Macedoniae acta archaeologica 16 (2005) · стр. 55–64

Индоевропски елементи во енеолитот во Македонија

Постојат тези кои се засновани и ревидирани од повеќе научни истражувачи, поставени од различни сфери на интерес во врска со движењата од степскиот регион. Понтскиот Басен и северното крајбрежје на Црно Море во периодот на енеолитот. Во нив се наведува констатацијата за одредени поместувања на сточарски популации насочени кон запад, познати во науката како индоевропски миграции.1 ! Веројатно, барајќи поповолни простори за живот. се спуштале до Панонската Низина, односно до централна и северна Европа, предизвикувајќи раздвиженост на населението на Балканот. Во некои случаи, автохтоното население било потиснувано на други простори од териториите на кои опстојувало, а во други се мешале меѓу себе, асимилирајќи се со новодојдената популација.

Потпирајќи се на досегашните сознанија од археолошките ископувања, истражувања и рекогносцирања кај нас, потврдени се надворешни елементи во материјалната култура внесени и навлезени со индоевропските движења, кои се евидентираат до бреговите на Охридското и Преспанското Езеро. Во нашето поблиско опкружување, истите се следат и во северните делови на Албанија, на Косово и Србија, Грција. а во Бугарија се забележуваат многу пошироко и во посилна форма. Нивните особености и карактеристики ни овозможуваат да се дефинираат територијалните и хронолошките рамки на индоевропскиот процес.

Република Македонија во периодот на енеолитот првенствено била под влијание на источнобалканскиот културен комплекс Бубањ-Салкутца- Криводол.2 Една од главните комуникации од северната страна со нашата територија е течението на реката Јужна Морава. чија долина лесно комуницира преку реките Лепенец и Пчиња со Вардарската, додека од исток погодна река е Брегалница. На југоисток тоа го овозможувала долината на реката Струма. Ова секако не се и единствените комуникациски линии, бездруго актуелни биле и попристапните премини меѓу планинските венци.

Локациите и карактерот на населбите навестуваат сличности со веќе споменатиот комплекс. Споредувајќи ги со претходниот период, живеалиштата/куќите се речиси идентични. како по начинот на градење (плитар. дрвени прачки. греди. сламени покриви) така и по ентерисерните решенија (огништа, печки. влезни партии. поделба на просторот со парапетни решенија и сл.).

Повеќето од енеолитските населби биле природно заштитени. со стратешка позиција, поставени на возвишенија. кои обезбедувале добар надзор. Ова воедно ни говори дека веројатно станувало збор за можни несигурни опстојувања во тој период (ненадејни напади од други соседни групации, Опасности Ој] ДИВИ ЖИВОТНИ И сл.).

Споменатите миграциони движења оставиле траги на нашите простори и пошироко, како материјални така и лингвистички.3 Тоа најдобро го покажуваат анализите направени на археолошкиот материјал откриен кај нас од периодот на енеолитот, во кој се издвојуваат неколку елементи кои по својот карактер се дојдени однадвор, поточно. од индоевропските краеви и влијанија. Имено, тоа се однесува на дел од керамичкиот материјал. садовата керамика. а особено во одредени стилски карактеристики во нејзиното украсување и примената на нови декоративни техники. Евидентни се и влијанијата на дел од култните предмети, т.е. ситната антропоморфна пластика. која. воедно, го разоткрива сегментот на нивниот духовен живот во тој одреден период. како и осамениот наод - скиптар. кој е карактеристичен статусен симбол.

Сл. 1. Фрагмент од биконусен сад. топкалестите и полутопкалесграфитно сликан. локалитет Пилаво тите форми кои беа носечки во
Сл. 1. Фрагмент од биконусен сад. топкалестите и полутопкалесграфитно сликан. локалитет Пилаво тите форми кои беа носечки во

ГСнеолитот се карактеризира со садови кои се со изразени конични и биконични пресеци (ел. 1; сл. 2). напуштајќи ги периодот на неолитот. Во украсувањето полека замира импресото (impresso) и барботинот (barbotin), а пастозното - енгобно исликување од доцниот неолит се задржува низ продолжена фаза во СНСОЈІНТОТ. Особен впечаток остава новодојдениот тренд - декорирање на садови со графитно сликање. Повеќето од оваа керамика е со репрезентативна функција, изработена од добро пречистена глина, квалитетно печесјаен премаз, врз кој се нанесувала

Сл. 2. Биконусна чинија - пехар, на, со високо полирана површина и графитно сликана. локалитет Врањак
Сл. 2. Биконусна чинија - пехар, на, со високо полирана површина и графитно сликана. локалитет Врањак

графитната боја со светлосива нијанса и со прецизни потези.4 Најчести мотиви се: косо шрафирани триаголници поставени под работ на широко

Илустрација, стр. 57
Сл. 3. Графитно сликани фрагменти, од надворешна и од внатрешна страна (сад a, сад 6), од локалитетот Пилаво
Сл. 3. Графитно сликани фрагменти, од надворешна и од внатрешна страна (сад a, сад 6), од локалитетот Пилаво
Са. 4. Графишно сликани фрагменти од чинии од локалитетот Пилаво
Сл. 4. Графитно сликани фрагменти од чинии од локалитетот Пилаво

отворени чинии, фрутариуми, шрафирани полиња со коси линии нанесувани во одреден ритам (сл. 4), бесконечни спирали, кружни шари кои често се среќаваат на стомакот на садовите (сл. 3). Графитните садови неретко се исцртани и полирани и од внатрешната страна (сл. 3), што уште еднаш ни го потврдува заклучокот дека станува збор за репрезентативни садови, а не за секојдневна трпезна или кујнска употреба. Локалитетите Жеглиговски Камен кај Куманово (сл. 5), Скопско Кале во Скопје. Врањак кај с. Варвара5 (сл. 2), Пилаво кај с. Бурилчево засега имаат најзастапени артефакти од овој вид.6 Ова не ја намалува можноста нив да ги има пошироко и пообемно во Републикава, но засновајќи се на состојбата од досегашните ископувања и сознанијата и фактите со кои располагаме, може да заклучиме дека на наоѓалиштата во Пелагонија се присутни со намален интезитет.7

Хронолошки елементот на графитното сликање се вклопува кон културниот комплекс Бубањ-Салкутца-Криводол. Следејќи ги мотивите и начинот на изведбата и користејќи ја можноста за споредување на ваквиот материјал со соседните наоѓалишта и пошироко од овој период. наоѓаме сличности со керамичките форми и графитната декорација со енеолитските локалитси од западна Бугарија, Пекљук, Заминец, Ѓаково,8 културната група Марица,9 а во Косово со Гадимље и Хисар.10 Во Србија можни се паралели со Рудна Глава, во Албанија со наодите од локалитетот Малиќ, а во северна Грција со населбата Парадеисос.11 или пошироко со т.н. Озаки културна група. Оваа карактеристика статистички е уште посилна и понагласена во веќе споменатите матични региони од каде и започнале индоевропските движења.

Сл. 5. Графитно сликани фрагменти од садови, локалитет Жеглиговски Камен
Сл. 5. Графитно сликани фрагменти од садови, локалитет Жеглиговски Камен

Друг декоративен елемент кој е карактеристичен и се врзува за степскопонтските особености на одредена керамика во периодот на енеолитот. но и подоцна, евидентиран кај нас како новодојден, присутен во многу помал обем од претходно наведениот, е т.н. шнур (shnur) декорација. Најчесто се среќава на држалките од садовите, под вратот и на стомакот.12 Го изведувале врз влажна глина на веќе подготвен сад за печење, на кој ја втиснувале лентата од засукана врвца која оставала отисок во негатив13 (сл. 6; сл. 7).

Праисториските истражувачи го прифатиле називот од германскиот јазик што во превод значи засукана врвца. Хамонд овие садови ги нарекува шнуркерамик14 (schnurkeramik).'4* Некогаш се среќаваат примероци со многу сличен отисок кој го изведувале со алатка за декорирање на глинени садови, очигледно со желба за копирање на истиот манир, но не со засукан гајтан. Оваа декорација го добила името лажен шнур. Од анализите на керамичкиот материјал се воочува дека биле обликувани шари кои имитираат плетенки. ленти поставени во хоризонтални низи или герланди.15 Вакви карактеристични наоди се откриени на локалитетите во Пелагонија - Шуплевец и Црнобуки, а близу Тетово. на локалитетот Палчиште. Во понтскокасписките предели културната група Шнур е една од регионалните. каде често големи керамички амфори декорирани со шнур техника биле полагани како прилог во гробовите до покој-

Сл. 6. Шнур декорација на фрагмент
Сл. 6. Шнур декорација на фрагмент

ОД сад од локалитетот Шуплевец

никот.16

Дел од култните предмети. ситната пластика, не разоткрива моменти од богатиот духовен живот на енеолитската популација во тој одреден период. Знаеме дека истражувачите на антропоморфните фигурини имаат различни толкувања за тоа што ги побудувало праисториските жители да го претставуваат чове-КОВОТО тело. особено женското. Најчесто вештите раце на изведувачот го обликувале стилизирано, полуреалистично и реалистично, со нагласени атрибути на жена. Фигурините меѓусебно се разликуваат со одреден стилски израз, изработени во помали или поголеми претстави.17

Сл. 7. Шнур декорација на
Сл. 7. Шнур декорација на

Чести се толкувањата дека се изведувале за да носат во себе функција на глинени бо-

фрагмент од сад од локалитежици во кои се крие особен култ кон жената.

тот Црнобуки

Таа е глорифицирана бидејќи дава живот. го одржува новото поколение и се грижи за домот и секојдневниот живот во него. Како и да е. невозможно е со особена сигурност да прифатиме некое од многуте толкувања, бидејќи тоа се засега само претпоставки. Во некои изведби тие се стилизирани до крајни граници, во други, претставени се со носечките атрибути кои го карактеризираат женското тело. Анализирајќи ги начините на нивната изведба, поточно. украсувањето со врежување, кое на некој начин инсинуира тетоважа, се повторуваат мотиви изведени во кружни, полукружни и хоризонтални линии. Овие декоративни елементи биле изведени на веќе моделирана глина, пред печењето на фигуринките (сл. 8). Можеби некоја од определените декорации нанесена по телото ја преферирале во одредени ритуали или обреди. Необичен с податокот што повеќето од пронајдените статуетки се прекршени на половина, па се претведувано во некој ритуален чин.18 Повеќето вакви фигурини се од наоѓалиштата во североисточна Македонија. Тие соодветствуваат со оние од Триполската културна група и молдавската Кукутени група. М. Гимбутас овој тип го нарече Двојни јајца (Double eggs).!919

Сл. 8. Фигурина со врежана декорација од поставува и тоа дека е излокалитетот Пилаво
Сл. 8. Фигурина со врежана декорација од поставува и тоа дека е излокалитетот Пилаво

Сигурен наод20 кој е потврда за индо-европските продори кај нас е скиптарот од Шуплевец, кој е откриен како случаен наод. Од евиденциите што се достапни од ископувањата во североисточните постојбини, скиптрите најчесто се пронаоѓани во машки „окер“ гробови. Слични на нашиов, откривани се од Казахстан на север. па се до западен Балкан и најјужно до нашиот пример во Пелагонија. На овој потег, досега, според евиденцијата што ја направил Мелори. констатирани се триесеттина вакви наоди?!21 Типолошки се издвојуваат во две групи: со зооморфни коњски глави, И со стилизирани, заоблено канелирани завршетоци. Шуплевечкиот скиптар е пластично моделиран во камен, со делумно стилизирана претстава на коњска глава. По неговата должина поделен е на два дела; првиот, ЈІНКОВНО обликуван, а вториот е всадник. кој се фиксирал на дрвена држалка. По боја е сивокафен, со примеси на посветла и потемна зрнеста структура (должина од 12 см). Моделиран е со голема прецизност и сјајно измазнет (сл. 9). Наодот е потврда за степските влијанија и продори во нашите простори, уште повеќе, ако ја прифатиме тезата за припитомување на коњите во периодот на енеолитот и порано дека е започната во пределите на понтскокарпатскиот регион.

Кон ова во прилог е наодот од Суворово.22 каде во реалистичната претстава на коњот се препознава еден вид т.н. „тарпан“, познат во степските области. Скиптарот е сведоштво за нови социо-економски промени кои настануваат во тој период. бидејќи тој е престижен и статусен симбол на имателот.

Овие неколку горенаведени елементи од материјалната култура, иако малобројни, сепак се сведоштво за движењата кои настанале во периодот на енеолитот со индоевропските миграции евидентирани и на овие наши простори. Тоа се гледа од хибридниот состав на споменатите артефакти. каде покрај афтохтоните карактеристики се прифаќале и новодојдените.

Сл. 9. Скиптар изработен од камен. локалитет Шуплевец
Сл. 9. Скиптар изработен од камен. локалитет Шуплевец

Археолошкиот материјал со наведените особености откриен на територијата на Република Македонија го вметнуваме во пошироките хронолошки и културни рамки на културниот комплекс Бубањ-Салкутца-Криводол, а кај нас се приклонува кон локалната културна група Шуплевец-Бакарно Гумно.

Очекуваме натамошните истражувања на енеолитските наоѓалишта да дадат уште некои податоци кои ќе бидат драгоцени за праисториската археологија, имајќи предвид дека периодот на енеолитот е основа врз која ќе се одвива процесот на создавање палеобалкански популации со карактеристики препознатливи во нивната материјална и духовна култура. lrena Kolištrkoska Nasteva Museum of Macedonia - Skopje

Белешки

  1. B. Jovanovié, Praistorija Jugoslovenskih zemalja III, Eneolitsko doba, Sarajevo 1979, 397. ↩
  2. N. Tasi¢, Praistorija Jugoslovenskih zemalja III, Eneolitsko doba, Sarajevo 1979, 87. ↩
  3. J. P. Mallory, In Search of the Indo-Europeans, London 1989, 77. ↩
  4. И. Колиштркоска Настева, Водич низ археолошката поставка. Енеолит, Скопје 1998, стр. 25-26. ↩
  5. Ископувањата на локалитетот Врањак ги раководеше археологот Златко Видевски. материјалот се чува во Музеј на Македонија. ↩
  6. И. Колиштркоска Hacresa, Сарита Карпузова. Графитно декоририрана керамика, лок. Пилаво, с. Бурилчево, Кочанско, Зборник 2, Археологија - Музеј на Македонија, Скопје 2005 (во печат). ↩
  7. Д. Темелкоски, Енеолитска населба Крушеанска Чука, Масеԁ. acta. archaeol. 15, Скопје 1999, 43-44, ↩
  8. P Georgieva, Periodization... Buna и њен свет. САНУ, Научни скупови, LI, Beograd 1990, 167. ↩
  9. Тодорова, Камено-медната епоха в България, София 1986, 99. ↩
  10. Н. Тасиќ, Археолошко благо Косова и Метохије, каталог, Београд 1998, 106. ↩
  11. J. Johanson, Paradeisos..., Medelharsmuseet, Memoir 7, Stokholm, 1987, 63. ↩
  12. Д. Симоска, Б. Китаноски, J. Тодоровиќ, Населбата Црнобуки и проблемот на истоимената култура во светлината на новите археолошки истражувања. Масеԁ. acta. archaeol. 2. Прилеп 1976, 61-62, 75. ↩
  13. М. Гарашанин, Д. Симоска, Контролни ископувања на Шуплевец и некои проблеми на групата Шуплевец-Бакарно Гумно. Масеԁ. acta. archaeol. 2. Прилеп 1976, 38-41. ↩
  14. N. GL. Hammond, Bronze Age Migrations in the Aegean, Grave Circles in Albania and Macedonia, London 1973, 190. ↩
  15. Д. Симоска, В. Санев, Праисторија во Централна Пелагонија, каталог, Битола 1976, 46, 47. ↩
  16. J. P. Mallory, In Search of the Indo-Europeans, London 1989, 244-245. ↩
  17. 1. Колиштркоска Настева. Масеԁ. acta archaeol. 15, Антропоморфни и зооморфни фигурини од енеолитскиот период. Скопје 1999, 26, 30. ↩
  18. Фотографиите со графитно сликање ги изработија И. Колинтркоска Настева и З. Рунчев. ↩
  19. M. Gimbutas, The Goddesses and Gods of Old Europe 6500-3500 BC, London 1974, 141, 167. ↩
  20. Д. Симоска, В. Санев, Праисторија во централна Пелагонија, Битола 1976, 48. ↩
  21. P. Mallory, In Search of the Indo-Europian, London 1989, 237, 244. ↩
  22. J. P. Mallory, In Search of the Indo-Europian, London 1989, 234. ↩

Summary

Indo-European Elements in the Eneolithic in Macedonia

(Summary)

There are theses concerning migrations movements from the steppes, the Pontic Basin and the north coast of the Black Sea in the Eneolithic, which have been set forth and revised by scientific researchers under the influence of varies spheres of interest.

On the grounds of observations obtained from archaeological excavations, researches and reconnaissance activities, Indo-European elements in the material culture have been confirmed, introduced with the migrations. Evidence for them has been recorded down to coasts of the Lake Ohrid and Lake Prespa. Traces of these outer elements have been preserved in north parts of Albania, Greece. In Bulgaria they have been traced to a much greater extent and in more pronounced form. Their features enable definition of territorial and chronological borders of Indo-European influences.

According to the accomplished researches R. Macedonia was in the Eneolithic influenced predominantly by the East Balkan cultural complex Bubanj-Salkutca-Krivodol. One of the major communication routes of Macedonia in the north is the South Morava river. Its Basin is easily accessed from the Vardar valley through the Lepenec and Pčinja rivers. In the east communication is facilitated by the Bregalnica river and in the south-east the Struma river valley.

Location and nature of settlements and sites from this period have shown close associations with the Bubanj-Salkutca-Krivodol complex, whereas dwellings are similar to the ones from the former period. Houses were almost identical, both in the mode of construction (thatched stalks, beams and straw roofs) and in the interior solutions (hearths, furnaces, entrance areas, division of the space with parapets, etc.) Most of the Eneolithic sites were naturally protected by their strategic position, having been situated on hilltops. This location might also indicate somewhat uncertain existence in that period (sudden attacks from neighbourng groups, wild animals etc.)

These migrations have left traces, both in material culture, and in linguistic aspect, not only in these territories but also more widely. It is best shown by the analysis of the archaeological material from the Eneolithic discovered in the Republic of Macedonia. These finds have some elelments showing that they arrived from elsewhere, more precisely, from Indo-European areas and spheres of influence. This refers to part of the pottery finds, particularly certain stylistic features in their ornamentation and application of new decoration techniques: graphite painted

pottery. There is apparent strange influence on some of the cult artifacts, small

anthropomorphic plastic figurines, which elucidate certain segemnts of the spiritual life at that time. These figurines are decorated with incision. The most outstanding find is the sceptre from Suplevec, which was a status symbol for that specific period. Chronologically, these chance finds belong to the cultural group Bubanj-Salkuca-Krivodol, according to their form and ornamentation.

Translated by Nada Andonovska