Macedoniae acta archaeologica 16 (2005) · стр. 29–53

Садова керамика од Врбјанска Чука

Археолошкиот локалитет Врбјанска Чука се наоѓа на околу 2 км југозападно од современиот пат Прилеп - Крушево. во кругот на ЗИК Прилеп - погон во село Славеј. Тоа е поголема вештачка тумба со неправилна кружна основа, со пречник од 200 х 180 м и со висина од 2.80 м. Откриен е во 1977 година, при што е утврдено оштетување во должина од 60 м од источната страна со позајмување земја.

Во 1979 година се преземени заштитни сондажни археолошки ископувања во рамките на заедничкиот проект на музеите од Прилеп и Битола „Зачетокот и развојот на првите земјоделски заедници и нивниот премин во метално доба на територијата на Пелагонија“ а кои се продолжени во 1981 и 1982 година.2 Во 1986 година доаѓа до повторни оштетувања на локалитетот, а во 1987 и 1989 година се извршени дополнителни истражувања.

Со истражувањата констатирано е постоење на еднослојна неолитска населба од типот „тумба“. Откриени се остатоци од неколку надземни куќи подигнати во вообичаена техника за неолитот. а во една од нив се наоѓал објект кој веројатно имал култна намена.3 Од движниот археолошки материјал најзастапени се керамичките садови, фрагментирани или целосно зачувани. Присутни се и орудија и оружје од земја. камен и коска, како и антропоморфни и зооморфни статуетки изработени во теракота. Специфи-

! J. Тодоровиќ. ЈІ. Симоска. Б. Китаноски. Осврт врз резултатите од археолошките истражувања на праисторијата во Пелагонија, Зборник на трудови 6-7-8, Завод. Музеј и Галерија - Битола, 1987, 11. чен облик претставуваат многубројните култни предмети од печена земја - жртвеници. од типот масичка на четири скалесто назабени нозе и типот модел на куќа, кои укажуваат на развиен духовен живот. Анализата на целокупниот откриен материјал на Врбјанска Чука ја вклучува оваа населба кон неолитската културна група Велушина-Породин, во нејзините среднонеолитски фази П и Ш.

Во горните откопни слоеви откриен е поголем број движни наоди кои му припаѓаат на енеолитот (Т.ХІ, 13, 14: T.XIV, 16) и античко време. а утврдено е и присуство на околу шеесет средновековни јами со пречник од 0.50 м до 2 м и длабочина од 0.45 м до 2.10 м, што укажува дека тумбата била користена и во наведените временски периоди.4

Во овој прилог ќе се задржиме само на керамичката садова продукција од неолитската населба на Врбјанска Чука.

Со оглед на тоа што е истражена поголема површина на тумбата (околу 365 м2), прибран е квантитативно голем број фрагментирани или целосно зачувани садови, што овозможува подетален увид во керамичката садова продукција. Според изработката можат да се поделат на садови со фина и садови со просечна фактура. При анализата на материјалот е забележано минорно присуство на садови со погруба изработка кои ги сместивме во втората група. Некои форми се повторуваат и во двете групи, додека застапените техники на украсување и соодветните мотиви се карактеристични посебно за садовите со фина фактура. односно просечна фактура. Како посебна група ги издвојуваме минијатурните сатчиња.

Фината садова керамика е изработена од убаво пречистена глина. Садовите се со помали и средни димензии, додека оние со големи димензии се малобројни. Истите биле за секојдневна употреба, но веројатно некои од нив имале и култна намена. Според обработката на површината се разликуваат садови со премаз и садови со мазнета површина. И двете техники на 06- работка се карактеристични за средниот неолит во Пелагонија и пошироко.

Процентуално, садовите со премаз се побројни, при што доминира црвената боја. додека премачкувањето со црна и кафена боја е поретко. Нанесувањето на боите се вршело непосредно пред самото печење. Покрај надворешната страна, се премачкувала и внатрешната страна на хидовите. но само до половина од висината на садот.

Садовите со мазнета површина се јавуваат во разни нијанси на сива. кафена и црна боја, добиени со самото печење.

Што се однесува до формите кај оваа керамичка продукција застапени се вообичаените форми карактеристични за средниот неолит. Садовите се

Илустрација, стр. 31

обично со заоблен венец. додека зарамнетиот и заострениот венец се мошне ретки. Дната се рамни, прстенести. но се јавува и полна рамна нога (Т.Х, 4). Во украсувањето на садовите применети се сликањето со бела и разредена кафена боја. а поретко убоди со алатка. Биле украсувани садовите со црвен премаз.

Според анализата на фината керамика можат да се издвојат следните типови (форми) на садови:

Тип I - конусни чинии (сл. 1-а). Се јавуваат поретко и можат да имаат премачкана или сјајно мазнета надворешна површина. Не биле украсувани и немаат држалки.

Тип II - полутопчести чинии со средна длабочина (Т.І, 1-3). Венецот е најчесто заоблен, поретко заострен и зарамнет. Чиниите со премаз преовладуваат во однос на оние со мазнета површина. За сите нив е карактеристична помала држалка со кружен или триаглест пресек, вертикално продупчена, поставена на средна висина (Т.ХІ, 2). Полутопчестите чинии се честа форма во населбите кои припаѓаат на културната група Велушина-Породин: Породин, Велушина, Чука Тополчани и Могила.З5

Тип Ш - широко отворени чинии. Се јавуваат во две варијанти: со биконусна (Т.І, 4, 5) и со заоблена "5“ профилација (Т.1, 6-15). Вратот може да биде понизок или повисок, често благо извиен нанадвор. Преовладуваат чиниите со црвен премаз, додека оние со црн и кафен премаз, како и со кафена и сивкаста сјајно мазнета површина се далеку помалобројни. На најширокиот дел од стомакот или веднаш под него симетрично се поставени две или четири брадавичести апликации, што се јавуваат и како двојни. Во украсувањето е присутно сликањето со разредена кафена боја со хоризонтални, вертикални накосени и цик-цак ленти (Т.ХШ, 5, 8; Т. XIV, 1, 2), како и триаглести и кружни убоди направени со некоја алатка (Т.ХШ, 14; T.XTV. 10). Овој тип

Сл. 1
Сл. 1
Илустрација, стр. 33
Илустрација, стр. 34
Илустрација, стр. 34

чинии е најзастапен облик од фината керамичка садова продукција во Врбјанска Чука, а аналогии наоѓа на сите гореспоменати населби. вклучувајќи ја и населбата Радин Дол.6 Сликањето со разредена кафена боја е застапено во Велушина и Чука Тополчани.7 додека низи од убоди се евидентирани во Чука Тополчани и Могила.8

6M, бб, P. Mackié, 5. Nad, D. Simoska, B. Stalio, op.cit., 42, T. XXXVI; Д. Симоска, B. Санев, Велушка Тумба ..., 54, T. VII, 1-3; T. УШ, 1-4 1. ГА, 1, 2; T. XVUL 1; Б. Китаноски, Праисториска... 30, сл. 4-8; Б. Китаноски. Д. Симоска. J. Тодоровиќ, Нови археолошки истражувања на населбата Чука во Тополчани кај Прилеп. Масеԁ. acta arhaeol. 4, Прилеп, 1978, 11, T. I, 1, 3, 6, 9; 13, T. I, 17; 17, T. Ш, 23, 24, T. IV, 31, 40; 21, T. V, 46, T. VI, 52; Д. Симоска, Б. Китаноски, J. Тодоровиќ. Moruna..., 11, cm. 2: 13, ел. 21, 23, 24, 25, 26; Б. Китаноски, Д. Симоска, J. Тодоровиќ, Радин Дол - неолитска населба кај Прилеп, Масеԁ. acta arhaeol. 7-8, Скопје, 1987, 20, Т. V, 4.

Тип IV - садови со издолжено тело (Т.І, 16, 17; ТІ, 1-3, 9). Однадвор се со црвен и црн премаз или со светлокафеава сјајно мазнета површина. Вратот кај овие садови е низок. во некои случаи помалку или повеќе извиен нанадвор. Поради недоволни податоци тешко може да се каже кој вид држалки бил карактеристичен за овие садови. со исклучок една тунелеста држалка од сад со црн премаз (Т.ХІІ, 2). Што се однесува до украсувањето присутно е сликањето со бела боја кај садовите со црвен премаз. а како мотиви се јавуваат линии И полумесечинки веднаш под венецот И аглести мотиви со развлечени краеви во форма на буквата У на стомакот

Илустрација, стр. 35
Илустрација, стр. 35

(Т.ХШ, 1, 6). Овој тип садови е присутен во Породин, Чука Тополчани и

Илустрација, стр. 36

Могила.9 Сликањето со бела боја е карактеристична техника Кај фината керамика во населбите кои припаѓаат на Велушина-Породин.10

Тип V - амфороидни садови (Т.П. 5, 6). Имаат понизок или повисок цилиндричен врат кој благо преминува во топчесто тело. исклучително се со црвен премаз на површината и заоблен венец. Според димензиите се издвојуваат две варијанти: помали со тенки зидови и поголеми. Кај овие садови се јавува лентестата држалка хоризонтално или вертикално поставена на најширокиот дел на стомакот. Украсувањето се изведувало со бела боја. На вратот биле сликани крукчиња и геометриски линеарни мотиви (Т.ХШ, 3, 7; T.XIV, 3), а на телото агли и скалести мотиви. Амфороидните садови исто така имаат паралела во наведените населби.11

Илустрација, стр. 37

Тип VI - садот зачуван во повеќе фрагменти. кој по се изгледа претставува единствена појава, го класифициравме како посебен тип (Т.П. 8). Садот е со заоблена биконусна профилација на стомакот. премачкан со црвен премаз. Всушност, истиот се состои од два засебно направени дела, споени во Тип УП - садови со поголеми димензии (Т.П, 10, 11). Имаат цилиндричен врат кој благо преминува во издолжено тело. Надворешната површина е премачкана со црвен премаз.

сликање, а како мотиви се јавуваат две хоризонтални низи од спротиставени триаголници кои се допираат (Т.ХШ, 4). Над и под нив се широки хоризонтални ленти, кои во средината имаат ромбоиди извлечени од основата.
сликање, а како мотиви се јавуваат две хоризонтални низи од спротиставени триаголници кои се допираат (Т.ХШ, 4). Над и под нив се широки хоризонтални ленти, кои во средината имаат ромбоиди извлечени од основата.

Тип VII - сатчиња на столбести нозе (Т.Ц, 4). За жал, од овој тип садови зачувани се само фрагментирани нозе, така што не може точно да се утврди обликот на реципиентот. Имаат површина премачкана со црвен премаз. Овој тип сатчиња е застапен во Чука-Тополчани и во Велушина на кои има надворешна површина украсена со бело сликање со мотив на грчката буква Тип IX - пехарести са- T. VIII дови (Т.П, 7). Доминираат оние со помали димензии и црвен премаз, а поретко е присутна светлокафената сјајно мазнета површина. Имаат прстенеста вдлабена нога. Евидентиран е еден фрагмент на сад со светлокафена сјајно мазнета површина и со орнаментика изведена со разредена кафена боја. На надворешната страна се насликани вертикални накосени линии, а на внатрешната страна веднаш под венецот куси. исто така. вертикални брановидни линии (Т.ХШ, 2). Според орнаментиката наоѓа аналогија кај пехарестите садови од Анзабегово-Вршник (III-IV).!313

Илустрација, стр. 39

На втората група садови и припаѓаат садовите со просечна фактура. како и оние што имаат ситни песочни зрнца, а се мошне ретко застапени и не се врзуваат за одредена форма. односно се јавуваат инцидентно.

Според обработката на површината. садовите од оваа група се главно со огрубсна површина. додека со мазнста површина се поретки. Бојата ја добивале при самото печење, а зависела од интензитетот на огнот. Најчесто е присутна кафената боја во средни и светли нијанси, сивата во темни и светли нијанси. а најретка е црвеникавата боја. Овие соодноси на колоритетот на површината се присутни кај сите форми.

Венците кај садовите на оваа група обично имаат заоблена профилација, додека рамниот и заострениот венец се ретки и се јавуваат кај некои варијанти.

Дната се кружни и рамни (Т.Х, 1), малку нагласени (Т.Х, 2), прстенести (Т.Х, 3, 6) и извлечени (Т.Х, 5). На некои, што веројатно им припаѓаат на поголеми садови. се гледаат отпечатоци од ткаенина или рогозина на коишто садовите се оставале при сушењето (Т.Х, 7, 8).

Репертоарот на видовите држалки, како и на техниките и соодветните мотиви на украсување кај садовите од втората група е мошне разновиден. При описот на формите на садовите ќе се задржиме и на нив.

П. Корошец, J. Корошец, Предисториска населба Барутница, Археолошко друштво на Македонија, Прилеп, 1973, 44, Т. XII, 1.

Илустрација, стр. 40
Илустрација, стр. 41

Tun I- конусни чинии во разни големини и длабочини (сл. 1-6). Според профилацијата на зидовите ги има во вид на прав конус (Т.Ш. 1, 5) и со заоблување во горниот дел (Т.Ш. 2-4). Не се констатирани држалки.

Тип П - полутопчести чинии со профилација иста како кај чиниите со фина фактура од типот II (Т.Ш, 6-8). Меѓу нив има чинии украсени со брадавичести апликации распоредени по целата горна површина (сл. 2-б) и чинии со две или четири симетрично поставени држалки кои можат да бидат брадавичести. понекогаш вертикално продупчени. Оние со брадавичести држалки имаат рамен венец. Траги од украсување нема.

Тип Ш - чинии со заоблена профилација (ТІ, 9-12). Ги има со кус или

повисоко извлечен врат. често извиен нанадвор. Застапени се чинии со

мошне тенки зидови, како и со подебели ѕидови и рамен венец на устата. На преминот во стомакот или веднаш под него се поставени брадавичести апликации.

Илустрација, стр. 42

Чиниите како форма се присутни во разни варијанти на сите Сл. 2 локалитети кои припаѓаат на Велушинско-породинската културна rpyria.14

Тип IV - садови со цилиндричен врат и топчесто тело (T.IV, 1-9; T.V, 1-5). Вратот може да биде понизок или повисок. прав или малку извиен нанадвор. Венецот на устата најчесто е заоблен. додека венци со рамна и заострена профилација се поретки. Се јавува и задебелен. разгранет венец.

Кај овие садови е евидентиран богат репертоар на видови држалки и начини на украсување. Најчесто се застапени вертикално или хоризонтално продупчените држалки. Обично се поставени на најширокиот дел на телото, а поретко се среќаваат и на вратот (T.V, 5). Присутни се тунелести (Т.ХІ, 1, 8; Т. XII, 3, 5, 6; T.XVI, 6) и лентести држалки (Т.ХІ, 5; Т.ХІІ. 1; T.XVI, 5). Како позастапен вид држалки претставуваат петличестите држалки, вдлабени (Т.ХІ, 3; T.XV, 7; T.XVI, 1, 2) или со рамна горна површина (Т.ХИ, 4, 7). Поретко се среќаваат пластично извлечени држалки (Т.ХІ, 6, 9, 10), вдлабени со прст или некоја алатка (Т.ХІ, 7, 11) и аркадно извиени држалки (Т.ХІ, 12).

Што се однесува до украсувањето. застапени се техниките на украсување што се вообичаени за неолитската погруба керамика во Македонија. Најчесто е присутен барботинот. грубо нанесен (T.XV, 8) и организирано влечен со прсти во кругови (T.XV, 3) или вертикални ленти (Т.ХИ, 5, 7; T.XV, 2), поставени на стомакот. Налепците се погрубо обликувани (Т.ХУ. 10), понекогаш комбинирани со импресо мотиви (Т.ХШ, 11; T.XIV, 18).

Мошне често, украсувањето е со импресо мотиви изведувани со поплитки или подлабоки втиснувања од нокти, поставувани без некој ред (T.XV, 6, 7), во хоризонтални (T.XIV, 7; T.XV, 5) или во вертикални редови (T.XIV, 5), како и во неодредени форми (T.XIV, 4, Т.ХУ, 4). Штипењето се јавува организирано во хоризонтални редови T. Хі (T.XIV, 9) или во геометриска форма (T.XIV, 12). На еден фрагмент со штипење C оформено пластично ребро (T.XIV, 14), а на друг хоризонтална низа поставена во коренот на вратот (T.XIV, 8).

Илустрација, стр. 43
Илустрација, стр. 43

Брадавичестите апликации се распоредувале во хоризонтални низи на преминот од вратот кон стомакот (Т.ХШ, 13) или во комбинација со налепци (Т. XIV, 17).

Пластичната лента со кружни вдлабнатинки од прсти е чест украс кај керамиката од неолитските наоѓалишта. Во Врбјанска Чука обично е поставена хоризонтално под рамото, односно горниот дел на стомакот во висина на држалките (T.XVI, 1) или преку нив (T.XVI, 2, 5). Се среќаваат и закосени ленти што се спојуваат под држалките (T.XVI, 6) или хоризонтални цик-цак поставени (T.XVI, 3). Исто така. се јавуваат ленти со вдлабнатинки во комбинација со импресо (T.XIV, 6). Покрај овие, на неколку фрагменти се среќаваат и ленти украсени со засеци од нокти или орудие (T.XIV, 11; T.XV, 9).

Врежувањето со куси засеци (Т.ХШ, 10), хоризонталните редови од ситни убоди (T.XIV, 19), кружните вдлабнатинки од прсти (T.XIV, 13) и мелирањето (Т. XIV, 15) се јавуваат инцидентно.

Покрај горната површина на садовите бил украсуван и венецот на устата со вдлабнатинки од прсти (Т.ХШ, 9), мали кружни убоди 0 10 см (Т.ХІІІ, 12) или куси засеци (Т. XVI, 4, Баер дрон

7) изведени со алатка. Овој тип садови со соодветните набројани техники на украсување преовладува и во другите среднонеолитски населби.15 !5

Илустрација, стр. 44

Тип V - садови со големи димензии - питоси (T.V, 6, 10; T. VI, 1-4: T. VIO, 1). Имаат издолжено тело кое во долниот дел се стеснува. Вратот им е

Илустрација, стр. 45
Илустрација, стр. 46

цилиндричен или извиен нанадвор. Стомакот честопати е со барботирана или огрубена површина (T.XV, 1), а на венецот од устата се украси од прсти. Садовите питоси се редовна појава во среднонеолитските населби.16 16

Тип VI - топчести садови со поголеми димензии (T.V, 7-9). Може да имаат венец извиен нанадвор. додека надворешната површина не им е украсувана.

Тип УП - садот аскос (T.VIII). Покрај фрагментирани остатоци, целосно е зачуван еден сад од овој тип. Вратот му е цилиндричен. малку извиен нанадвор. додека стомакот од едната страна е проширен. Во горниот дел од стомакот се поставени три лентести држалки. од кои две се вертикално. а една хоризонтално продупчени. Паралелно на двете држалки кои се вертикално продупчени, над самото дно, поставени се две лентести држалки исто така вертикално продупчени. Држалките над дното можат да бидат и со триаглест пресек (Т.ХІ, 4). Горната површина на стомакот е украсувана со превлаки направени со прсти, но на друг сад (аскос) кому му17 недостига вратот, се јавува неорганизиран барботин. Овој сад во рамките на Велушинско-породинската културна група е евидентиран во населбата Велушина, а почесто е присутен во Тумба-Маџари и други населби во

Tun VIII - длабок конусен сад со хоризонтално пластично нарецкано ребро на внатрешната страна. а на надворешната во долниот дел барботиран (T.XVII).!8

Тип IX - пехарести садови (Т.УП. 2). Се јавуваат со висока 5вонеста Нога, а наоѓаат аналогии во Велушина. Могила и Радин Дол.19

Тип X - садови со мали димензии. Во Врбјанска Чука се јавуваат во неколку варијанти: чашки (T.VI, 5), садови со биконусна профилација (T.VI, 6), садови со остро нагласен премин од вратот кон стомакот (T.VI, 7. 8), садови со топчесто тело (T.VI, 10; Т.УП, 3-5), меѓу кои мошне интересен е садот украсен со мали брадавици во густи хоризонтални редови (ел. 2-a) и како посебна варијанта садот со четвртест отвор на устата, четири брадавичести апликации на рамото и украсена надворешна површина со скалест мотив изведен со разредена кафена боја (T.VI, 9).

Илустрација, стр. 48

Тип XI - правоаголен капак со корен од држалка која веројатно била со кружен пресек. На предната страна изрежан е полукружен отвор, додека горната површина е украсена со плитко врежани концетрични кругови (Т.Х, 9).

Илустрација, стр. 49

Како што нагласивме во уводниот дел, во посебна група ги издвоивме минијатурните сатчиња (Т.УП, 6; Т.ІХ, 1-16; сл. 3). ЗастапСени се во прилично голем број. пре- Сл. 3 тежно претставуваат имитација на садовите со нормални димензии. Среќаваме имитација на садовите и од двете групи. односно евидентирани се со фина и со просечна фактура. Благодарение на тоа што поголемиот број од нив се целосно зачувани, можат подобро да се согледаат формите на садовите со нормални димензии. Минијатурни сатчиња има во Породин. Чука-Тополчани и Могила.

Археолошките истражувања на Врбјанска Чука понудија богат и квалитетен материјал од керамичката садова продукција. кој овозможи да се направи овој преглед и класификација по типови.

Горе изложената анализа се надополнува со сознанијата што ги нудат останатите материјални траги откриени при истражувањата. со што уште повеќе се потврдува хронолошката припадност на населбата Врбјанска Чука во средниот неолит во Пелагонија. Одредени елементи во облиците и украсувањето на садовите овозможуваат попрецизно датирање во рамките на културната група Велушина-Породин. Биконусната профилација кај садовите која е повеќе застапена од крајот на средниот неолит во Врбјанска Чука е минорно присутна. Во белото сликање кај садовите со фина фактура се јавуваат развлечените аглести мотиви и полумесечинките,

Илустрација, стр. 50

T. XVI

Илустрација, стр. 51
Илустрација, стр. 51
Илустрација, стр. 51

додека мотивот на грчката буква „сигма“ кој е доминантен во I фаза на групата, не е евидентиран. Исто така, забележливо е и отсуството на аркадниот барботин кај садовите со просечна фактура, карактеристичен за подоцнежните среднонеолитски фази! Овие факти говорат дека населбата својот живот го започнала во П фаза на групата. додека нејзиното згаснување може да се определи кон преминот од III во IV фаза. Користењето на разредена кафена боја кај чиниите од типот Ш кај фината керамика. претставува обид во развивање на таа техника, за разлика од нејзиниот висок квалитет во украсувањето на садовите кои потекнуваат од населбите кои припаѓаат на среднонеолитските фази Ши TV на културната група Анзабегово-Вршник во источна Македонија. Dusko Temelkoski Aleksandar Mitkoski Zavod and Museum - Prilep

Белешки

  1. Б. Китаноски, Врбјанска Чука - неолитска населба. Arheoloski pregled 28, Ljubljana, 1989, 47. ↩
  2. B. Kitanoski, D. Simoska, B. Jovanović, Der Kultplatz auf der Fundstatte Vrbjanska Čuka bei Prilep, Vinča and its World, Beograd, 1990, 107. ↩
  3. A. Миткоски, Три средновековни некрополи од Прилепско, Македонско наследство 19, Скопје, 2002, 48-52. ↩
  4. M. Grbić, P. Mačkić, Š. Nad, D. Simoska, B. Stalio, Porodin, kasno-neolitsko naselje na tumbi коԁ Bitolja, Bitolj, 1960, 42, T. XXX VII; Д. Симоска, В. Санев, Неолитска населба Велушка Тумба кај Битола, Масеԁ. acta arhaeol. 1, Прилеп, 1975, 54, T. VI, 1-2; Б. Китаноски, Праисториска населба Чука кај село Тополчани. Масеԁ. acta arhaeol. 3, Прилеп. 1977, 30, сл. 10; Д. Симоска, Б. Китаноски. Ј. Тодоровиќ, Неолитска населба во село Могила кај Битола, Масеԁ. acta афасо!. 5, Прилеп, 1979, 11, сл. 1. ↩
  5. M. Grbić, P. Mačkić, Š. Nad, D. Simoska, B. Stalio, op.cit., 42. T. XXXVII; Д. Симоска, В. Санев, Велушка Тумба ..., 54. T. VII, 1-3; T. VIII, 1-4; T. IX, 1, 2; T. XVII, 1; Б. Китаноски, Праисториска..., 30. сл. 4-8; Б. Китаноски, Д. Симоска, J. Тодоровић, Нови археолошки истражувања на населбата Чука во Тополчани кај Прилеп, Maced. acta arhaeol. 4, Прилеп, 1978, 11, T. I, 1, 3, 6, 9; 13, T. II, 17; 17, T. III, 23, 24. T. IV, 31, 40; 21, T. V, 46, T. VI, 52; Д. Симоска, Б. Китаноски, J. Тодоровић, Могила..., 11, сл. 2; 13, сл. 21, 23, 24, 25, 26; Б. Китаноски, Д. Симоска, J. Тодоровић, Радин Дол - неолитска населба кај Прилеп, Maced. acta arhaeol. 7-8, Скопје, 1987, 20, T. V, 4. ↩
  6. Д. Симоска, В. Санев, Велушка Тумба, 54; Б. Китаноски, Д. Симоска, J. Тодоровић, Нови..., 11, 15, 19. ↩
  7. Б. Китаноски, Д. Симоска, J. Тодоровић, Нови..., 11, T. I, 2, 6, 9; Д. Симоска, Б. Китаноски, J. Тодоровић, Могила..., 21, сл. 61. ↩
  8. M. Grbić, P. Mačkić, Š. Nad, D. Simoska, B. Stalio, op. cit., 42, T. XXXVIII, 3, 4; Б. Китаноски. ЈЈ. Симоска, J. Тодоровиќ. Нови... 21, Т. V, 47: Д. Симоска, Б. Китаноски, J. Тодоровиќ, Могила... 13, сл. 25, 27. M. Grbié, P. Mackié, И Nad, D. Simoska, B. Stalio, op. cit., 37; Д. Симоска, B. Санев, Велушка Tym6a..., 48: Б. Китаноски. Праисториска.... 28, 30; Б. Китаноски, Д. Симоска, J. Тодоровиќ, Нови..., 13, 15, 17, 19; Д. Симоска, Б. Китаноски, J. Тодоровиќ, Могила... ↩
  9. M, Grbié, P. Mack, 5. Nad, D. Simoska, B. Stalio, op. cit., 43, 44, T, ХШ, 1; T. XLI, T. XE; Д. Симоска, В. Санев, Велушка Тумба..., 54, 59, T. IX, 3-5; T. X, 1-5; T. XVII; T. XVIII; T. XIX; Б. Китаноски, Праисториска..., 36, сл. 33, 34; Б. Китаноски, Д. Симоска, J. Тодоровиќ, Нови... 11, T. ШЕ 11; 15; Д. Симоска, Б. Китаноски, J. Тодоровиќ, Могила... 11, сл. 3, 6, 13, сл. 33, 35, ↩
  10. M. Grbié, P. Maékié, 5. Nad, p. Simoska, B. Stalio, op. cit., 42; Д. Симоска, B. Санев, Велушка Тумба... 54. Т. XVII. 3, 4: Б. Китаноски. ЈІ. Симоска. J. Тодоровиќ, Нови... 11, Т. Ил, 12; T. V, 42; Д. Симоска, Б. Китаноски, J. Тодоровиќ, Могила..., 11, сл. 3; Б. Китаноски, Д. Симоска, J. Тодоровиќ, Радин Дол... 20. ↩
  11. , 21, 32; Б. Китаноски, J]. Симоска, J. Тодоровиќ, Радин Дол... 15, Т. 1. ↩
  12. M. Grbié, P. Matki¢, 5. Nad, D. Simoska, B. Stalio. op. си. 37, 40, T. УП, T. XV, T. XVI, T. XXXV; Д. Симоска, В. Санев, Велушка Тумба..., 51, T. Ill, 3, 4; T. IV, 1, 2, 4; T. V, 1, 2, 4, 5; B. Китаноски, Праисториска..., 34, cm. 30, 31; Б. Китаноски, Д. Симоска, J. Тодоровиќ, Нови... , 15, 19; Д. Симоска, Б. Китаноски. J. Тодоровиќ. Могила... 11, ел. 7. 8: 13. сл. 12- 16, 18; 21, сл. 56; 23, 37; Б. Китаноски, Д. Симоска, J. Тодоровиќ, Радин Дол..., 15, T. Ш, 5, 6, 8; T. IV, 1. ↩
  13. M. Grbié, P. Matki¢é, 5. Nad, D. Simoska, B. Stalio, op. си. 38; Д. Симоска, B. Санев, Велушка Тумба..., 48; Б. Китаноски, Д. Симоска, J. Тодоровиќ, Нови... 17, 19, 33, ел. 11; Б. Китаноски. ЈЈ. Симоска, J. Тодоровиќ. Радин Дол... 15, Т. XIV, 1. ↩
  14. Д. Симоска, В. Санев, Велушка Тумба... Т. XIV, 1: В. Санев. Неолитско светилиште од Тумба во Маџари, Скопско, прелиминарно соопштение од ископувањата во 1981, Maced. acta arhaeol. 9, Скопје, 1988, 14, сл. 5. ↩
  15. В. Санев, Неолитско светилиште... 14, сл. 4. ↩
  16. Д. Симоска, В. Санев, Велушка Тумба... 54, T. VI, 6; Д. Симоска, Б. Китаноски, J. Тодоровиќ, Могила... 13, сл. 32; Б. Китаноски, Д. Симоска, J. Тодоровиќ, Радин Дол... ↩
  17. M. Grbié, P. Mackié, 5. Nad, D. Simoska, B. Stalio, op. cit., 45, 46, T. XII; Б. Китаноски, Праисториска..., 34, сл. 21; Б. Китаноски, Д. Симоска, J, Тодоровиќ, Нови..., 15, T. IV, 37; JL. Симоска. Б. Китаноски. J. Толововиќ. Могила... 25. дв. Санев, Младо камено време, Археолошка карта на Република Македонија, Том I, ману, Скопје. 1994, 32, 33. ↩
  18. Thid, 33. ↩

Summary

Ceramic Vessels from Vrbjanska Čuka

(Summary)

The archaeological site of Vrbjanska Cuka is located in the vicinity of the village of Slavej in the Prilep area. The rather large artificial mound with a diameter of 200 x 180 m and a height of 2.8 m, excavated from 1979 to 1989, produced rich and high-quality archaeological material, e.g., remains of above-ground buildings, earthenware vessels, tools of clay, stone, and bone, terracotta figurines, and cult altars of fired earth. Given the character of the material, the settlement of Vrbjanska Cuka belongs to the Middle Neolithic in the regional cultural group VeluSina-Porodin (II-III). To a lesser extent the tumulus was in use during the Eneolithic, ancient, and medieval periods.

This article provides a short review of the ceramic vessel production in the Neolithic settlement. On the basis of the manufacture, the vessels can be divided into categories of fine and medium ware. Vessels showing coarser manufacture were included to a lesser extent and were placed in the second category.

Two techniques were used for the fine pottery. Red, combined with black and brown, predominated on vessels with a slipped surface, while pots with a glossy, polished surface occurred in bray, brown, and black in various hues.

Fine ware pottery appears in several shapes: conical bowls-Type I (Fig. 1-a); semiglobular bowls-Type II (Plate I, 1-3); broad, open bowls-Type III (Plate I, 4-15); vessels with an elongated body-Type IV (Plate I, 16, 17; Plate II, 1-3, 9); amphora-like vessels-Type V (Plate II, 5, 6); a vessel with a rounded, bi-conical profile, consisting of two parts-Type VI (Plate II, 8); large with larger dimensions-Type VII (Plate II, 10, 11): small pots with four pillar-like legs-Type VIII (Plate П, 4); and goblets-Type IX (Plate II, 7).

In this group of vessels, several types of handles appear: vertical pierced ones (Plate XI, 2, Plate XII, 2); nipple-like appliqués on bowls of Type Ш and ribbon handles оп amphora-like vessels. As far as decoration is concerned, there is painting in white (Plate XIII, 1, 3, 4, 6, 7; Plate XIV, 3) and diluted brown color (Plate XIII, 2, 5, 8; Plate XIV, 1, 2). Vessels with elongated body and amphora-like vessels were decorated in white; the motifs included lines, straggling triangles, circles, and half-moons. Pale brown was used for decoration on bowls of Type III. More rarely appeared horizontal rows of tiny round holes (Plate XIII, 14, Plate XTV, 10).

The second group of ceramic vessels consists of those of medium and coarse manufacture. The color, which depended on the degree of heat during firing, most often was brown or gray. This group may also be divided into types: conical bowls-Type I (Plate Ш, 1-5; Fig. 1-b); semi-globular bowls-Type П (Plate III, 6-8: Fig. 2-6): bowls with rounded profile - Type III (Plate Ш, 9-12); vessels with cylindrical neck and globular body-Type IV (Plate IV, 1-9; Plate V, 1-5); large vessels, i.e., pithoi-Type V (Plate V, 6, 10; Plate VI, 1-4; Plate VII, 1); globular vessels with large dimensions-Type VI (Plate V, 7-9): the askos-Type VII (Plate VIII); a deep conical vessel with a horizontal slashed rib on the interior-Type VIII (Plate XVID); goblets-Type LX (Plate VII, 2); small vessels-Type X (Plate VI, 5-10; Plate VII, 3-5; Fig. 2-a); and a rectangular lid with handle-Type XI (Plate X, 9).

Pots of this group (Types ШО) were not decorated and had two or four symmetrically arranged handles with nipples. On pots of Type IV appeared various types of handle: vertically and horizontally pierced (Plate V, 5; Plate XI, 1, 4, 5, 8; Plate XII, 1, 3, 5, 6;

Plate XVI, 5, 6), looped (Plate XI, 3; Plate XII, 4, 7; Plate XV, 7; Plate XVI, 1. 2), and lug handles (Plate XI, 6, 7, 9-12).

Decorative techniques employed in the second group included barbotine (Plate VII;

Plate XII, 5, 7; Plate XV, 1, 2, 3, 8), appliqué (Plate XIII, 11, Plate XIV, 18; Plate XV, 10), and impresso (Plate XIV, 4, 5, 7-9, 12, 14; Plate XV, 4-7). Also present is a modeled braid with dents made by fingers or with notches (Plate XIV, 6, 11; Plate XV, 9; Plate XVI, 1-3, 5, 6). A wreath was also frequently used for decoration (Plate XIII, 9, 12; Plate XVI, 4, 7).

Miniature vessels, which imitate those with normal dimensions, have been placed into a separate group (Plate VII, 6; Plate ГХ, 1-16; Fig. 3).

The completed analysis of comparanda for ceramic production at the settlement of Vrbjanska Cuka confirms that it belongs to the Middle Neolithic phases (П-Ш) of the cultural group VeluSina-Porodin in Western Macedonia.

Translated by Carolyn S. Snively