Macedoniae acta archaeologica 16 (2005) · стр. 149–176

Ревизија на археолошките податоци за античкиот театар во Стоби

Еден од најмаркантните архитектонски објекти во Стоби кои најдиректно ја одразуваат социјалната структура и ниво на културно живеење во оваа градска општина претставува античкиот театар. Долгиот континуитет на археолошки истражувања е втемелен врз сознанијата од раните систематски ископувања во Стоби концентрирани токму тука, а изведени по снимањето на градската територија во март 1924 г.1 Оттогаш, изведувани во повеќе наврати се до денес, тие даваат квантум податоци кој не соодветствува на нивото на стручната мисла, која, ако не единствен, секако претставува најсилен мотив и причина за изведба на археолошки ископувања. За жал. покрај повеќекратните самообврзувања на истражувачите на Стоби за публикување на целосните студии?2 се чини дека оптимумот опсервации и стручни заклучоци кои ја детерминираат историјата и функцијата. меѓу другите, и на оваа градба, се дадени во најраниот посеопфатен приказ на нејзиниот прв истражувач. Б. Сариа.3 Неговите продолжувачи успеваат да дадат само мали дополнувања и понекаде прецизирања на стратиграфските слоеви, не обидувајќи се поопстојно да го детерминираат историскиот и културниот континуитет на театарот и да ги разграничат поединечните фази на неговиот развој. Дури се чини дека и грешките или празнините во познавањето на структурата на оваа градба од почетокот на XX век, со обзир на количеството и нивото на општи познавања. трајно влијаеле во формулирањето на одредени дефиниции за архитектонско-функционалните елементи на објектот. Сепак, благодарение на релативно високиот степен на објавеност на податоците од ископувањата од страна на Б. Сариа. Е. Дигве и тандемот Џ. Вајзман и Ѓ. Мано-Зиси, појава генерално некарактеристична за поновата македонска4 археологија, некои поопстојни опсервации можат да се извлечат и по пат на кабинетска ревизија на податоците и повеќекратна посета на објектот. Засега најмалку познати и натаму ќе останат историски најмладите археолошки траги. есенцијални за проучувањето на раниот среден век5 во Стоби и Македонија. Обработката на овие и слоевите датирани во IX-XI век, останува обврска за истражувачите по десакрализацијаша на музејските депоа и нивното ставање на располагање пред стручната јавност, како основен предуслов за воведување попрофесионални методи и практики во археологијата. Во оваа прилика основниот интерес ќе биде насочен кон функционална анализа и периодизација на објектот од неговите почетоци до затворањето на театрите за спектакли. Во контекст на претходно реченото, се наметнува потребата за објективно редефинирање на фазите на постоење, со оградување од често лошо или недоволно образложени дефиниции кои ги обременуваат сознанијата за постоењето на античкиот театар. Оттука на ова место ќе биде направен обид за осовременување на неговата опсервација од аспект на тековните сознанија за театарските градби на поширокиот медитерански простор.6

За разлика од првите констатации за позиционирањето на кавеата врз природната стрмнина на теренот,7 денес веќе со сигурност може да се каже дека таа е целосно поставена врз зидана субструкција во подножјето на гребенот што се издига североисточно од театарот. Најмалку позната фаза во историјата на театарот во Стоби е првата архитектонска рамка, едноставна долга, плитка, и длабоко фундирана платформа за сцена поставена според шемата на планирање за римски театри, пресечена со т.н. Харонов тунел.8 Подоцнежните археолошки истражувања во сцената ги детерминираат овие остатоци во временски рамки од крајот Hal qo крајот на втората четвртина на П век од н.е.9 Со нив целосно коинцидираат културните слоеви со трасата на Аквадуктот лоциран под кавеата во првиот западен радијален коридор.10 Претпоставениот прекин на градба засега е недоволно аргументиран. па оттука сметам дека првата фаза на градба не е делива од остатоците на зградата документирани со археолошките ископувања.11

Сл. 1. Архитектонски план На Римскиот театар во Стобисо аплицирана хоризонтална оска во линија на римските аналеми (Според: E. Gebhard, изработиле: W. B. Dinsmoor, Jr., Ch. Ehrhorn, E. P. Hemans, Studies in the Antiquities of Stobi Ш (1981) сл. 1.)
Сл. 1. Архитектонски план на Римскиот театар во Стобисо аплицирана хоризонтална оска во линија на римските аналеми (Според: E. Gebhard, изработиле: W. B. Dinsmoor, Jr., Ch. Ehrhorn, E. P. Hemans, Studies in the Antiquities of Stobi Ш (1981) сл. 1.)

Скената, подигната според Б. Сариа во време на Хадријан (117-138),!2 претставува релативно куса и длабока зграда која се развива до ширината на првата дијазома на театронот, со странични плитки псевдо-параскениуми (versurae) кои се издигаат до вториот кат, со сочувна висина од 3 м над подот на пародосите.13 Фасадата на скената е фиксирана со базата на квадрат впишан во круг според хеленистичките начела за конструкција на театарските градби.14 Во првата фаза Гебхард смета дека не е оформена одредена декоративна фасада.15 Според истиот автор, во втората фаза латерално од сцената симетрично се додадени два забележително поплитки анекси кои ја поддржуваат фасадната линија.16 Типично за овој втор аранжман со кој се исполнети предусловите за унификација на комплексот би било затворање на пародосите во линија на надворешниот периметар на кавеата и премостување со сводови според каноните на римските театри. Аргументи за тоа дава првобитната „римска“ форма на аналемите кои ја затворале полукружната кавеа видлива на поновите основи на градбата.18 !!8 (сл. 1, 4) Анализата укажува на подоцнежно вградување на овие аналеми во субструкцијата, при што заради удвојување на зидните маси доаѓа до продлабочување на кавеата до наизглед потковичеста форма.19 До трансформација на кавеата секако доаѓа како последица на силно тектонско поместување. на што укажува брановидно формираното подно решение на западниот пародос датирано во текот на Ш век. а кое резултира со уривање на примарните аналеми.20 Новите идни платна на аналемите имаат носечка улога во подобрувањето на општата статика на кавеата. Потврда нуди и солидната изработка на скалилата крај западната аналема. многу подобро зачувани од сите други кои се половично изведени со одбивање на рабните делови на блоковите и изразито изабени.21 Преземените активностите во овој период и впишаните лични имиња и фили врз седиштата. според Сариа со потекло од П и Ш век до Диоклецијановото време, укажуваат за важноста на објектот во општествениот живот на градот.22 Реконструкцијата е естетски решена во контекст на културните влијанија обележени со ренесанса на хеленизмот карактеристична како за раниот царски период така и за целата доцна антика.23 Применетиот опус на зидање, opus quadra- *тим* или т.н. ашлар. е изведен во традиционален метод на алтернирачки редови камен во исклучително педантна организација и површинска обработка на блоковите, што го компензира недостатокот на орнаментика и полихромија кон која се стреми доцноцарската и особено раната византиска архитектура.24 Досегашното игнорирање на примарните римски аналеми и опсервирањето единствено на подоцнежните закосени т.н. хеленистички аналеми. наметнува констатирање на единствено и нелогично проектантско решение со употреба на удвоени зидни површини кои се сечат. Во големиот спектар на документирани градежни решенија како варијанти на основниот тип театри, резултат на специфичните локални геолошки карактеристики, слична појава досега не е евидентирана.25 Оттука недостатокот на поинакво функционално објаснување дозволува вакво толкување на археолошките податоци.

Оригиналниот изглед на новата градба на скената, припаѓа на развиените столбести раноримски фасади. придружена со колонада од 10 слободни столба и паралелни пиластри. Алтернирачки полукружни и правоаголни ниши се поставени наизменично во сегментите на тремот, меѓу петте степенести по големина влезови. Во иницијалната форма вториот кат на scaene frons сосема ја поддржувал организацијата на првиот кат со координација на елементите на скената и кавеата според каноните на римската архитектура, применета во реконструкцијата на

Б. Сария. Годишњак мјс I, 1937, 6, сл. 2, со детален опис. Аналогни примери за употребата на овој опус на зидање се Амфитеатарот. Гимназионот и Асклепионот во Пергамон од П век. Подоцнежната употреба на обработени блокови песочник е исклучително ретка, често во секундарна употреба и редовно со цел да исполни одредена функција; носечка во долните партии, во аголните партии да даде цврстина на градбата или алтернира со други видови градежен материјал. J. B. Ward Perkins, Notes on the Structure and Building Methods of Early Byzantine Architecture, D. Talbot Rice, ed., The Great Palace of the Byzantine Emperors, Second Report, Edinburgh 1958, 53-55, 100, T 27 В, C, D, Е. Доцна примена во фасадата на градските зидини на Константинопол кај Буколеон од крај на УГи УП век; ibid., 177-178.

ен под на спојот меѓу26 најзападниот радијален и надворешниот циркуларен коридор под кавеата го одредува времето на користење, паралелно со погоре спомнатиот малтерен под во источниот пародос грубо датиран во III век.27 Малку е веројатно со овие кампањи да се врзеи преградбата на аналемите, туку, пред се, имињата врежани врз седиштата на кавеата датирани во Пи Швек,и добро познатите мобилни системи за заштита на аудиториумот кои укажуваат на користење до крајот на Ш век.28 Низата земјени подови во орхестрата од втора страна потврдуваат единствено континуирано функционирање без индиции за идентификување на одредена хронолошка секвенца.29

До порадикална трансформација на сцената30 доаѓа во четвртата фаза, кога низ поинтензивна градежна активност доаѓа до примена на нови конструктивни и естетски решенија. Причините за вака интензивни интервенции може да се претпостави дека потекнуваат единствено од дестабилизација на градбата во силна природна катаклизма. Е. Гебхард успева да дефинира силен земјотрес кој во крајот на Ш век предизвикал поместување за околу 12 см на масивните ортостати на кавеата и оштетувања во различни нејзини делови, како и на скената. Тектонското поместување е документирано со брановидно деформираниот малтерен под во источниот пародос.31 Оттука, со обзир на интензитетот на катаклизмата и репарациите кои следат, а кои подолу ќе бидат детално изнесени. сметам дека оваа катастрофа довела до уривање на класичните римски аналеми, а не некој неопределен настан од Ш век. Поврзувањето на оваа интервенција со комплексната санација на театарот добиваат соодветно објаснување и низата преградби во кавеата, кои единствено во овој контекст го добиваат вистинското толкување. обем и причина. Стабилизирањето на градбите и нивното ново естетско уредување го обележува новиот период на функционирање на објектот.

Поранешното аголно решение на фасадата на скената со параскении/ verзигае, веројатно во оваа кампања е втопено во издадено масивно бетонско цокле обзидано со квадери песочник, кое Сариа го именува како ризалити. Со тоа класичната столбеста рамна фасада се трансформира во масивно заокружен аранжман исфрлен пред поранешната фасадна линија, додека на катот се уште егзистира оригиналното аглесто решение.32 Според Е. Гебхард, оваа четврта фаза33 е идентична со втората фаза. Обемот на интервенции при оваа санација е толку голем што и двајцата нејзини рани истражувачи ги доведува во заблуда. Наспроти Б. Сариа, кој идентификува трета фаза на обнова, односно преуредување за venationes околу 300-тата г., со можност за евентуално поправање на сцената.34 Е. Дигве претпочита единствен период на постоење, но наместо да остане доследен кон проценетото Диоклецијаново време, тој компромисно се решава за раниот Ш век.35

Во оваа фаза целиот комплекс е декориран во карактеристична црвенобела колористочна хармонија. Наспроти белата основа на кавеата и зидовите на скената стојат двобојниот поден мозаик на источниот пародос изведен во opus зестед6 и парапетните плочи од црвена breccia кои го обрабувале подиумот на кавеата или дијазомата.37 Централен мотив претставува уредувањето на scaene frons, каде наспроти светлата стукатура и оплата на зидовите контраст чинат довратниците и праговите, дел од столбовите со капители и големите подни плочи на подиумот, сите изведени од црвен варовник.38 Проблемите кои се јавуваат при реконструкцијата на изгледот на скената имаат поширок одраз врз формирањето на целиот комплекс. па оттука бараат подетално разгледување.

Кон оригиналното оформување на scaenae frons припаѓаат двата коринтски капители изработени од бел мермер. датирани во првата половина на П век, дополнети со мазни столбови долги околу 5 м и ниски јонски бази.39 Кон високиот ред Сариа ги атрибуира и фрагментираните црвени мермерни столбови откриени во орхестрата, делумно преупотребени во Епископската базилика, на кои им припаѓал коринтскиот капител од црвен варовник откриен на истата локација, датиран според Вајганд во раниот IV век.40 Едновремено со нив настанала и пониска колонада изведена од истиот црвен варовник. можеби во алтернација со столбови од бел црвено-зелен жилест мермер и коринтски капители од бел мермер со примерок откриен во сцената и датиран во истото време.41 Изразената бихромија на театарот досега не го добила заслужениот третман. Идеалот на полихромни сценски фасади може да се лоцира во фантастичното сведоштво за дрвениот театар на М. Aemilius Scaurus од 58 г. пр. н.е. со една мермерна колонада. средна од стакло (мозаик) и горна од позлатено дрво.42 Оттука, иако замената на поединечни столбови од оштетената колонада во стилот на полихромните трикатни фасади. како, на пример, кај театрите во Сабрата. Лептис Магна и други северноафрикански театри не е исклучена.43 сепак разликата во бојата на каменот сугерира можност за постоење на уште една колонада од висок ред во друга боја. Поткрепа за тоа даваат и структурните карактеристики на театарот во Стоби. (сл. 2, 3)

Логично е да се претпостави, пред се, дека колонадата од понизок ред која во највисокиот кат ја обрабувала фасадата на сцената имала пандан во тремот долж горниот периметар на кавеата. Во прилог на тоа говори фактот дека ваквата конструкција би ја надополнила висинската нивелација на комплексот-сцена: кавеа, правило при конструкцијата на римските театри.44 Со обѕир дека кавеата на театарот во Стоби се одликува со 2 мениани, имајќи ги предвид димензиите на поединечните архитектонско-скулптурални елементи и канонски пропишано постоење на горен трем заради максимална акустичност545 логично решение за затворање на комплексот и измирување на висинската нивелација би претставувала сцена со две еднакви колонади и трета од понизок ред како пандан на периметралниот трем над кавеата. Постоење на горна дијазома е претпоставено при документирањето на TeaTapor,*©46 чие присуство не би придонело за целосно исполнување на функцијата на тремот, освен за подобра комуникација, но укажува на техничките предуслови за постоење на трем. Примерите на слични тремови се бројни кај римскиот тип театри (Лион. Оранж. Таормина. Херодовиот театар во Атина итн.), со екстремни појави на двојни галерии кај театрите во Остиа и во Аспендос.47 Оттука сметам дека е реално да се очекува постоење на трем и во Стоби. Недостатокот на декоративна пластика која би го потврдила неговото постоење секако е резултат на раниот датум на негова дезинтеграција, уште во текот на ГУ век, како што ќе биде прикажано подолу во текстот, по што материјалот е секундарно употребен слично на останатата пластика од скената, како градежен материјал, за печење вар или во декорацијата на други градби. Во тој контекст е и големата серија коринтски капители од Стоби откриени во разни градби датирани во IV век, меѓу кои и капителот со маски од портикот на Куќата на Псалмите.48 Но донесувањето финален суд бара детална документација и анализа на серијата.

(Според: E. Gebhard, изработиле: W. B. Dinsmoor, E. P. Hemans; Studies in the Antiquities of Stobi Ш (1981), сл. 3)

Сл. 2. Напречен пресек на театарскиот комплекс, (Според: Б. Сариа, изработил: Einar Dyggve, Годишњак МЈС 1 (1937), сл. 46)
Сл. 2. Напречен пресек на театарскиот комплекс, (Според: Б. Сариа, изработил: Einar Dyggve, Годишњак мјс 1 (1937), сл. 46)
Сл. 3. Напречен пресек на театарскиот комплекс
Сл. 3. Напречен пресек на театарскиот комплекс

Спротивно на овде предложеното теоретско решение E. Turse предлага двокатен трем со колонади од висок и низок ред. но неуспевајќи да го затвори комплексот наоѓа компромис. поставувајќи ја пониската колонада врз високи бази, а на местото на периметралниот трем поставуваа дијазома (са. 2). Со оглед дека вакви археолошки бази не се откриени.49 нивната употреба во реконструкција е несоодветна. Реинспекцијата на пропорционалните карактеристики на Хеманс промовира поинаква метрика на столбовите и предлага реконструкција што ја нагласува дисонантноста во архитектонската композиција на комплексот“д50 (сл. 3). Тоа ја прави прет-

Б. Сариа, Годишњак мјс I, 1937, 29 стриктно напоменува дека колонадата поседува исклучиво едноставни ниски бази за да спомене подоцна на стр. 34 горни столбови на високи бази.

. поставката за постоење на трикатна фасада уште пореална за целосниот изглед на комплексот.

Најобемната реконструкција на театарот во Стоби од почетокот на IV век вклучува и интервенција врз архитравите и корнизите од скената. Во поглед на нивната датација Сариа не успева да се определи меѓу можното рано потекло во Хадријановата или раноантонинската епоха. како одраз на монументалноста придружена со поедноставување во декорот или недоработеност атрибуирана на времето на обнова.51 Сепак, освен едноставноста во декорот. што зборува во прилог на раното потекло на оригиналите, евидентна е технички скромна обработка на површините, што од аспект на обемот на санација на објектот со потврдено рушење во сите нивоа сугерира постоење на финансиски или временски проблем во подоцнежниот термин. кој не дозволувал комплетирање на работите.52 Воедно. недоработеноста која како општа карактеристика го обележува комплексот во двете главни фази на градба, зборува за начинот на финансирање и опаднатата економска моќ на градот. Завршницата ја чини доминантното присуство на византиски тегули од лаконски тип со кои е покриен кровот.53

Обемот на реконструкцијата е јасен доказ за живиот интерес на градот за постоењето на театарот и неговата улога во општествениот живот. Спектарот на интервенции, пред се. ја потврдува потребата од стабилизирање на градбата во овој сеизмички високо активен регион. а солидната зачуваност на аналемите cè до денес, наспроти речиси сосема руинираниот периметрален зид на кавеата,54 ја потврдува оправданоста на намерата. Структурни интервенции се посведочени и во засводувањето со цигла на оштетениот западен радијален коридор55 непосредно до западната аналема, како и на централниот и на споевите меѓу радијалните и циркуларните коридори. наспроти зачуваното оригинално засводување со бетон над циркуларните коридори. 55 Едновремено доаѓа до инсталирање на странични рефугиуми и темелни преправ-

. 55 Б. Сариа. Годишњак MIC ТІ, 1937, 11. 13; Е. Gebhard-a, Studies III, 1981, 20: особено внимание на над5идувањата обрнува В. Лилчиќ, Античка градежна керамика во Република Македонија, Скопје 1996, 58-59, сл. 26-31, но не успева да спроведе коректна периодизација на објектот. ки на централниот радијален коридор, на чиј крај е вграден уште еден збег.56 Не е сосема извесно дали овој коридор во претходниот период ја остварувал комуникацијата меѓу орхестрата и просторот зад кавеата, но и тој како и останатите радијални коридори преку вомиториумите овозможувал пристап до гледалиштето и придонесувал за проветрување на субструкцијата заедно со вентилационите отвори.57 До инсталација на збеговите веројатно дошло како резултат на нарушена статика на објектот. кога дијапазонот на интервенции дозволувал темелна реконструкција во овој обем. Потребата од нивно вградување секако била во согласност со тука изведуваниот репертоар. munera gladiatorum и venationes, и имала за цел да го олесни повлекувањето на изведувачите од кавеата, а во координација со поразвиените видови на заштита на гледалиштето. Тоа го потврдуваат оштетувањата на гредата над самиот влез во западниот збег.

Особен куриозитет во историскиот развој на театарскиот комплекс претставува грубото зидување на надворешниот влез во централниот радијален коридор под темето на кавеата.59 Тоа ја обележува петтата кампања на интервенции поврзана со јакнењето на христијанскиот култ и неговото инсталирање во Епископската базилика. Вистинската причина ја нуди градбата на новата базилика подигната врз масивен земјен насип во средината на У век.60 Со затрупување на меѓупросторот целосно била прекината поранешната комуникација меѓу театарот и просторот околу Старата базилика. Во овој период за конструктивни цели на новата црква и постигнување на нејзина суперпозиција над старата паганска градба доаѓа до декомпозиција на втората менијана на аудиториумот и употреба на каменот како градежен материјал.61 Овие два момента најдиректно и недвосмислено укажуваат на непрекинатото функционирање на театарот во Стоби и во втората половина на У век и неговата адаптибилност кон новите побарувања и стил на урбано живеење. Расположливите археолошки податоци засега не нудат други информации поврзани со оваа интервенција. Недостатокот на градежен материјал од дезинтегрираните партии на кавеата како негатив-доказ укажува на постоење на најмалку уште еден период на функционирање на театарот по подигањето на Епископската базилика, кога дошло до целосно расчистување на теренот. При дефинирањето на фазите на градежните интервенции врз театарот нужно е уште еднаш да се прецизира дека големата реконструкција на театарот од почетокот на ГУ век не е директно поврзана со конвертирањето на орхестрата за venationes, како што сугерира Сариа,62 иако воведувањето на нови, повисоки и посилни бариери претставува реалност во историјата на театарот во ова време.63 Атрибуирањето на новите аналеми дава ран ferminus post quem за датирање на високата метална ограда всадена во горниот раб на лорикаштаб464 и подигањето на идните заштитни платна долж периметарот на орхестрата.65 Нивната појава не е структурно поврзано со останатите елементи на адаптација, туку директно со развојот во изведбената програма како причина за конвертирање на театарската orchestra во арена на т.н. demiamphithéâtre, според формулацијата на Е. Дигве.66 Кон ова може да се додаде претпоставка за постоење на ограда/ мрежа всадена во парапстите аналогно на оградата во сртот на аналемата. Директни траги за тоа не се констатирани, освен евидентираните канали при дното на парапетот во кавеата со идентична ориентација како и перфорациите во седиштата користени за фиксирање на мобилната заштита.67 Со оваа дополнителна бариера би биле исполнети условите за одржување на спектакли со крвожедни животни. Сцената на театарот во Стоби досега е претставувана како редок или, поточно, единствен објект68 од овој тип кај кој актерите се симнувале директно од сцената во орхестрата и тука ги изведувале своите претстави. Ваквата претпоставка ја промовира scaenae frons во Стоби единствено како декоративно фасадно вообличување без функционално обележје, карактеристично за хеленистичкиот. но не и за римскиот театар. Б. Сариа ја поставува оваа хипотеза како резултат на стремежот за дефинирање културна регионална типологизација на овој вид објекти. Поведувајќи се по него, Е. Гебхард заклучува дека драмските претстави не заземале примарно место во театарската програма69 на Стоби70 и ја развива хипотезата дека *ludi scaenici* во некои театри биле одвоиви од останатата програма. Сомневањето во оваа констатација уште одамна ја изразил Е. Дигве, одбележувајќи ја како чудна анахрона карактеристика на театарот во Стоби. Проблемот наоѓа решение во поинакво толкување на отисоците од греди атрибуирани на заштитниот систем со мрежи зачувани во платформата на првата градба пред фасадата на скената, под темелите на подоцнежниот одбранбен зид.71 Нивното толкување како составен дел на двете фази на мобилна заштита претставува само сегмент од целокупната функција која ја извршувале. аналогно на двојната функција на подоцнежниот зидан парапет - одбранбена и како носач за пулпитум.72 Двојно поголемите димензии на отисоците од дрвени греди од оние документирани во подиумот на кавеата укажуваат на нивна употреба и како носачи за тесен дрвен pulpitum кој се протегал долж целата фасада. Појавата на пулпитум во вид на масивна правоаголна бина е карактеристична за римскиот театар, со подтип кај гало-римскиот театар, или во кружна варијанта кај театарите од Хераклеја Линкестис и Пергамон. и подвижна бина во Спарта, што укажува на релативно широкиот спектар на појавни форми.73 Обемната истрошеност на интерколумниските простори и праговите на сцената во Стоби укажуваат на долгогодишна употреба во разни манифестации со изложеност на силни физички оштетувања. а како последица на неефикасната мобилна заштита, што било причина за подигање на постојани бариери.74 Двојната употреба на дрвените носачи на примарниот пулпитум се потврдува во неговата замена со одбранбен систем со трајна цврста конструкција од зидни платна поставени на идентична позиција. Оваа замена хронолошки и функционално кореспондира, и е аналогна на констатираната замена во кавеата, но без директна временска поврзаност.75

Двата вида системи на одбрана кореспондираат со внатрешните прагови кои ги затвораат пародосите и еден надворешен долж обемниот 5ид на театарот со силни траги на истрошеност.76 Внатрешниот праг бил поставен долж работ на оглезна-ша, ангажирајќи го коилонот и еден зидан столбец лоциран пред *scaenae frons77, со што било овозможено нејзино целосно затворање. Со ископувањата во источниот пародос е констатирано дека поставувањето на прагот се поврзува со првиот малтерен под датиран во Ш век./878 Оваа констатација и неговата конструктивна одвоеност од парапетот индицира едновремено постоење на столбот. односно портата, со пораниот систем на мобилна заштита и продолжена употреба по подигањето на ЅНОТ. Сепак, постоењето на материјал датиран во доцниот Ш/раниот ГУ век под подот на via venatorum, зборува за кусите интервали во етапното поставување на постојаниот систем на заштита, особено што со реконструкцијата и организирањето на рефугиумите се создале услови за воведување на програма со крвожедни животни. Во прилог на тоа зборува и прагот поставен во линија-Та на надворешниот раб на централната зграда на сцената и првата дијазома за кои истражувачот предлага едновремено настанување во крајот на Ш/раниот IV век, што би можело да се претпостави и за самиот праг.79 Доколку тоа се прифати за точно, може да се констатира дека по обновата од почетокот на ГУ век во меѓупросторот на двата внатрешни прага се формирал кафез во кој биле пуштани животните низ широката двокрилна врата на западниот анекс, која се отворала директно во пародосот. а кој се смета дека бил наменет за штала.8д во тој контекст и двете врежувања во западната аналема81 би можеле да се протолкуваат како лежишта за портата и дел од дополнителната одбрана на гледалиштето, поткрепено и од железна ограда всадена во сртот на аналемата. Колку за потсетување, реадаптацијата на орхестрата Б. Сариа хронолошки ја поставува во контекстот на големата обновувачка кампања околу 300-тата година.82 што е во согласност со овде изложената претпоставка, а доцниот Ш век е индициран како терминус post диет со едно име врежано околу перфорација за јаже од мобилниот систем83 на мрежи, исфрлен од употреба со зиданиот систем.

Потврда за капиталната реконструкција на зградата на сцената по деструкцијата во доцниот Ш/раниот IV век се наоѓа и во нејзината внатрешност. Силните тектонски поместувања доведе до уривање на ориг иналните бетонски ѕидови на сцената, и на катната и на кровна конструкција. Источниот дел на градбата претрпел најмногу штета, (сл. 1, 4) а задниот јужен зид наместа е сосема срушен. Остатоците од бетонско 5идање сега се користат како цокле, од-НОСНО фундамент за новиот циглен ЅНІТ кој според техниката на зидање може да се припише на самиот почеток од IV век, па се до крајот на антиката.84 Новата градба се карактеризира со употреба на два нови градежни материјали - цигла во нова зидарска техника и песочник.85 Циглата, како што беше укажано, во голема мера е користена при секундарните интервенции во субструкцијата на кавеата. а нејзината примена во сцената, според документацијата на Б. Сариа, и кај свод од тула во најзападната просторија, што ја поддржува претпоставката за времето на реконструкција.86 Песочникот, меѓу другото, во вид на мали правоаголни блокови е употребен за оплатување на внатрешноста, техника потврдена во времето меѓу средината на У и доцен УТ век.87 Двата материјали доминираат и во градбата на столбците. една од најдистнктните градежни карактеристики на оваа кампања на обнова. Тие се изведени од цигла врз бази од песочни блокови. а поставени на воедначени интервали пред и долж попречните зидови.88 Дистрибуцијата на столбови сугерира постоење на нова покривна конструкција поставена врз систем од крстести сводови и еден напречен свод над централната просторија, ретенција од оригиналната градба.89 (сл. 3) Од сето ова може да се заклучи дека зградата на сцената претставува редок пример на примена на разнородни градежни техники изведени во дијапазон од ран П до VI век, со потекло во два генеолошки поврзани. но сепак стилски различни периоди, царскиот римски и раниот византиски.

Во големата кампања на реорганизација на комплексот од почетокот на IV век во централната од петте простории во приземјето на сцената с инсталиран Немезеион. Едикулата во својата оригинална форма била поставена врз база од песочник од кој била и самата изведена. а предната страна на кубусот содржел хеленистички вотив на Немеза. Sacellum-owi бил дополнително опремен со скулптури, култни релјефи и мноштво вотивни дарови.90 Материјалот од стратиграфскиот слој кој го детерминира првиот период на постоење на храмот, како и ОТКРНСНОТО подно ниво во западното крило, датира во доцниот Ш или раниот IV век.91 За жал, само сиромашна информација е максимумот кој може да се извлече од објавените податоци за оваа прва фаза, од повремената и често конфузна интерпретација, лошо поткрепена со археолошки аргументи. Слична е состојбата и со последната фаза на овој најреспектиран простор во театарскиот комплекс.

Анализата на податоци сугерира две можности за инсталирање на храмот на божицата на правдата и агоналните борби во зградата на сцената во почетокот на ГУ век. Првата алтернатива е аналогно на бројни римски театри тој да бил оригинално лоциран во темето на врвот на кавеата во рамките на тремот кој ја обрабувал.92 Како причина за дислокација може да се претпостави дека и тој како и целиот комплекс и градот настрадал во катастрофалниот земјотрес од преодот на векот. По неговото рушење, а во корелација со експанзијата на Епископската базилика, тој бил пренесен во приземјето на сцената. Втора алтернатива е дека со обзир на повеќето споменици посветени на Немеза седиштето на култот било тука трансферирано од неизвесна локација по темелната реконструкција на комплексот. Во обата случаи причините лежат во интензивирањето на агоналната театарска програма. Новата локација на sacellum-oti со вотивниот натпис поставен тука во последната фаза како централен реликт има улога на пандан и репрезент на царскиот култ кој вообичаено бил презентиран во централната ложа на катот.93 На заемната поврзаност и можност оваа култна практика да е зачувана во Стоби до самото уривање на сцената94 укажува наодот на постхумна мермерна статуа на римски император со траги од позлата, веројатно Хадријан. откриена над 2 м дебелиот слој шут над подот на орхестрата, непосредно до скалите кои водат во централног дел на скената. Местото на откривање сугерира дека таа паднала од поголема висина, најверојатно од катната ложа каде била оригинално поставена и се задржала и по прекинот на функционирање на театарот и делумно затрупувањето на орхестрата. Во прилог на одржливоста на оваа теорија укажува сознанието за зачуваниот формален апарат на царските храмови и свештениците на царскиот култ кои во некои провинции и во вандалска Африка се среќаваат и во У век. а починатите императори според паганските обичаи на истокот и натаму биле именувани со divus се до времето на Анастасиј во 518 г.95 Директна потврда за идеолошката поврзаност на двата култа во зградата на сцената е вотивниот натпис посветен на Ultrix Augusta, кој во име на непознат император и муниципиумот Стоби го поставиле 3 августали. Натписот е врежан во црвена мермерна плоча фиксирана во зид. секундарно подигнат врз базата на поранешната едикула во Немезеионот, состојба во која се наоѓал храмот во време на откривањето.96 Самиот натпис бил предмет на подолга дискусија во однос на времето на настанување, кое било подредувано на подигањето на театарот, и конечно, да биде предложен независен датум во крајот на II и почеток на Ш век.97 Предложената датација и ревидираната периодозација на театарскиот комплекс придонесуваат за констатирање на практикувањето на култот на Немеза и врската со царскиот култ во негови рамки и пред инсталацијата на Немезеионот во зградата на скената, но на друга локација.

Последната форма на организација на скената и Немезеионот сведочи за период на повторна обнова, многу поскромна од која било од претходните, иницирана од уште една природна катаклизма. Со оглед на непостоењето посигурна информација како временска одредница за нејзиното настанување хипотетично го земам почетокот на У век, односно следниот термин според дефиницијата за времетраењето на првата фаза на Немезеионот. Не е сосема извесно дали истиот земјотрес довел до поместување на масивните ортостати на западната аналема за околу 20 см.98 но е веројатно дека предизвикал деструкција на задниот јужен зид на сцената. При обновата тој е повлечен навнатре, исфрлајќи неколку пара столбци од функција и затворајќи ги во потпората на новиот зид. Источното крило на зградата е претворено во влезна аула која води директно од пониските југоисточни делови на градот до централниот простор на сцената во кој опстојува Немезеионот. При санацијата е обновен и источниот зид на централната rpay6a.99 Применетиот опус на зидање е помлад од сите други применети во градбата, и се вклопува во истите временски рамки со претходниот јужен зид. од IV до VI век.100 Оваа реорганизација посочува на сосема изменета процесионална маршрута преку која се движеле изведувачите во текот на V век при влегувањето во театарскиот комплекс. Не е возможно во овој момент без ревизија на теренската документација да се прифати мислењето дека уште во втората половина на IV век источниот пародос, кој бил оригинално наменет за влез на учесниците во програмата, е затрупан и врз него е конструирана тераса. додека западниот е ставен вон употреба со последниот земјотрес.101 Причини за неприфаќање нудат истите автори, потврдувајќи ја обновата на источниот зид на централната зграда на сцената во кампањата од V век, како и на нејзиниот заден чид кој продолжува и во пределот на источниот анекс, со што тој е проширен.102 Конечно со ископувањето под подот на светилиштето на длабочина од 20 и 25-30 см откриени се две монетни депоа со емисии од IV век.103 Со оглед дека слојот е тесно датиран, најголем дел од сребрените монети не се ниту прочитани, а прочитаните златни монети во практиката не се земаат како сигурен terminus post диет, како и глобално нереспектираното правило за одредување на терминусот, а од втора страна од причини што според наведените податоци се гледа дека наодите не се опсервирани во рамките на стратиграфскиот слој. сметам дека предложената датација во доцен ГУ век е неприфатлива. Оттука сметам дека археолошките остатоци укажуваат не само на зачуваната функција на театарот се до почетокот и во текот на У век туку и за зачуваноста на еден пагански култ како составен дел на класичната римска форма на царскиот култ, кој се врзувал барем за дел од манифестациите изведувани во рамките на театарскиот комплекс. Следејќи ги податоците од теренот, паганскиот Немезеион им одолеал на сите предизвици на времето, успевајќи да ја задржи изворната форма и во текот на ранохристијанските времиња.104 Се чини дека Хеманс успева архитектонски да ја документира токму оваа последна фаза на живеење на сцената во пресекот на зграда без катна конструкција или со еден кат над крстестите сводови. во која доминира засведениот Немезеион, но со фасада која се уште ги одразува високите дострели на римската царска архитектура!105 5 (сл. 3).

Иако при првичните ископувања се чини само површински с расчистен слојот под урнатините, набројаните податоци се единствената информација која ја поседуваме за внатрешниот изглед на источниот дел на сцената. Во согласност со црвено-белата хармонија на екстериерот бил декориран и ентериерот, за што укажува биколорната мермерна инкрустација, фрагментите од цокле, венец и фриз изработен во штук со полихромен акцент во боењето на скулптуралниот украс.106 Во истиот слој е откриена и група фрагменти од оплата за столпци во вид на имитација на капители со аналогна серија од 9 плочи откриена во Епископската базилика. кон кои може да се додаде и десетиот примерок со сличен флорален орнамент и мотив на трагична маска на абакусот.107 Иако овие плочи се врзуваат за столбците во скената, различноста во димензиите на плочите со оние на столбците дозволуваат отфрлање на ова мислење со можност за претпоставка за нивна примарна употреба на друга локација во театарот.108 Фрагментот од оплата со претстава на гладијатор, односно venator, е единствениот за кој може да се сугерира дека бил лоциран на еден од столбците во cKeHata.109 Датирањето на групата во IV век и аналогното поврзување со фрагментите откриени во внатрешноста. оди во прилог на ревидираната хронологија на театарот. а во контекст на трансформациите во текот на ГУ и У век.110

Останатите декоративни орнаменти проследени без опис и илустрација не се употребливи за детерминирање на интервенциите извршени врз комплексот меѓу раниот IV/V век и крајот на неговото функционирање. Со obsиp на специфичноста за датирање единствено можат да послужат споменатите фрагменти со геометриски форми од мермерна инкрустација. под претпоставка дека се работи за иден мозаик изработен во техника на opus sectile, односно инкрустација. идентичен со фрагментите откриени во Епископската базилика.111 Датирањето може да се изведе единствено врз база на аналогија со сличен украс изведен во базиликата Св. Димитриј во Солун. датиран во време на оригиналната градба на црквата во втората половина на У век, што соодветствува на оригиналната градба на Епископската базилика, или најдоцна околу 500-тата година.112 Од наведените примери јасно може да се заклучи континуираното декорирање, а можеби и санација на театарот во средината или втората половина на У век.

Финалната деструкција на сцената настапила веројатно на самиот почеток од VI век, кога во голема мера настрадала и Епископската базилика, претпоставка која не отскокнува значително од онаа на Сариа.113 Земјотресот е забележан во брановидната структура на земјениот нанос во источниот пародос набран во правецот северозапад-југоисток. за разлика од набирањето во спротивен правец што го одбележува земјотресот од крајот на Ш век.114 Потврдено е уривање во комплексот секундарни градби во источниот пародос јужно од подѕидокот.115 Последователно, одделни архитектонски декоративни елементи препознатливи по бојата, црвен и бел мермер, или по ликовната содржина на украсот се пренесени од театарот во Катедралната црква на Стоби и тука се употребени во декорацијата на нејзината втора фаза. Сликата која опстојува уште некое време над урнатините на ова доминантно збирно место, кое градот веќе не наоѓа интерес или сили да го обнови, укажува илустративно за космополитизмот на доцноантичкото општество. Наспроти моќниот епископиум кој доминира над осакатената кавеа, се издигаат остатоците на некогаш грациозната фасада на сцената со меморијалната скулптура на Хадриан, две сведоштва за две различни времиња и моќ на империјата која успева да го најде компромисот за да опстане. Над тенкиот слој гареж, кој сведочи за виолентноста на социјалната и културна екскомуникација на театарот,116 во вековите што следат и натаму се развива дел од градскиот живот, но со друга и поинаква цел, односно резиденцијална содржина.

4. Основа на скената на театарот во Стоби (Според: E. Gebhard, изработил: F. P. Hemans; Studies in the Antiquities of3 Stobi Ш (1981), сл. 12 )
4. Основа на скената на театарот во Стоби (Според: E. Gebhard, изработил: F. P. Hemans; Studies in the Antiquities of3 Stobi Ш (1981), сл. 12 )

Современите сознанија и археолошки податоци нудат доволно можности за промена на постојните толкувања. Иако крвавите спектакли и во време на Републиката предизвикувале огорчување кај благородниците, дури официјализирањето на христијанството го детерминира IV век како време на интензивни забрани кои водат до прекин на гладиаторските игри во 399 г.,117 со нивно истрајување во Рим до 439-440 г.,118 18 додека останатите ludi опстојуваат длабоко во византиското време.119 Самиот податок дека бројот на фестивали во Рим во средината на ГУ век е во пораст и достигнува дури 177 празници во годината. во чии рамки се изведуваат бројни ша! scaenici и ludi circenses, на што укажува ревизијата на римските традиционални календари, зборува за виталноста и популарноста на овој вид забава.120 Нивната трансформација во самиот крај на антиката и средниот век. како и податоците кои за тоа ги нудат театрите во Македонија, претставуваат тема за натамошна Ljubinka Džidrova Museum of Macedonia-Skopje

Белешки

  1. Теренската проспекција беше извршена со финансиска помош на: The Research Support Scheme of the Open Society Support Foundation, grant No.: 1177/1999. ↩
  2. Capua, Позориште у Стобима. Годишњак Музеја Јужне Србије (Годишњак MIC) 1, 1941, 1-2. ↩
  3. J, Wiseman, Dj. Mano-Zissi, Excavations at Stobi, 1970, AJA 75, 1971, 402, ветуваат интегрална студија со детален инвентар на архитектонската пластика започнати од Е. Гебхард и В. Б. Динемор, J., или уште еден том на Studies in the Antiquities of Stobi 4; J Wiseman, A Distinguished Macedonian Family of the Roman Imperial Period, AJA 88, 1984, 578, заб. 59, 60, 75: idem., Stobi in Yugoslav Macedonia: Archaeological Excavations and Research, 1977-78, JFA 5, 1978, 428; слично и истражувањата во кавеата на "Театарот изведени во 60-тите години се проследени само со куса информација на 5. Sarzoyski, Stobi, Аписко pozoriste, Arheoloski pregled 7, 1965, 129. ↩
  4. Б. Саріа. Годишњак мјс 1, 1937, 1-68. ↩
  5. Најраните истражувања откриваат богати траги од т.н. византиски слоеви. Б. Сариа, Годишњак мјс 1,1937, 3-4, 5-6, 42-43. Испуштањето на План 1, и сл. 4 и 35 го проблематизираат следењето на текстот. ↩
  6. Слој од 2.2 м констатиран во субструкцијата на театарот, во горниот дел датиран од К-XI век, па се до доцниот ГУ/ран Y век, J. Wiseman and Dj. Mano-Zissi, Excavations at Stobi, 1971, AJA 76, 1972, 417. ↩
  7. Текстот претставува дел од пообемна и детална студија целосно посветена на ревизијата на податоците од античкиот театар. Заради континуитет во известувањето за тековните истражувања го сметав за корисно излегувањето на овој текст во поран стадиум на работа. ↩
  8. Сариа, Годишњак мјс 1, 1937, 3, 8 само поединечни делови лежат врз песочни карпи, сл. 49, сл. 2; E. Gebhard, -b, Studies III, 1981, 198-199, дел од изнесените претпоставки треба да бидат подложени на критичка анализа; J. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, JFA 1, 1974. 129-130; J. Wiseman. Archaeology and History at Stobi, Macedonia, во: C. B. McClendon, ed., Rome and the Provinces, Studies in the Transformation of Art and Architecture in the Mediterranean World, New Haven 1986, 40; B. Capua, Годишњак МЈС1 I, 1937. 15. на овој канал кој ја поврзувал орхестрата со просторот јужно од сцената му припишува одводнување. Vitruvius, De architectura, V, 6. 1, според толкувањето на: E. Gebhard, -a, Studies III, 1981, 13- ↩
  9. Терминусите post quem и ante quem На примарната датација се дефинирани со керамичките наоди датирани меѓу 100-125 г. и монета кована во Перинт меѓу 100 и 150 г. Е. Gebhard, The Theatre at Stobi: A Summary, -a, Studies in the Antiquities of Stobi (натаму: Studies) III, 1981, 13, сл. 2, ја илустрира платформата обележена со испрекината линија и опис на стр. 15; ead., The Scaenae-Frons in the Theatre at Stobi, -b, Studies Ш, 1981, 198, сл. 3. ↩
  10. Индициран І-ран II в., J. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, Excavations at Stobi, 1973-1974, JFA 1, 1974, 132. ↩
  11. E. Gebhard, -a, Studies III, 1981, 14; оваа фаза ќе биде детално опсервирана во обимниот текст. ↩
  12. Во описот Сариа субјективно го толкува објектот како архаизиран тип на theatrum graecorum, кој повеќе би одговарал на Хадријановото отколку на Диоклецијановото време. Б. Сариа, Годишњак мјс 1, 1937, 44, 46, малку е веројатно дека под поимот првобитна имал предвид ситуација блиска на онаа детерминирана со подоцнежните ископувања. Дел од оваа градба е можеби зидот широк 1.5 м лоциран меѓу сцената и подоцнежниот парапет; ibid., 16, 43. ↩
  13. Е. Гебхард ги синтетизира во единствена втора фаза остатоците овде атрибуирани на I и III фаза. Б. Сариа, Годишњак мјс 1, 1937, 17-18, 27, сл. 18; E. Gebhard, -a, Studies III, 1981, 14, сл. 2; ead., -b, Studies IIT, 1981, 200, сл. 3. ↩
  14. Vitruv. V, 7. 1, според толкувањето на Е. Gebhard, -a, Studies ІІТ, 1981, сл. 2. За шемите за проектирање театри: M. Bieber, The History of the Greek and Roman Theatre, Princeton, 1961, за римските 186-187, сл. 646, 645, за хеленистички 126-128, сл. 475, 476, и компаративна шема и табела на стр. 188, 180. ↩
  15. E. Gebhard, -a, Studies III, 1981, 14; со детален опис кај Б. Сариа, Годишњак мјс 1, 1937, 17-18. Напоменувам дека оваа градба Сариа ја третира како прва во историјата на театарот. ↩
  16. Б. Сариа, Годишњак мјс 1, 1937, 18; Е. Гебхард претполага дека ова доѕидување било изведено по земјотресот од крајот на III век во II фаза. E. Gebhard, -a, Studies III, 1981, 18, сл. 2; ead., -b, Studies III, 1981, 200. Вратата од анексот се отвора во пародосот. J. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, JFA 1,1974, 131. ↩
  17. За значењето на versurae и засводените пародоси во унификацијата на театарот. види: M. Bieber, 1961. 172, 181, 187. За обликувањето на надворешните влезови во Стоби: Е. Dyggve, La théatre mixte ди bas-empire d’aprés le théatre de Stobi et les diptiques consulaires, I, Revue archéologique 1, 1958, сл. 1. ↩
  18. Со обзир на обемот на истражувањата Сариа нема претстава за изгледот на субструкцијата што го доведува во дилема кога кажува дека | западен радијален коридор е паралелен со западната аналема. што се природно да се очекува. немајќи увид во едновремено постоењето на два зида со различна структура но кои извршувале иста функција. Спореди: B. Сариа, Годишњак мјс I. 1937, 12, 11, 7. Во прилог на тоа е и неговото двоумење дали аналемата од почетокот завршувала на таа позиција, достигнувајќи должина од 3.30 м; ибид., 5, Архитектонски показатели за поставената теорија се внатрешните зидни платна зад надворешните аналеми. а потврди би можеле да се добијат со испитување на нивните фасадни површини, досега третирани како регуларен конструктивен дел на субструкцијата без посебна опсервација. Е. Gebhard, -b, Studies ІТІ, 1981, 200, индицира можности за постоење на засводување врз база на потврдени остатоци од свод во источниот пародос. ↩
  19. Спореди со правите хеленистички кавеи кај кои центарот е длабоко вовлечен, како на пример кај театрите во Асос, Ефес. Делос, Еритреа ити.. M. Bieber, 1961, сл. 440-442, 445-446, 449.459 до 469. ↩
  20. Подот од бел варов малтер во источниот пародос, зачуван по рабовите на внатрешниот праг и во пародосот, датиран во Ш век. заради слегнатост и силно изместени стратиграфски слоеви предизвикува извесна резервираност кај истражувачите. J. Wiseman, Dj. Mano 71551, Excavations at Stobi, 1972, AJA 77, 1973, 401, сл. 9; idem., JFA 1,1974, 132, ↩
  21. Хронологијата е изведена според формата на буквите и типот на имињата датирани во II и III век. Преклопувањата, често повеќекратни, и врската со мобилните одбранбени системи ја потврдуваат подоцнежната датација. Б. Сарија, Годишњак MJC I, 1937, 61; J. Wiseman, AJA 88, 1984, 580-581. Б. Сариа, Годишњак мјс I, 1937, 7, 8, сл. 5, со опис на скалите, не согледувајќи ја изразитата разлика меѓу двата вида на изработка. Во прилог на истото е и неодбележувањето на првата фила во првиот силен, како и поретките врежувања и пофиниот начин на редење на блоковите во овој дел отколку во остатокот од кавеата, што укажува на реконструкција; ибид., 10-11, 55, сл. 62. ↩
  22. За опстојувањето на хеленистичкиот дух во доцната антика покрај: G. Bowersock, Hellenism in Late Antiquity, Cambridge-Mass., 1990, со обемна литература. ↩
  23. Б. Сарија, Годишњак мјс I, 1937, 6, сл. 2, со детален опис. Аналогни примери за употребата на овој опус на зидање се Амфитеатарот, Гимназионот и Асклепионот во Пергамон од II век. Подоцнежната употреба на обработени блокови песочник е исклучително ретка, често во секундарна употреба и редовно со цел да исполни одредена функција: носечка во долните партии, во аголните партии да даде цврстина на градбата или алтернира со други видови градежен материјал. J. B. Ward Perkins, Notes on the Structure and Building Methods of Early Byzantine Architecture, D. Talbot Rice, ed., The Great Palace of the Byzantine Emperors, Second Report, Edinburgh 1958, 53-55, 100, T 27 B, C, D, E. Доцна примена во фасадата на градските зидини на Константинопол кај Буколеон од крај на VI и VII век; ibid., 177-178. ↩
  24. M. Bieber, 1961; E. Frézouls, Aspects de l'histoire architecturale du théâtre romaine, Aufstieg und Niedergang der römische Welt (натаму ANRW) II 12.1, 1982, 343-441; C. Landes, ed., Le gout du theatre a Rome et en Gaule romaine, catalogue, Lattes 1989. Стасо од црвен мермер е откриен во оркестрата со должина од 0,74 м. Јатората група е датирана од Вајганд околу 300-тата г., Б. Сарна, Годишњак мјс I, 1937, 34, 35, сл. 43а-б, 44. ↩
  25. Со детален опис Б. Сариа, Годишњак мјс I, 1937, 29, споменува парови столбови, план сл. 50 и изглед сл. 46. 47. Дискусијата за типот на scaenae frons, ибид., 48-56, е поддржана и од Е. Gebhard, -b, Studies ПТ, 1981, 199-200. ↩
  26. J. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, JFA 1, 1974, 131; Idem., AJA 77, 1973, 401, сл. 9, следи дискусија. ↩
  27. Дупките за фиксирање на штитници првично се толкувани како канали за одвод, Б. Сариа, Годиињак мјс I, 1941, 9, за имињата 43, 56-57, 60-61; E. Gebhard, Protective Devices in Roman Theatres, Studies II, 1975, 43-64: ead., -a, Studies III, 1981, 16; J. Wiseman, AJA 88, 1984, 578; ead., Rome and Provinces, 40. ↩
  28. Серија земјени подови меѓу котите 137.82 и 137.90 м ја одбележуваат единствено долгата употреба на орхестрата без хронолошка вредност. J. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, АЈА 75, 1971, 402. ↩
  29. Gebhard, -a, Studies III, 1981, 17, заб. 3, сл. 10; на стр. 18 на ова разурнување му го припишува рушењето на задниот зид на скената, проследено со подигање на нов и отстранување на внатрешните зидови. Овие појави подолу во текстот ќе добијат поинаква интерпретација. ↩
  30. J. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, АЈА 77, 1973, 400-401, разликата во правците на набирање јасно предочува дека ова е големата катастрофа; Idem., JFA 1, 1974, 131. ↩
  31. Детален опис за начинот на градба кај: Б. Сариа. Годишњак мјс 1, 1937. 17-18, 27. сл. 18, 19, 32, 37, кој евидентира постоење на лачното обликување до висина од 2 м; ибид., 29, сл. 32; J. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, JFA 1, 1974, 131. само накусо потврдува дека настанувањето на западната аналема и спротивниот агол на централната зграда на скената се едновремени. ↩
  32. E. Gebhard, -a, Studies Ш, 1981, 14, сл. 2; ead., -b, Studies Ш, 1981, 199-200, сл. 3, ги синтетизира овдешните ги Ш фаза. На плановите графички се двои лачното вообличување од примарниот аглест зид. ↩
  33. Б. Сариа, Годишњак мјс I, 1937. 46-47. Паралелното постоење на забележителни Хадријанови и доцноцарски декоративни елементи кај него побудува колебливост. ↩
  34. Е. Dyggve, -1, Revue archéologique 1, 1958, 146 заб. 2, 148, 150, констатира дека техниката на зидање и секулптрирање, конструкцијата на сцената и типот на архитектонските делови и украси се типични за крај на Ш век, односно за Диоклецијановото време, но се поведува по датирањето на натписот посветен на Ultrix Augusta при поставањето на финалната хронологија. Овој вотивен натпис поттикнува жива дискусија, со посебен осврт на: Е. Papazoglu, Natpis iz Nemezejona i datoyanje Stobskog pozoridta, Жива антика Г-а, 1951, 280 заб. 4, и 289 ff, co сугестивна дискусија. ↩
  35. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, АЈА 77, 1973, 401. контекстниот материјал индицира формирање на подот во крај на Ш и почеток на IV век слој од 0.46 м ги дели двете подни нивоа лоцирани на 138.942 и 139.400 м надморска височина; J. Wiseman. Dj. Mano-Zissi. JFA 1, 1974, 131. ↩
  36. Претпоставката е заснована врз фрагмент од парапет со полукружен раб откриен во текот на раните истражувања и аналогија со римските театри. Сариа смета дека плочата припаѓа на долниот раб на кавеата Б. Сариа, Годишњак мјс I, 1941, 8, или проедрија, 9, 37, сл. 76, кат. бр. 6, стр. 55, сл. 58. ↩
  37. Со детален опис кај Б. Сариа, Годишњак мјс I, 1937, 29, 26, сл. 196; E. Gebhard, -a, Studies Ш, 1981, 14, 15; ead., -b, Studies IIT, 1981, 197, 200. ↩
  38. Нивното откривање во орхестрата сугерира употреба cè до крајот на функционирање на театарот. Б. Сариа, Годишњак мјс I, 1937, 43, 30-31, сл. 35б - нерепродуцирана, 39, сл. 39. За базата и столбовите стр. 29, сл. 38 а, 6; E.Gebhard, -b, Studies II, 1981, 197 заб. 1, сл. 1, ја поткрепува тезата со аналоген примерок од Асклепионот од Пергамон датиран во средината на I век; Т. Јанакиевски. Антички театри во Република Македонија. Битола 1998, 160, сугерира дека поради неусогласеност на вкусот на У век со естетските сфаќања на Хадријановата епоха капителите биле грижливо поредени во орхестрата. ↩
  39. Б. Сариа, Годишњак мјс I, 1937, 29, сл. 35 A, D, F; капител 31, 36; E. Gebhard-b, Studies III, 1981, 197-8. ↩
  40. Столб од црвен мермер е откриен во орхестрата со должина од 3.44 м. Втората група с датирана од Вајганд околу 300-тата г., Б. Сариа, Годишњак мјс I, 1937, 34, 35, сл. 43а-б, 44. ↩
  41. M. Bieber, 1961, 168. 1981. 185-232. сл. 104. ↩
  42. Театарот во Сабрата се одликува со исклучително полихромна фасада со столбови во бел мермер, виолетов pavonazetto, зелен cipollino и црн гранит, M. Bieber, 1961, 206, сл. 694-695. За северноафриканските театри: ibid., 207-208. ↩
  43. М. Bieber, 1961, 186-187, сл. 645, план и пресек според Витрувиј. Исклучок чинат екстремно големите театри, како хеленистичкиот театар по потекло од Ефес, ибид., 218, сл. 441-447, ↩
  44. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, AJA 76, 1972, 419; E. Gebhard, -a Studies III, 1981, 16. ↩
  45. М. Bieber, 1961, 167-220, втората галерија во Остиа е вградена при реконструкција, ↩
  46. И. Huxonajesuh-Crojxosuh, Рановизантиска архитектонска декоративна пластика у Македонији, Србији и Црној Гори, Београд 1957, 8-10, сл. 1-15; Dj. Mano-Zissi, Studies Ш, 1981. 185-232, сл. 104. ↩
  47. Vitruy. V, 6.4: и пошироко M. Bieber, 1961, 187-188. ↩
  48. Б. Сарна, Годишњак мјс I, 1937, 29 строго напоменува дека колонадата поседува исклучиво едноставни ниски бази за да спомене подоцна на стр. 34 горни столбови на високи бази. ↩
  49. Судејќи според метриката на плановите, Ф. Хеманс не ги задржува должинските мерки за столбовите предложени од Б. Сарна за двата реда. E. Gebhard, -a, Studies III, 1981, сл. 3. ↩
  50. Оштетувања на венецот, крпење, исчукани лежишта за бази од горниот ред столбови, лежишта за скулптури итн.: Б. Сариа, Годишњак мјс I, 1937, 31-34, 44, при поставањето на раната хронологија се придржува до препораките на Вајганд. Идентичноста на горниот архитрав и фриз со долниот, укажува на нивниот едновремен настанок; Ибид., 35-36, сл. 43 С, F, 45; E. Gebhard, -b, Studies III, 1981, 197. ↩
  51. Евидентирани се неукрасени архитрави. недовршени горни рабови на аналемите, скалите, фризовите на подиумите на скената, Б. Сариа, Годишњак мјс I, 1937, 6, 29, но се документирани и ралични техники на скулптрирање; ибид., 43 заб. 41, сл. 45, 53 a-6; поради истата ена веројатно дошло И ДО обложување со штук на централниот дел од фасадата. ↩
  52. Рани римски тегули се најдени само во мал број, Б. Сариа, Годишњак MJC I, 1937, 36. ↩
  53. Поради нивото на оштетеност не е констатирано фасадното обликување на периметралниот зид, со претпоставка за обложување со мермер, Б. Сариа, Годишњак MJC I, 1937, 5, 6. ↩
  54. Б. Сариа, Годишњак MJC I, 1937, 11, 13; E. Gebhard-a, Studies III, 1981, 20; особено внимание на надзидувањата обрнува В. Лилчиќ, Античка градежна керамика во Република Македонија, Скопје 1996, 58-59, сл. 26-31, но не успева да спроведе коректна периодизација на објектот. ↩
  55. Изместениот ортостат сугерира принудна интервенција, Б. Сариа. Годишњак тие I, 1937, 12-15, сл. 13. Тој ги смета за stabula, аналогно на западниот рефугиум претпоставува постоење на источен: J. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, AJA 75, 1971, 402; idem., AJA 76, 1972, сл. 3, стр. 419; idem., Stobi: A City of Ancient Macedonia, JFA 3, 1976, 276; E. Gebhard, -a, Studies III, 1981, 16, 18. ↩
  56. Б. Сариа, Годишњак мјс I, 1937, 12, 13, претпоставува дека централниот радијален коридор не комуницрал со орхестрата, и не бил за масовна употреба, спореди: E. Dyggve, I, Revue archéologique 1, 1958, сл. 1; J. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, AJA 75, 1971, 402, T 87-5; idem., JFA 1, 1974, 132; Е. Gebhard,-a, Studies ПТ, 1981, 15, 16, 18, сл. 3, 4, 6 со отворите, сл. 7, 8. ↩
  57. Б. Сариа, Годишњак MJC I, 1937, 12; J. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, JFA 1, 1974, 132; комуникацијата e сугерирана од E. Gebhard, Studies II, 1975, 47; ibid., -a, Studies Ш, 1981, 16 cu. 7. ↩
  58. J, Wiseman, Stobi, 1970-1977:A Review, Studies II, 1981, 136 co посочени примарни информации. ↩
  59. Во време на градба на Епископската базилика црквата успеала да издејствува дезинтеграција на дел од гледалиштето, доближувајќи се до него на 3.3 M, според Б. Сариа, Годишњак мјс I, 1937, 6, со што и бил обезбеден отворен видик. Впрочем. и суштината на новиот урбан план се состои во изразувањето на доминацијата на црквата над институциите на градот. Квантумот дезинтегриран градежен материјал обезбеден со овој зафат бил употребен за покривање на познатите потреби во градежништвото, обично толкувани со престанок на функција на театарот. ↩
  60. Целата обнова ја подредува на пренамена на театарот за венации, кои смета дека се единствен програм изведуван во време на Константин I. Б. Сариа. Годишњак мјс I, 1937, 37- 41, 45, заб. 49, прифатено од В. Лилчиќ, 1996, 56-57; Е. Gebhard, -a, Studies ШТ, 1981, 17-18 покажува непостојаност во датирањето. поставувајќи ја големата обнова сега во Ш век. и ја поврзува со трансформација на кавеата за венации; еаԁ., Studies II, 1975, 47, заб. 21; Ф. Папазоглу коректно проценува дека причините за обнова лежат во претходна деструкција. Ф. Папазоглу, Жива антика 2, 1951, 290-291. Нејасно с симнувањето на хронологијата кај Т. Јанакиевски, 1998, 150-151. ↩
  61. Детално за системите на одбрана со корисен осврт на програмата со животни, Е. Gebhard, Studies II, 1975, 43-64; Т. Јанакиевски прави обид за хронолошко дефинирање на времето на воведување игри со диви животни во театрите сугерирајќи рана хронологија типична за Рим. не земајќи ги предвид подоцнежните теренски и литерарни индиции, Т. Јанакиевски, 1998, 142-156. ↩
  62. Б. Сариа. Годишњак мјс I, 1937, 7, види ја претходната дискусија и датирање на аналемите. ↩
  63. Парапетот висок околу 1.50 м заедно со подиумот на кавеата достигнува висина од 3.10 м. Б. Сариа. Годишњак мјс I, 1937, 9, 11, сл. 5, 6, наспроти зидот пред сцената кој постигнува вкупна висина од 2.90 м мерено според столбот: Ибид., 39-40, сл. 49; J. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, JFA 1, 1974, 132; idem., АЈА 75, 1971, 402. Овој податок го побива несигурното датирање на зидот пред скената во Ш век предложено во двата последни текста. ↩
  64. E. Dygeve,1, Revue archéologique 1, 1958, 143. заб. 2, 151-152, 155-157. ↩
  65. Б. Сариа, Годишњак тие I, 1937, 9, и овие канали ги наменува за одводнување. ↩
  66. Б. Сариа, Истраживања у Стобима, Гласник Скопског научног друштва (натаму гснд) 5, Скопље 1928, 13, како објаснување за отсуството на очекуваниот *proscaenium*,односно logeion, Сариа го извлекува овој заклучок во согласност со тековните согледувања на Дерфелд и Рајш. ↩
  67. Б. Сариа, Годишњак MJC I, 1937, 37, 46; E. Gebhard, Studies II, 1975, 47; ead., -b, Studies III, 1981, 200. ↩
  68. B. Dyggve, I, Revue archéologique 1, 1958, 151, 154; и kaj: Ф. Папазоглу, Жива антика 2, 1951, ↩
  69. Tier вдлабнатини со димензии 0.40 x 0.33 и 0.23 x 0.29 м и 0.36 м длабочина, односно барем двојно поголеми од оние во подиумот на кавеата (0.115-0.145 х 0.15-0.24 м и приближна длабочина 0.12 м), откриени на оддалеченост од 0.77 M од подиумот на скената, Е. Gebhard, Studies II, 1975, 53 сл. 7; за врежувањата во подиумот на кавеата види на стр. 47-51, сл. 2-7; еаԁ., -a, Studies III, 1981, 16. ↩
  70. Б. Сариа, Годишњак мјс I, 1937, 39, 40, сл. 2, 49-51, различното представување без и со пулпитум над via venatorum укажува на еволуција во размислувањето кај архитектот. Е. Пувече, 1, Revue archéologique ie 1050. 156.157 заб. 40, сл. 14-15: E. Gebhard, -a, Studies Ш, 1981, 14. ↩
  71. -¢, Landes, Le gout du theatre, 26; T. Јанакиевски, Zur Frage des Pulpitums Беј Theatern mit gemischten Programm, AI XXII-XXIII, Beograd 1982-83; idem., Театар, Битола 1987, 34-36, сл. 25, 26, го идентификува пулпитумот од Пергамон. Пулпитумот од Театарот во Спарта според M. Bieber, 1961, 217, изгорел во I век по што Веспазијан подигнал нова архитектонска scaene frons, со привремен пулпит. ↩
  72. E, Gebhard, Studies II, 1975, 47 3a0. 21. ↩
  73. J. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, JFA 1, 1974, 132, посочуваат дека зидот бил подигнат во III век кусо пред поставувањето на праговите на влезот во орхестрата. Поради недостаток на сигурни показатели за времето на градба на зидот и поврзаност со други податоци, ова мислење засега е неаргументирано. ↩
  74. Б. Сариа, Годишњак мјс 1, 1937, 11. ↩
  75. Б. Сариа, Годишњак мјс 1, 1937, 39-40, сл. 49, 50. ↩
  76. J. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, JFA 1, 1974, 132, co цитирана референца во: idem., AJA 77, 1973, 400-401, каде НС с посочен соодветен податок освен резервираност во однос на датациј ата. Ова навидум оди во прилог на нешто пораното подигање на парапетот пред скената. Гебхард го припишува прагот на поправките по земјотресот од крајот на Ш век, Е. Gebhard, -a, Studies I, 1981; 18, мислење кос во целосниот контекст ќе изгуби на важност. ↩
  77. J, Wiseman, Dj. Mano-Zissi, JFA 1, 1974, 131. ↩
  78. Вратата на влезот во орхестрата се отвора кон пародосот, J. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, JFA 1, 1974, 132. Во прилог на истото зборува силната истрошеност на прагот во западната аналема за влез во западниот радијален коридор, за чие обезбедување сведочи остатокот од железна квака, Б. Сариа, Годишњак мјс I, 1937, 11. Ваква употреба на анексот заклучува и Е. Gebhard, -a. Studies IIT, 1981, 18. ↩
  79. За точната локација на двата засеци во аналемата: Б. Сариа, Годишњак мјс I, 1937, ↩
  80. Б. Capua, Годишњак тие I, 1937, 45 заб. 49. ↩
  81. J, Wiseman, AJA 88, 1984, 581. ↩
  82. Нема јасен опис на техниката на градење на сцената. НО според придружната информација се разбира дека таа била бетонска градба зачувана. пред се. во субструкцијата на кавеата, подиумите и предниот фасаден зид на scaenae frons, во основите на преградните зидови И наместа до темел срушениот јужен зид; Б. Сариа, Годишњак мјс I, 1937, 18, 29; E. Gebhard, -a, Studies III, 1981, 15; E. Gebhard, -b, Studies ІІТ, 1981, 198. Дури во втората половина на Ш век фугата Кај цигленото зидање ја достигнува дебелината на тулата и ја надминува, како што е случај овде, а ќе стане карактеристика за градбата од времето на Константин па натаму; М. Сапак-Medić, Opus mixtum i opus listatum u касној antici, во: Gradjevinarstvo kasnoantickog doba u Bosni i Hercegovini, Materijali, Tehnike i strukture predantickog i antickog graditeljstva na istonom Jadranskom prostoru, Zagreb 1980, 142. ↩
  83. Џидаријата во тула која го пресекува бетонското јадро на зидот, наспроти поранешното површинско оплатување има понагласена употреба во подоцнежната Царска архитектура. особено во северноегејските провинции и станува најзначајната иновација во византискиот градежен репертоар, J. B. Ward Perkins, во: D.Talbot Rice, ed., 1958, 101. ↩
  84. Capua, Годишњак мјс I, 1937. 18, 26 сл. 296. Не е извесно дали целиот зид е подигнат во цигла или само појаси, со прикажан пример од 5 реда тула веројатно од opus mixtum, со фуги еднакви и подебели од тулите; D. Basler, Gradjevinarstvo kasnoantickog doba, 136-137; M. Сапак-Medic, Gradjevinarstvo kasnoantickog doba, 141-146; B. Лилчиќ, 1996, 57-58. E. Gebhard, -a, Studies III, 1981, 15, споменува фрагмент од тулен свод. ↩
  85. Е. Gebhard, -а, Studies Ш, 1981, 15. Карактеристичното римско бетонско зидање речиси секогаш е проследено со декоративна оплата на површините, како во нашите случаи. Ј. В. Ward Perkins, во: D. Talbot Rice, еԁ., 1958, 78-79. Во погруба форма ова оплатување е документирано во т.н. Поплочена патека под перистилот на царската палата во Цариград со градба датирана во времето на Марцијан (451-457), и во просторијата A на Апсидната сала на истата палата датирана во време на Јустин П (565-578). J. В. Ward Perkins, во: D. Talbot Rice, еԁ., 1958, 55, 164-167. ↩
  86. и покрај неповрзаноста со идните маси ТНС можат да се наречат пиластри, со растојание од 5 м. Основата ја чинат 2 блока поставени еден врз друг Б. Сарна, Годишњак мјс I, 1937, 18-19. ↩
  87. Под впечаток на состојбата во која се наоѓа сцената во време на ископувањата, карактеристична за подоцнежната фаза, Б. Сариа претпоставува дека преградните зидови на Немезеионот поради непостоење на структурален спој со подоцнежниот заден зид се дополнително дозидани. Оттука, тој погрешно смета дека столбците, иако неповрзани со односните зидови, биле подигнати едновремено со остатокот од зградата. Б. Сарна, Годишњак мјс I, 1937, 18-19, 24, а средишниот бетонски свод е неопходно придржување кон традицијата: прифатено од Е. Gebhard, -а, Studies ПЕ, 1981, 15. Забуната е предизвикана од дополнително подигнатиот зид во време на последната обнова. кога некои преградни зидови биле отстранети; Б. Сариа, ор. cit., 26, 40-41 потврдува дека овој ид е постар од парапетот пред лицето на сцената, сл. 30. ↩
  88. Б. Сариа, Годишњак мјс 1, 1937, 20-27, 39, 45, сл. 21-27. Состојбата во која е откриен skelumot го збунува Сариа кој хронолошки не го определува материјалот, туку само заклучува дека состојбата во која е откриен просторот потекнува од секундарно преуредување на сцената; ibid., 20, 24, 41. V. 1616, Rimski sepulkralni spomenici и srednjem Povardarju, Arheoloski Vestnik 41, 1990, 219, идентификува остатоци од најмалку2 2 едикули. ↩
  89. J. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, JFA 3, 1976, 275 заб. 9; Е. Гебхард го датира Немезеионот во крајот на Ш век, односно во време на реконструкција на сцената, Е. Gebhard, -а, Studies III, 1981, 18. ↩
  90. Прототипот за оваа појава се наоѓа во храмот на Venus victrix во првиот постојан Помпеев театар во Рим од 55 г. пр. н.е., со предисторија во сепулкралните театри. M. Bieber, 1961, 181, сл. 630-632, со бројни примери од римската екумена; J. A. Hanson, Theater-Tempels, Princeton-New Jersey, 1959; За примерите од Македонија кај: T. Јанакиевски, 1998, 110-122, задржувајќи се на проблемот на стобскиот Немезеион, главно, останува на констатациите на Б. Сариа. ↩
  91. По воведувањето на Царскиот култ најголем дел од римските театри во Азија, во согласност со западноевропските и африканските театри. имаат силно хиерархиски диференцирана предна фасада со голема централна ниша поставена над aula regia, со примери во театрите во Оранж. Дуга, Палмира, Коринт, Сагаласос, итн., M. Bieber, 1961, 211, 201, 205, 210, 216-217, 220. ↩
  92. V. Sokolovska, Stobi in the Light of Ancient Sculpture, Studies IIT, 1981, 97-98, сл. 2, 3; ead., Aнтička скулптура во ср Македонија, Скопје 1987, 54-57, 131-134, Т 27, сл. 1, Т 28, сл. 1, 2. Забелешката на авторот дека статуата е донесена од непознат пункт во градот за да биде фрлена на 3 м од сцената не е веројатна: Т. Станишева, Б. Габричевиќ, Г. Петачки. Превентивна заштита на мермерната статуа на императорот Хадријан од Стоби, Зборник на Музејот на Македонија - Археологија, Н.С. 1, 1995, 259, со точна локација на наодот: Гебхард претпоставува поставеност во источната ниша на scaene frons, припишувајќи ја прво на император од династијата на Антонините, веројатно Хадријан. Е. Gebhard, -а, Studies Ш, 1981, 14; еаԁ, -b, Studies Ш, 1981, 197-198, сл. 2; за подоцна да ја атрибуира на Луциј Вер, J. Wiseman, Rome and the Provinces, 40, заб. 38. ↩
  93. S. Price, Imperial Cult, во: GW. Bowersock, P. Brown, O. Grabar, Late Antiquity, A Guide to the Postclassical World, Harvard University Press, 1999, 510. ↩
  94. Б. Сариа, Годишњак мјс 1, 1937, 20, сл. 20, кат. бр. 1, 52-54. Претпоставката на Гебхард за поврзувањето на театарот и посредно Стоби со царскиот двор дури по обновата во почетокот на TV7 век, одразено во присуството на монументалната статуа на римски император од династијата на Антонинитс, E. Gebhard, -b, Studies III, 1981, 200-201, далеку ги надминува реалните очекувања. ↩
  95. Проблемот на неговото настанување е посебно опсервиран од Ф. Папазоглу, во: Жива антика 1-2, 1951, 201-289; и ead., Dédicaces Deo Caesari de Stobi, Zeitschrift fiir Papyrologie und Epigraphik 82, 1990, 221, со постарата литература врзана за овој проблем. ↩
  96. Оваа појава с образложена со симнувањето на хипотетичната камена ограда пред градбата на зиданиот парапет, Б. Сариа, Годишњак мјс 1, 1937, 7, што е малку веројатно и за чие поставање нема докази. Поверојатно е да се претпостави нејзино настанување под влијание на тежината на овој зид. Сепак, верувам дека таа настанала под удар на природни сили, а секако по почетокот на IV7 век кога била изѕидана аналемата. ↩
  97. Претпоставена градба во III век. J. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, JFA 3, 1976, 274-276, сл. 3, 4. Ова датирање е невозможно ако се земе предвид претходиот зид. За повеќе детали види стр. 23, заб 81; Е. Gebhard, -а, Studies Ш, 1981, 18, го става зидот по земјотресот од крајот на Ш век. Публикуваните податоци укажуваат на слаба истраженост на објектот и конфузија кај истражувачите. ↩
  98. Б. Сариа, Годишњак мјс 1, 1937, 26, 29, со документиран опус на зидање, сл. 29а, со дерсување. односно врежување во малтерот околу необработениот камен со невоедначени димензии употребен во градбата. B. Basler, Gradjevinarstvo kasnoantickog doba, 136; M. Сапак-Medié, ор. си. 144. Овој опус значително се разликува од оној на сл. 296 - применет кај постариот зид со регистриран циглен појас од најмалку 5 реда тули во зидаријата. Бидот е претставен со шрафирање на планот на сл. 50, но е попрецизен на последниот ситуационен план изработен при ископувањата во 70-тите. ↩
  99. J. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, JFA 1, 1974, 132. Насипот се смета дека е акумулиран во тек на 50-ина години, со o6sup на датирањето на контекстуалниот материјал во втора половина на TV7 и раниот V век, а едновремено и најисточната просторија во сцената е вон функција: idem., АЈА 76, 1972, 417-419, сл. 2; idem., АЈА 77, 1973, 400-401. просторот е квалификуван како ѓубриште. Со оглед дека се работи за активен урбан простор, најверојатно тој е наменски исполнет при расчистување на околниот терен за да биде подигната терасата над него во раниот V век. За градбите во западниот пародос, Б. Сариа, Годишњак мјс 1, 1937, 42. ↩
  100. J. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, JFA 3, 1976, 274-276, сл. 3, 4. Повторно е предложен доцниот Ш век како време на градба. ↩
  101. Помало депо од 11 бронзени монети со најдоцнежна емисија на Теодосис I (378-395), J. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, JFA 3, 1976, 277. Несигурна точна локација. Второто депо содржи 4 златни и 69 сребрени монети во доста лоша состојба, нечитливи со регистрирани емисии во времето на Грацијан, Валенс и Валентинијан I. J. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, JFA 1, 1974, 133; D. Stojanović-Gabričević, Konzervacija ostave srebrnog novca iz Stobija, Studies III, 1981, 277; E. Gebhard, -a, Studies IIT, 1981, 18. ↩
  102. Двата слоја црвена боја со која бил премачкан малтерот на зидот со заглавената посветна плоча на Ultrix Augusta укажуваат на негувањето на култот до самиот крај на опстојување на светилиштето. Б. Сариа, Годишњак MIC 1, 1937, 20. ↩
  103. Е. Gebhard, -a, Studies ПЕ, 1981, 15, отсуството на скали при ископувањето на внатрешноста го користи како потврда за отсуство на функционален втор кат. Во отсуство на авторски коментар за реконструкцијата можна претпоставка е дека празната внатрешност е предимензионирана, и веројатно постоеле дрвени скали за комуникација. Основни аналогни примери се плиткиот втор кат на сцената во Оранж и четвртата галерија на сцената во Ефес додадена во Ш век. M. Bieber, 1961, 201, сл. 675-679; 218, 736. ↩
  104. Б. Сариа, Годишњак MJC 1, 1937, 20-22, 26-27; J. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, JFA 1, 1974, 133, констатираат дека при раните истражувања с симнат слој од 7 цм до висината на прагот. ↩
  105. Р. Еггер, Градска црква у Стобима, гснд 5, 1929, 29, сл. 40-43, или препечатено: Die stdtische Kirche von Stobi, JOAI XXIV, 1929, 64-65, сл. 61-64; И. Николајевив-Стојковиќ, 1957, 17- 18, комплетно илустрирани сл. 47-55. Десетиот примерок е објавен од Ђ. Mano-Zisi, Helenizam i Orient u Stobima, Studies Ш, 1981, 115-132, сл. 7 без коментар во текстот. ↩
  106. И. Николајевиќ-Стојковиќ, 1957, 17, и E. Kitzinger, A Survey of the Early Christian Town of Stobi, DOP3 3, 1946, 153, сл. 211-216, забележуваат ека иако блиски по димензии сите примероци се разликуваат во декорот и начинот на изработка. Тој смета дека тие припаѓале на иста серија и оригинално биле наменети на театарот. Висината на плочите изнесува 25/30 и ширината 23/33 см, наспроти димензиите на столбците 0.75 х 0.75 м; Б. Сариа, Годишњак мјс 1, 1937, 18. ↩
  107. Плочата е најдена заедно со претходните во просторија D; фигуралната претстава со делумно латерално зачуваниот флорален орнамент дозволува претпоставка за двојно поголема ширина (0.20 x 0.29 м). В. Сариа, Годишњак мјс 1, 1937, 22, 27, сл. 31; И. Николајевић-Стојковиќ, 1957, 17, укажува дека веројатно е претставен венатор. ↩
  108. Според Егер 2 плочи-сполии се најстари и потекнуваат од околу 200-тата r., а другите 6 (тој вели 5) се доцноантички „имитации“, Р. Еггер, гснд 5, 1929, 29, кои Кицингер ги датира пошироко во ГУ7 век, вклучувајќи го и 9-тиот примерок датиран од Сариа во раниот У век, Б. Сариа, Нови наласци у спископској цркви у Стобима, гснд 12, 1933, 16, сл. 8; Е. Kitzinger, DOP 3, 1946, 153, заб. 5. ↩
  109. Застапени се ромбови, кругови, триаголници и долги ленти од црвен и бел мермер, и црвени плочки, Б. Сариа, Годишњак мјс 1, 1937, 20-22. 26-27. Оплатувањето е дел од внатрешното луксузно уредување, кое кај значајните градби се применувало и на надворешните 5идови, како на пример на црквата Св. Ѓорѓи во Солун од околу 300-тата r.; М. Canak-Medié, Gradjevinarstvo kasnoantickog doba, 144. ↩
  110. K. Cormack, The Curch of Saint Demetrios: The Watercolours and Drawings of W. 5. George, репринт во: idem., The Byzantine Eye: Studies in Art and Patronage, London 1989, 57, Cat. nos. 15, 22, ↩
  111. Б. Сариа, Годишњак мјс 1, 1937, 47, разурнувањето на напуштениот театар го датира околу2 500-тата г. За разлика од него поновите истражувачи кои во целост се потпираат на проценките на Сариа, целосната хронологија ја поместуваат многу2 порано: В. Лилчиќ, Античка градежна керамика, 57, вели: „Во 4. век театарот бил урнат и служел како депонија за отпадоци и делумно како простор на кој биле градени скромни колиби.“ Слично: Т. Јанакиевски. 1998, 159-160, се поведува по мислењето на: В. Мапо-7151, Anticki teatar и Stobima, Anticki teatri и Jugoslaviji, Novi Ѕаԁ 1981, 12, дека театарот бил во употреба до 395 г., и смета дека потоа напуштениот театар станува каменолом. ↩
  112. J. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, AJA 77. 1973. 401: Bo: idem., AJA 76, 1972, 418, правецот на набирање е посочен како исток-запад. За поврзување на податоци види заб. 11. ↩
  113. J. Wiseman, Dj. Mano-Zissi, AJA 76, 1972, 418. ↩
  114. Capua, Годишњак тие 1, 1937, 46, 226. 50, ел. 3 ↩
  115. Оваа година се смета за генерално најприфатлива, М. L. W. Leistner, Christianity and Pagan Culture in the Later Roman Empire, Cornell University Press 1967, 7-8. ↩
  116. A. M. Word, Games, Spectacles, vo: E. Ferguson ed., Encyclopedia of Early Christianity, Garland Publishing: New York and London, 1998, 451-452. ↩
  117. Мимичките претстави продолжиле да се изведуваат во циркусите меѓу трките, на фестивалите и при приватните и царските собири до длабоко во византиското време. С. Pazdernik, Theater, vo: G W. Bowersock, P. Brown, O. Grabar, Late Antiquity, A Guide to the Postclassical World, Cambridge-Mass, and London-Engl., 1999, 720. M. Bieber, 1961, X, ro става последното одржување на спектаклите во Рим во 568 г., а во Константинопол во 692 г. ↩
  118. M. R. Salzman, On Roman Time, The Codex-Calendar of 354 and the Rhythms of Urban Life in Late Antiquity, University of California Press, 1994, 119-131, 181-182. ↩
  119. Во прилог на тоа с ревизијата на Античкиот театар: Jb. Џидрова, Heraclea Lyncestis и проблемот на хронологијата и интерпретацијата. Масеԁ. acta archaeol. 15, 1999, 282-285, | Е. Манева, Средновековен Просек, Престолнина на самостојни господари, несуден дом на византиски принцови, средиште на сценски игри, Културен живот XLIV-1, 1999, 51-55. the first excavations, the hypothesis of inexistence of pulpitum in front of the scaenae frons itself. Analysis of data and re-interpretation of structural elements enable the conclusion about its existence as structural part of Roman theatres, including Stobi, thus contributing to refuting of its interpretation as a traditional Hellenistic theatre. ↩

Summary

Revision of the Archaeological Data on the Ancient Theatre in Stobi

(Summary)

The study attempts to elucidate several dilemmas related with the structural features of the Stobi theatre. The purpose is to redefine the chronology and identify particular stages in the development of the complex. The importance of this revision resides in scarcely supported data presented in the primary excavations reports. Taking into consideration that some of these data have not been subject to any critical analysis they have gained in significance, particularly in recent times, thus influencing progressively to emergence of considerably miss-guided observations. In view of this and considering the relatively big quantum of data in question, a need has arisen for more precise identification of the chronological development of the complex. The assessment of121 the scope of reconstruction phases and the reasons for their occurrence point to the fact that they were mostly due to seismic activities, which to a considerable extent marked the urban history of Stobi. The consequent alterations were in the context of time and the variation in the repertoire of the theatre in accordance with political, cultural, social and religious changes of the community.

Pahse 1 Pre-Hadrianic building

Phase 2 Hadrianic bulding

Phase 3 late 294 to late 3°4 centuries AD

Phase 4 end of the 3'd/peginning of the 4 to the Sth century AD

Phase 5 Sth

Phase 6 of the 5th century AD destructiom of the back wall of the scenae with

series of chronologically defined interventions till 6th century AD

By reconciliation of theories and published data, in accordance with current observations on the theatre architecture and culture, the revision re-integrates the existing archaeological data for the purpose of identification of the scope of reconstruction campaigns and the latet date of its activity. The accomplished analysis also raises the issue of originality of the Hadrianic structure.

One of the basic aims is elucidating the dilemma having arisen at the time of The re-assessment of arguments is focused on definition of fourth phase of reconstruction, its scope and interpretation of the discovered blocks from the theatre used as second-hand building material in the construction of other architectural buildings at Stobi outside the current understanding of the early termination of activities in the theatre. These conclusions also contribute to refuting the scarsely argumented hypothesis based on some assumptions concerning the immanent power of Barbarian attacks and the power of the Church to put a ban on the games, etc., which brought about physical and social desolution of theatres. Archaeological evidence proves the long existence of two pagan cults in the central Balcan Early Byzantine city practiced in the theatre itself as late as begining og the 4" until 6!2 cent. A.D., the cult of Nemesis and the Imperial cult. Regarding accuracy of the suggested chronology it should be empasized that given the used research method based exclusively on published material or information available in the field, the estimated chronological borders are somewhat unprecise.

Only stratigraphic analysis and thorough consideration of the archaeological material could lead to their more precise identification. Nevertheless, use of detailed official reports should, in my opinion, ensure objectivity and set more accurate chronology of events that marked the history of this structure.

Resolution of the disputable hypothesis and the accomplished analysis would allow precise definition of problems and final designation of new realistic courses in researching the vitality of theartrical complexes and spectacles in Macedonia

In favour of the late closure of the theatre as a consequence of physical disintegration and not the loudly proclaimed ecclesiastical policy of church fathers, stands the massive ruination of the complex. The new pagan time of Early Middle Ages certainly found no specific interest in it. What was actually missing were the finances and the motivation for the performance of spectacles and inaintenance of physical condition of the structures.

Translated by Nada Andonovska