Macedoniae acta archaeologica 16 (2005) · стр. 241–246
Светилки со ранохристијанска симболика од збирката на Музејот на Македонија
Светлината и светилката, како нејзин извор. се неопходен елемент на човековото опстојување во секојдневниот живот од раѓањето до смртта. Според Хераклитовиот материјализам. праоснова на сите предмети и појави во светот е огнот, така што И ЖИВОТОТ © сфатен врз основа на огнениот принцип - негово вивнување, непрестајно преобликување. искрење. длабок немир, кој го прави непостојано неговото бидување и крајот. односно неговото гаснење. Светилката ја внесува светлината во секојдневието, во домот, во обредите. Заради светлоста што ја шири. таа се сметала за симбол на мудроста и побожноста.1
Како средство за осветлување светилките се употребувале уште во праисторијата. Во античко време осветлувањето се вршело на повеќе начини, па, така, како и во праисторијата така и во средновековието, покрај светилките се употребувал и прастариот начин на осветлување со факел. Во текот на подолг временски период се менувал начинот на нивната изработ: - ка, форма и декорација.2 Од почетокот на Римското Царство светилките претрпеле значителни промени на изгледот, пред се, во формата и декорацијата.2
Во периодот на доцната антика керамичките светилки добиваат карактеристична форма и орнаментика. Центар на нивната продукција се северноафриканските и источномедитеранските работилници, а биле распрос-
B, Viki¢-Belanci¢, Anticke svjetiljke и arheoloskom muzeju и Zagrebu, Vjesnik arheoloskog muzeja u Zagrebu, sv. V, Zagreb 1971. транети по целиот Медитеран. Нивното производство започнува во ГУ век, а, главно, се во употреба во V-VI век. Основна особина на светилките во овој период се квалитетната изработка, црвената боја на глината и сјајниот премаз во иста боја. Телото има издолжена крушковидна форма, која постепено преминува во долг клун заокружен на врвот. Рамото од светилките е широко, обрабено со венец и богато декорирано. Дискот е одвоен од рамо-ТО со пластичен прстен. поврзан со широк канал со клунот, кој го соединува со отворот за фитил. Целата површина е украсена со релјефна претстава. Држалките се високи. плоскати и завршуваат на дното кое има форма на прстен. На оваа категорија светилки припаѓаат два примероци најдени на локалитетот Исар-Марвинци, на кои се дава преглед во оваа пригода.3 Орнаментите се со ранохристијанска симболика.
Од првата светилка (ел. 1) е зачуван дел од дискот со рамото. Рамото е широко и богато украсено со геометриски мотиви од триаголници, ромбови, концентрични кругови, како и со мотив на четирилисна розета. Во средината на дискот има два отвори за воздух, а меѓу нив релјефно е прикажан Константинов монограм. Монограмот е изведен со тројна профилација, а средишниот дел е изведен со точкести бобинки. Светилката е изработена од квалитетна црвена глина со сјаен премаз во истата боја. Судејќи според премазот, можеме да ја сметаме како северноафрикански импорт. Идентичен примерок среќаваме меѓу светилките од атинската Агора, датирани во V-VI век.4 Светилки со истата претстава на дискот среќаваме и меѓу светилките од
Хераклеја Линкестис"5 и Сисција,е6 меѓутоа, останатите орнаменти се различни од оние на светилката од Марвинци.
На истата категорија припаѓа и втората светилка од локалитетот Исар-Марвинци (сл. 2). Рамото на светилката е богато украсено со мотиви од триаголници, кругови и розети. Дискот е одвоен од рамото со пластичен прстен. Во средишниот дел има релјефна претстава на јагне, еден од симболите на Христовата жртва. Според изработката, и оваа светилка можеме да ја сметаме за импорт или како продукт на некоја поквалитетна работилница која работела под влијание на северноафриканските. Светилки со животински претстави на дискот со ранохристијанска симболика се среќаваат на повеќе локалитети, меѓу кои, се издвојуваат оние од Хераклеја Линкестис,7 Сисција“8 итн.
Според аналогните примероци, светилките од Исар-Марвинци се датирани во V-VI век.
На истиот период припаѓаат и двете бронзени светилки, едната од Стоби, а другата од непознат локалитет.9 коишто денес припаѓаат на Музејот на Македонија.
Светилката од Стоби е со мешест диск, подигната на високо прстенесто дно, со долг клун којшто има широк отвор (ел. 3). Капакот на дискот е во форма на школка. Држалката е со кружна форма, а со едниот крај таа го придржува масивниот крст. На средината на крстот и на клунот има алки за
Ста кои бил приврзан синџир. Речиси идентични светилки се најдени на поширок простор на Римското Царство. Меѓу другите, најдени се и во Хераклеја Линкестис.10 атинска Aropa,11 на еден непознат локалитет во околината на Белград,12 во с. Луциу во Романија13 итн. Според аналогиите, светилката е датирана во V век.
Втората бронзена светилка од Музејот на Македонија (сл. 4) потекнува од непознат локалитет. Дискот е со издолжена форма и има издолжен клун, кој завршува со кружен отвор. Држалката е во форма на срцовиден лист во кој е вметнат крст. Капакот е рамен со додаток за држање. На клунот има алка за прикачување синџир. Како и светилката од Стоби и оваа е датирана во V век.
Како луксузни и доста популарани предмети, бронзените светилки по пат на трговија стасувале во разни краеви на царството. за што најдобро зборува светилката од Стоби. која најверојатно припаѓала на големата група познати светилки од христијанската екумена.
Бронзените светилки, главно, служеле за осветлување на храмовите, домовите, улиците, јавните објекти и сл. а често биле приложувани и како дарови во базиликите. Бидејќи биле луксузни и поскапи, нив ги поседувале само богатите римски граѓани.
Поретко, светилките имале и симболично значење и се употребувале за верски обреди или се ставале во гробовите како прилог кој го следи покојникот. Во доцноримско време се верувало дека нивната светлина ја симболизира светлината на Божјиот збор. Проучувањето и анализата на светилките од фондот на Музејот на Македонија, според карактеристиките и компаративниот материјал. дава корисни податоци за продорот на римската цивилизација и култура во нашите краеви. како и за развиените трговски врски. Mila Surbanoska Museum of Macedonia - Skopje
Белешки
- M. Grgić i dr., Leksikon ikonografije, liturgike i simbolike zapadnog kršćanstva, Zagreb, 1985, 557. ↩
- B. Vikić-Belančić, Antičke svjetiljke u arheološkom muzeju u Zagrebu, Vjesnik arheološkog muzeja u Zagrebu, sv. V, Zagreb 1971. ↩
- В. Соколовска, Исар-Марвинци и Повардарјето во античко време, Скопје 1986, 125. ↩
- Perlzweig, Lamps of the Roman period, The Athenian Agora vol. МИ, Princeton 1961. ↩
- Е. Манева, Светилки од музејската збирка во Хераклеја, Зборник на трудови. Битола 1983/84, 52. ↩
- B. Vikić-Belančić, Antičke svjetiljke..., T. 23:9. ↩
- Е. Манева. Светилки... 52. ↩
- B.Vikié-Belanéié, Anticke svjetiljke..., T. 23:15. ↩
- B, Соколовска, Каталог, од археолошкото богатство на ср Makeyornja, Скопје 1980, кат. бр. 354, 355. ↩
- A. Георгиовска. Каталог на Битолски музеј. археологија. Битола 1991. ↩
- J, Perlzweig, Lamps of the ..., pl. 48:2948. ↩
- Крунив , Бронзано nocybe, Античка бронза Сингидунума, Београд 1997, 334. ↩
- Cultura Bizantina in Romania, Bukuresti, 1971, kat. Бе 94. ↩
Summary
Oil Lamps from the Collection of the Museum of Macedonia Bearing Early Christian Symbols
(Summary)
The Museum of Macedonia is in a possession of four oil lamps decorated with Early Christian ornamentation. Two of them are made of clay and two of bronze.
In the Late Roman Period the appearance of clay lamps changed considerably, their body getting a distinctive form, the clay becoming red and the decoration receiving Christian connotation.
Two oil lamps discovered at the site of Isar-Marvinci which bear decoration conveying Christian symbolism belong to this category. The shoulders of both lamps are wide and richly decorated with geometric patterns, including triangles, rhombs and concentric circles, as well as rosettes. The disc of the first lamp shows Constantine’s monogram executed by triple line, whereas the surface inside is decorated with dotted berries. The disc of the second lamp bears relief depiction of a lamb. The lamps are made of high quality red clay and their glaze is in the same colour. According to the workmanship and the high quality of the glaze, they could be considered North African import or products of some local workshop influenced by the North African output. According to the closely associated specimens from numerous sites: Heraclea Lyncestis, Athenian Agora, Siscia, etc., the lamps are dated to the 5t»-6t centuries AD.
Two bronze oil lamps, one from Stobi and the other of unknown provenance, are attributed to the same period.
The lamp from Stobi has a bellows-shaped disc raised on a ring-base and a long nozzle with wide wick-hole. Almost identical oil lamps have been found widely in the territories of the Roman Empire, which indicates that this lamp-form was rather popular and presumably belonged to the large group of lams from the Christian world. The other bronze lamp of unknown provenance has a round disc and heart-shaped handle with a cross inserted in. Both lamps date from the sth century. Bronze oil lamps were mostly used for lightening houses, streets, public buildings, etc. Having been considered luxurious objects they were possessed merely by wealthy Roman citizens.
Besides the utilitarian intention of oil lamps as objects of applied art, they occasionally conveyed symbolic meaning and were used in religious rites or put in graves to accompany the deceased.
In the Late Roman times the light of the oil lamp was believed to symbolize the illumination of God’s word.
Tanslated by Nada Andonovska