 70 x 20 cm. It was made of poor quality white limestone — travertine. It was discovered at the place of its secondary use as construction element of a Late Roman grave structure dating from the first half of the 4th century AD.
The nine-line inscription is written in Latin letters, the first and the last letters forming lines. There are several ligatures which have often been seen on epigraphic monuments from the area of Scupi. Punctation marks have been used properly, the sign of triangle having been applied for abbreviating words in the text
The monument was dedicated to Timonius Dassus, who died when he was at the position of decurion of the Second Aurelius’ Cohort. He presumably died in battle during the inroad of the Costoboci tribe, when he was 50 and had served twenty three years in the army. The monument was erected by his wife Postimia Spes.
A certain indication for dating of the inscription is the year of forming the cohors II Aureliane Dardanorum (169 AD by Marcus Aurelius), as well as the chronologically precisely identified impact of Costoboci in 170 AD.
This inscription is the first one to inform us that the territories of Dardania and Scupi were not exempt from the impact of the Costoboci tribe in 170 AD. Costoboci was a tribe of Dacian origin. Their earliest mention was in the List of Nations by Pliny the Elder, whereas the latest written evidence of them was by Dio Cassius in 172 AD. They have also been marked on the map of Ptolemy. They populated the upper course of the Tisa river in the foot of the Karpathian mountains, more precisely, southeast parts of the province of Dacia, presumably in the area of the present day Seret river in Romania.
In the scientific interpretation of this monument more attention should be paid to the historic background and the events that occurred more widely in the region in the former period, that is, the time of from the forming of the town till the reign of Marcus Aurelius. Only in this light can we consider the time and the need of investing in a provincial as was Scupi substantial finances for constructing a stone fortification.
The beginnings of the Roman town should be associated with deployment of legions to the north of the province Macedonia during the reign of Augustus. There are indications that in the area where the Roman town Scupi was about to merge later, an army camp of one of the legions, V Macedonica or IV Scythica, was originally situated prior to their definite transfer to Danube, till 33/43 AD at the latest. No archaeological or epigraphic evidence has, however, confirmed that.
If the assumption is accepted that a legion camp was constructed here at the beginning of the Ist century AD, then it must be expected that it was of smaller size and was probably built of wood and earth with palisade. At that time the interests of the Roman military policy were focusing on Danube and this region served merely temporarily for the rear lines. The period was also too short (some 30 - 40 years) during which some of the mentioned legions must have been located continually for building a military camp of solid structure.
The time of Vespasian, Domitian, Traian and Hadrian was a period of relative piece in this part of the empire.
In the time of Antonines, beside the outer turmoil and inroads of tribes from the north and east (Marcomanni, Quadi, Jazyges, Dacii Liberi and Parthi), the empire was also threatened by social turbulence in Thrace, Dardania, Dalamtia, etc., which was another reason for more intense defense policy and securing the borders, the town areas and major roads.
Encouraged by the weakening of Roman armies after the war with Parthia, as well as by the migration of the tribes to the territories of Bohemia, Transylvania and Karpathian mountains, great deal of the so-called Dacii Liberi, including the Costoboci, made inroads to Danubian Provinces in the span of 169-176 AD.
Following the route of the discovered coin hoards, epigraphic monuments and the documented ruining of towns in Moesia Inferior, it could be assumed that their movements were mainly in the territories of present day north Bulgaria, descending towards south through Ratiaria along the valleys of Morava and Vardar down to Thessalonica and Phocis, i.e., the town of Elatea.
Indirect evidence for the impacts and plundering of Costoboci is the construction of the first stone forts in Augusta Traiana in 170 AD, Philipopolis — 172 AD, Pautalia 176 —180AD, Nicopolis ad Istrum— 176 AD and Serdica 176 — 180. During that period stone forts were also reconstructed in Calatis and Durostorum, and there were fires in Novae.
On this ground, our opinion is that the impact of Costoboci in 170 AD was presumably the direct and crucial reason, but also terminus post quem, after which the construction of the first stone fortification in Scupi should be chronologically identified, and by analogy, in the towns of Moesia Inferior and Thrace.
In favour of this assumption are also the most recent trenches dug at the part of the southeast town wall. The mode of construction points to the reign of M. Aurelius and the earliest coins are from the time of Faustina the Younger.
Библиографија
- Бешевлиев Б., 1952, Епиграфски приноси, София Бјуклиев X. - Гетов Л., 1964, Два нови епиграфски паметници за укрепителната денност на Антонин Пия в Тракия, Археология 6, София
- Božkova B., 2000, Hoard of Roman Gold Coins from Village of Stakevci, Macedonian Numismatic Journal N’ 4, 35-43, Skopje
- Геров B., 1980, Земевладението в римска Tpakua и Musua I - Ш век, Годишник на Софискил универзитет Факултет за класически и ниви филологии (ГСУ ФКНФ), 77 (1977), N°2, Софии
- Grant M., 1996, The Antonines, The Roman Empire in Transition, London
- Dragojevi¢ Josifovska B., 1974, Dva neobjavljena latinska natpisa iz RadiSana kod Skoplja, Ziva Antika XXIV, sv. 1-2, Skopje
- DuSani€¢ 5., 1996, The frontier and the hinterland: The role of Scupi in Domitian’s wars on the Danube, Roman Limes od7 the Middle2 and7 Lower Danub, Belgrade
- IGBulg. Mihailov G., 1961, /nscriptiones Graecaae in Bulgaria Repertae, Serdicae
- IMS II Mirkovié M., 1986, /nscriptions de la Mésie Supérieure, Viminacium et12 Margum, vol. П, Beograd
- IMS IV Petrovié P., 1979, Inscriptions de la Мече Supérieure, vol. LV, (Naissus-Remesiana-Horreum Margi ), Beograd
- IMS VI Dragojevi¢é Josifovska B., 1982, Inscriptions de la Мече2 Supéure, vol. VI, Seupi1 et2 la région ae Kumanovo, Beograd
- Иванов T., 1988, Северната порта на Никополис ад Иструм, Военноисторически сборник, кн. 3, Софии
- Иванов P., 1999, Долнодунавската отбранителна система между Дортикум и Дуросторум от Август до Маврикий, Софич
- Јованова Л., 2005, Ноѕ milliarium од времето на Марк Аврелиј од Скупи, Зборник на Музејот на Македонија, Археологија бр. 2, Скопје
- Jovanović A., 1996, A Comment оп a Bronze Medallion of Antoninus Pius, Macedonian Numismatic Journal, n. 2., Skopje
- Kajanto I., 1965, The LatinCognomina, Helsinki
- Кацаров I., 1926/27, Антични паметници от България, Известия на Археологически институт (ИАИ), кн. IV, 107-112, София
- Колочинов C., 1993, Костобоки - Кратка енциклоцедин шракииска древност, Костобоки, Софии
- Mikultié 1., 1970, Skupi - Isto¢na nekropola i j/i sektor gradskog bedema, AP 12, Beograd
- Mikuléié 1., 1971, Teritorija Skupa, Živa Antika XXI-2, Skopje
- Микулчиќ И. 1982, Скопје со околните тврдини, Скопје
- Móscy A., 1970, Geselschaft und7 Romanisation der rémischen Provinz Moesia Superior, Budapest
- Mirdita Z., 1981, Antroponimia e Dardanisé пе kohén romake, Prishtiné
- Mirkovié M., 1996, The Iron Gates and the roman policy on the Moesian Limes 33-117, Roman Limes on the Middle and7 Lower Danube, Belgrade
- Мирчев M., 1961, Нови епиграфски паметници од Черноморието, ИВАД (Извести на Булгарскошо археологическо дружество) кн. 12, Варна
- Николов Д., 1965, Августа ТраѕНа-Вереѕ (II-VI в.), Археологии 3, Софил
- Папазоглу Ф., 1964, Дарданска ономастика, Зборник радова Филозофског факултета у Београду VIII, 1, 49-75, Београд
- Papazoglu F., 1969, Srednjebalkanska plemena и predrimsko doba, Posebna izdanja Centra za balkanoloska istrazivanja (CBI) XXX, Sarajevo
- Papazoglu F., 1974, Quelques aspects de | histoire de la province de Macedoine, Aufsteig und7 Niedergang der rémischen Welt (ANRW) VII-1
- Petrovié P., 1979, Inscriptiones de la Mésie Superieure, vol. TY, Naissus - Remesiana, Horreum Margi, Beograd
- Петровиќ. П., 1986/8, Римски пут у Ђердапу, Старинар XXXVI - XXXVII, Београд
- Проева Н., 1996, Епихорски имиња во Горна Македонија, „Јазиците на почвата на Македонија“, кн. 3, еԁ. „Историја на културата на Македонија“, Скопје
- Русева Слокоска Л., 1989, Наупалия., Топография, градоустройство и укренишелна система, Софи
- Станчева M., 1972, Наттис за изграждане на крепостната стена на Сердика, Векове, кн. 1, Софич
- Станчева M., 1975, Втори натпис за крепосната стена на Сердика, Археология 17, София
- Тачева M., 1997, История на Българските земи в древността през елиническата и римската епоха. София
- Тачева M., 2000, Власт и социум в римска Тракии и Мизин, Cocbua
- Wiseman J., 1973, Gods, War and Plague in the time of Antonines, Studies in the Antiquites of Stobi, vol. 1, 143-183, Beograd
- Cerskov E., 1970, Municipium DD kod1 Soéanice, Beograd