Macedoniae acta archaeologica 16 (2005) · стр. 211–224

Античка некропола Касарски Круг - Кочани

на спомениците на културата при МБ „ИСКРА“ - Кочани

АНТИЧКА НЕКРОПОЛА КАСАРСКИ КРУГ - КОЧАНИ

Локалитетот Касарски Круг во Кочани е една стрмна падина, која се издига во средишниот дел на градот, на левиот брег над Кочанска Река. Името го добива по присуството на старата касарна. Живоин Винчиќ изведе заштитно археолошко истражување на посочениот локалитет во 1982 год.1 Во досегашната литература се споменува како резултат на поодамнешни теренски рекогносцирања.2

Овие заштитни истражувања се изведени на единствениот слободен простор (на плацот на ул. „Едвард Кардељ“ бр. 32) заради утврдување на типолошката и временската припадност на локалитетот. Просторот веќе целосно бил урбанизиран, а сопствениците на околните станбени објекти при нивното градење наидувале на гробови и придружен движен наод.

Во две од поставените четири контролни сонди се откриени материјални остатоци. Освен материјалот добиен при истражувањето, видлива е и површинска фрагментирана керамика од предисторискиот и античкиот период.3 Културниот слој е доста дебел и во пониските зони може да се следи и преку 3 метри, што е особено видливо во дворните места на куќите што се изградени на ул. „29 Ноември“ (1.1). Во северниот дел на истражуваниот простор е констатирана група од 4 гроба, кои типолошки и хронолошки се издвојуваат во два хоризонта на погребување. Во постариот хоризонт се присутни гробови со кремација. Овој тип гробови опфаќа еден поширок регион во централнобалканските простори. Тие најчесто се поврзуваат со духовната култура на домородното население. Во Р. Македонија аналогии од овој тип гробови наоѓаме на локалитетите: Јокуш-Св. Николе4 4 Стоби - Западна некропола,5 Дрезга-Куманово.ѓ

Болница - Демир Капија.7 Скупи - Источна некропола.8

Во помладиот хоризонт има погребување со инхумација сместени според аналогии во IV век. Гробовите се ориентирани и-3 СО мали отстапувања.

КАТАЛОГ НА ГРОБОВИТЕ:

Гробовите со кремација се формирани како елипсовидни хумки од нафрлани речни камења, под кои во слој од светлосива растресита земја придружена со речни камења, пепел и гареж среќаваме остатоци од нагорени коски и керамика.

Во единствениот откриен гроб со инхумација при сондажното истражување се работи за скелетно погребување на еден згрчен покојник на страна во гробна јама над која е формирана хумка од речен камен. а притоа не е констатирана конструкција на камена циста.9 A од информациите добиени од сопствениците на околните станбени објекти констатираме и постоење на скелетни погребувања во камени гробни конструкции-цисти.

Илустрација, стр. 213

ГРОБ 1

Откриен е во сонда 3, ориентиран во правец и-3. Хумката од речни облутоци формира елипсовидна форма со димензии 1.80 х 1.50. На длабочина од 0.40 см се наидува на камени покривни плочи од гробна јама. со димензии 1.50 х 0.50 см, а всечената гробна јама под нив € со димензии: 1 x 0.40 x 0.40 см. Меѓу фрагментираната керамика, одместо-наместо нагорените коски од покој-НИКОТ и мноштвото пепел и остатоци од животински коски во овој гроб се откриени и шест целосно зачувани керамички садови и еден железен клинец. Три од садовите се откриени во самата гробна јама под камените плочи, а останатите се во просторот над Неа, кој формира гробна хумка од речни камења. Во еден од тие садови над камените плочи се откриени и нагорени коски ОД покојникот, веројатно станува збор за сад во функција на урна.

Наоди:

1. Длабок сад со една лентеста вертикална држалка веднаш под венецот која ес декорирана со една канелура по етредината. Коренот на дршката ие

на најширокиот дел на садот. Изработен е од црвена земја со груба фактура

Илустрација, стр. 214

со примеси на песок во составот, премачкан е со сив премаз без сјај. Има рамно дно. Садот е со следниве димензии: висина 14.5 см, дијаметар на дно- 5.8 см. дијаметар на венец 12 см. Во него се наоѓаа остатоци од коски, а откриен е над камените плочи од гробната јама.

Венецот му е задебелен и извлечен на надворешната страна. Вакви грниња среќаваме на локалитетот во Перник, во „Кракра“10 каде се датираат во Ш-ГУ век, иако се споменува нивното долго опстојување од самите почетоци на римскиот период, па се до византискиот (T. II, 1).

2. Плитка сивопечена паница со рамно дно, на горниот крај страните и се благо проширени со рамен венец. На дното од внатрешната страна се видливи концентрични кругови. Нејзините димензии се: висина 3.2 см, дијаметар на дно 10 см, венец 13.5 см. (Т II, 3).

3. Црвено печена паница со широк отвор. која конусовидно се стеснува кон дното, кое е рамно. Димензии: висина 5 см, дијаметар на дно 4 см, дијаметар на венец 10 см (Т II, 4). Аналогни примероци наоѓаме во Западната некропола во Cro6u,11 датирани во III век. 4. Црвено печена длабока паница со сосема благо вовлечен венец, со една канелура веднаш под венецот и со прстеновидно нагласено дно. Димензии: висина 5.9 см, дијаметар на дно 4.8 см, дијаметар на венец 13.9 см. (Т.П, 1). Аналогни примероци наоѓаме на локалитетот Јокуш-Св. Николе.12

Илустрација, стр. 215

5. Сиво печена керамичка паница со вовлечен венец со мешеста форма со прстеновидно дно, кај кое е видливо оштетување. Садот е со подебели зидови со груба фактура со димензии: висина 6.8 см, дијаметар на дно 5 см, дијаметар на венец 15 см (T.IL, 2).

6. Мало црвено печено биконично сатче со две вертикални наспрамни дршки. Има рамен висок врат, со тенки зидови и фина фактура. Од надворешната страна е премачкан со црвен премаз. Димензиите му се: висина 5 см, дијаметар на дно 2.4 см, дијаметар на венец 5 см.

7. фрагментиран керамички правоаголен жртвеник со еден реципиент во аголот (сл. 1). Изработен е од темносива керамика, а во внатрешноста има украсување со врежани линии. Откриен е во слојот меѓу двете камени конструкции во слој со интензивно присуство на пепел, изгоретини и горени коски. Неговите димензии се: висина 4.5 см, должина на дното 14.7 см, ширина на дно 13.5 см. (Т. VII, 1). Вакви жртвеници среќаваме во североисточна Македони-13 ја!3 и во западна Бугарија во околината на Перник во вилата во Кралев Дол!“14 (ел. 2). Можна е веројатноста да станува збор за одредена духовна манифестација на домородното население при погребните ритуали.

Сл. 1 мика со присуство на зрна песок во составот.
Сл. 1 мика со присуство на зрна песок во составот.

Исто така. изобилува и присуството на фрагментирани паници. чаши со фина фактура и тенки зидови, па се до погруба кера-

- црвенопечена керамика со додатен премаз од црвена боја.

- сивопечена керамика со сив и црн премаз со и без сјај.

- окер керамика.

- фрагменти украсени со канелури со боење со бела боја (T.V, 3), аналогни примероци среќаваме на локалитетот Јокуш- Св. Николе,15 5

- фрагменти украсени со цик-цак линии (T.V, 4). Аналогни примероци наоѓаме во непосредна близина на локалитетот Куново Чуки кај Оризари.16 речиси сите фрагменти се интензивно нагорени.

Илустрација, стр. 216

Откриен е во сондата 4, ориентиран с и- 3. Нафрлени речни камења формираат хумка со дим. 1.40 х 1.20 см. Под хумката е откриена плитка гробна јама со дим. 0.50 x 0.70 х 0.15 см. Во просторот над јамата. а во светлосива земја е откриен еден мешест сад покриен со паница кои се во функција Сл. 2 на урна. Во јамата. пак. има присуство на нагорена земја. пепел. горени коски и одместо-наместо јаглен. Меѓу останатиот придружен материјал откриен е и еден минијатурен сад со две наспрамни дршки со орнамент на свастика.

Илустрација, стр. 217

Наоди:

1. Сад од сивопечена глина со мешеста форма, а со назначена биконичност, со широк отвор, со прстенесто извлечен обод на надворешната страна (T.V, 2). Садот има вертикална дршка која оди од вратот до најширокиот дел на стомакот, со една канелура вертикално изведена на средината на дршката. Има темноцрн премаз со слаб сјај.17 Користена е како урна со следните димензии: висина 11.5 см, дијаметар на дно 5.8 см и дијаметар на венец 10.5 см.

2. Црвено печена длабока паница со прстенесто здебелен обод и дно во форма на прстен, со фина фактура.18 користена како поклопец на претходно опишаниот сад урна (Т.У, 1) со димензии: висина 5 см, дијаметар на дно 4 см, дијаметар на венец 13.5 см.

3. Минијатурен сад од сиво печена земја со две вертикални наспрамни држалки. Со заоблен назначен венец нанадвор, со нагласено дно издигнато на кратка нога. На стомачниот дел и на дното во внатрешниот дел на садот има врежано по еден орнамент на свастика аналогна форма наоѓаме во Стоби!919 (T.IV, 5). Дим:: вис. 5.5 см, дно 3 см, венец 7 см.

4. Црвено печена паница, со тесно прстенесто дно со нагласена биконичност. Аналогија среќаваме во Повардарието, каде според монети е датирана во III Вех.20 Дим: вис.6.8 см, дно 6.8 см, венец 18.5 см.

Илустрација, стр. 218

ГРОБ 3

Откриен е во сондата 4. Формиран е во вид на гробна хумка од нафрлен камен со ориентација и-з, а со дим.: 0.80 x 0.40 cm. Под овој слој е пронајдена покривна плоча со дим.: 0.45 x 0.37 x 0.07 м, со која е покриена гробната јама со овална форма со пречник од 0.40 м и длабочина од 0.25-0.30 м. Во јамата се откриени остатоци од нагорени детски коски. Надвор од јамата има фрагменти од паници и други форми на керамички садови. меѓу кои, исто така има и фрагменти од правоаголен жртвеник. каков што веќе сретнавме кај гробот 1 (T.VI 1, сл. 3). ?! Дим: вис. 4.5 см.

Наоди:

1. Фрагментирана длабока паница-цедилка со вовлечен венец и прстенесто дно. Садот е издупчен на долниот дел и на дното. Изработен е од црведно. Изработено е од груба непрочистена глина со присуство на песок ons и без сјај (Т.Ш, 2 ). Дим:: вис. 8.4 см. На најширокиот дел шир. 8 сМ, конусовидно стеснувајќи се до дното кое изнесува 3.2 см.

Илустрација, стр. 219

3. Мало сиво печено сатче со две вертикални држалки со тесно прстенесто дно. Според формата и димензиите многу наликува на минијатурното сатче во гроб 1 (T.IV, 2). Дим:: вис. 5.2 см, дно 2.4 см, венец 4.8 см.

Гроб 4

Сместен е во сондата 4. Се работи за гробна хумка со дим. 1.40 х 0.60 м, со ориентација и-з и благо отстапување кон север односно југ. На длабочина од

T VII 0.70 M, е откриен отвор на гробна ј јама со дим.: 1.50 х 0.60 м и длабочина од 0.50 м. На дното од јамата е положен инхумиран покој-Гли ник во згрчена положба на левиот колк, со десната рака свисна во лактот, а левата испружена покрај телото. Според И. Микулчиќ, станува збор за неримски елемент во погребувањето. а аналогија среќаваме во гробот 175 во Скупи.23 23

Илустрација, стр. 220

Во јамата отсуствуваат прилози, а надвор од неа во хумката има големо количество фрагментирана керамика.

Освен податоците добиени при заштитното истражување, ќе ги наведеме и информациите добиени од месното население бидејќи и покрај одредените резерви сепак нудат податоци, пред се за просторното лоцирање на самата некропола.

Според нив, на истиот простор на ул. „Едвард Карреѕ“ бр. 34 се откриени гробови од типот камени цисти, со скелетно погребување. Цистите се откриени на приближна длабочина од 0.40 м.

Во дворното место бр. 30 е откриен гроб од камена циста, а во непосредна близина е откриен и гроб на коњ. Тие се откриени на длабочина од 1 м. Веројатно и овде станува збор за манифестирање на еден неримски, односно автохтон обичај.24 Од придружен материјал има два сада од сива доцномакедонска25 керамика.

Наоди:

. Мало сиво печено сатче со црн премаз со висок сјај, со две вертикални дршки. Има прстенесто нагласено дно, рамен повисок врат, а на долниот дел од садот има проширување. Изработен е од убаво пречистена глина. Заедно со претходниот сад се наоѓаат во постојаната музејска поставка во средновековната кула (T.IV, 4). Дим.: вис. 7 см, дно 2.2 см, венец 4.1 см.

Илустрација, стр. 221

На истата улица бр. 7 е откриен детски гроб во камена циста, а во него биле пронајдени бронзена белегзија и мо- + нети.26 јі

белегзии, монети и други предмети. 27 најдени околу27 десетина монети, од кои едната му припаѓала на Константин.28 28

Локалитетот е целосно урбанизиран и тешко дека ќе има изгледи да се добијат нови сознанија. Затоа, покрај сознанијата добиени од малиот број истражени гробови податоците ги надополнуваме со информациите добиени од месното население, иако ги земаме со одредена резерва. Од наведените сознанија го заокружуваме простирањето на некрополата меѓу улиците: АСНОМ на север, покрај ул. „Крсте Мисирков“ на и-|/и, ул. „29 Ноември“ на 3-/3, а на јужната страна продолжува, односно се поврзува со локалитетот Горица (1.1).

Според начинот на погребување во оваа некропола се издвојуваат неколку вида погребувања:

1. Кремирање со камена земјена хумка во гробна јама, со покривни плочи (гроб: 1. 2 3)

. 2. Инхумација со хумка во гробна јама без конструкција на циста (гроб 4).

3. Инхумација во гробови од камена циста. Немаме податок дали истите биле рамни или насипани со хумка од камен и земја.

Погребувањето под могили (хумки), како ритуал во духовниот живот на населението по течението на Брегалница е познато уште од железното вре-Ме, а се одржало се до доцно римскиот период. Познато е дека во источно пајонскиот простор во периодот на доцната антика продолжува традицијата на погребување под могили поставени на доминантни места. Такви се доцноантичките гробови на локалитетите: Крст во Таринци.29 Беш Тепе кај Карбинци, могилите I, П и Ш кај Куново Чуки кај Оризари.2д9 Одредени аналогии се среќаваат и при погребувањата во Тракиските могили во западна Бугарија.31

Од податоците со кои располагаме произлегува дека се работи за една некропола од антички период, која опфаќа еден поширок простор на погребување. Присутноста на разновидните обичаи при погребувањето, на просторот кој е истражен. може да е резултат како на економските и социјалните разлики на населението, а исто така, и на меѓусебното мешање на културата на автохтоното население со новините што со себе ги наметнувало романизираното население.

Од движните археолошки наоди преовладуваат фрагментирани и цели паници и голем број садови со разновидни форми, боја и фактура, кои според аналогии можат да се датираат во периодот од П-ГУ век.

Најинтензивната примена на некрополата секако дека била во Пи Ш век, која пак со голема веројатност може да се смета дека е користена од жителите на блиската населба Горица. Меѓутоа, традицијата на погребување на истата локација продолжила и во Ш-ГУ век. llinka Atanasova Department for protection and presentation of the monuments of culture - Library "Iskra" - Koéani

Белешки

  1. Кому во оваа прилика уште еднаш срдечно му се заблагодарувам за согласноста да го објавам откриениот материал. ↩
  2. М. и Д. Гарашанин, Археолошке белешке са рекогносцирања у источној Македонији, Зборник на штипскиот музеј I, 1958-59, 67-94; 3. Георгиев, Праисториски наоди и прашање на рамните некрополи по Брегалница, Годишен Зборник на Филозофскиот факултет. Скопје 1981, 65-79: Археолошка карта на Р. Македонија Том II, Скопје 1996, 96. ↩
  3. A. Керамитчиев, Археолошка карта на Кочани, (ракопис); 3. Георгиев, ор. cit., ја разгледува можноста за постоење на предисториска населба на овој локалитет. ↩
  4. Д. Здравковски. М. Шурбаноска. Извештај од заштитното ископување на ха „Мавровица“ ВО с. Немањици-Светиниколско. Зборник на Археолошкиот музеј на Македонија Х-Х1, Скопје, 1983, 116-118. ↩
  5. I. Mikulcic, The west cemetery excavations in 1965, Studies in the Antiquites of Stobi I, 1973, 71-83: M. Шурбаноска, Д. Здравковски, Римски гробови од Западната некропола во Стоби - ископување 1992, Maced. acta archaeol. 14, 1993-95, Скопје, 1996, 91-111. ↩
  6. Е. Петрова, Дрезга-Куманово во светлината на новите проучувања на северно-македонскиот простор, Масеԁ. acta archacol. 11, Скопје, 1990, 135-140. ↩
  7. Д. Вучковиќ-Тодоровиќ. Античка Демир Капија. Старинар XII, 1961, 240-42; B. Соколовска, Археолошки истражувања во Демир Капија. Масеԁ. acta archaeol. 4, Прилеп, 1978, 93- 110. ↩
  8. И. Микулчиќ. Неилирски елементи меѓу скупским налазима на прелазу из предримског у римско доба, Симпозијум Сахрањивање код Илира. САНУ 1976, Београд. 1979, 245-246: ЈІ. Јованова, Д. Михаилова, Скупи-Источна некропола, истражувања 1994, Масеԁ. acta archaeol. 15, 1996-1997, Скопје 1999. 203-250. ↩
  9. Овде ги наведуваме тие податоци. иако ги примаме со одредена резерва со оглед на фактот дека се прибавени од сопствениците на плацовите, меѓутоа, не се потврдени при изведеното истражување. ↩
  10. B, Лубенова. Селишето от римската и ранновизантииската епоха. Перник. Tom I, ван, София 1981, 107-204, сл. 26. ↩
  11. M. Шурбаноска, Д. Здравковски, ор. cit., гроб 685 сл. 19 датирана во Ш Вех. ↩
  12. Idem, гроб 10, сл. 7. ↩
  13. Во постојаната поставка на Музеј на Македонија во Скопје има изложено слични вакви жртвеници пронајдени на лок. Могила кај с. Отошница, К. Паланка. откриени во тумулус како гробен прилог датирани од I-IV7 век. За информацијата му благодарам на Воислав Санев. ↩
  14. В. Наиденова. Римската вила во с. Кралев Дол, Пернишки округ. Разкопки и проучвания. Кн. XIV. София. 1985. 40-42. ↩
  15. Д. Здравковски, М. Шурбаноска, ор. cit., 116. ↩
  16. В. Canes, Могилите од Куново-Чуки кај с. Оризари. Кочанско, Зборник на Археолошки музеј VIILIX, Скопје 1978, 13. ↩
  17. дналоген примерок наоѓаме во Д. Капија; В. Соколовска, ор. cit., T. V, сл. 5. ↩
  18. Д. Здравковски, M. Шурбаноска, ор. си., гроб 6 датирана според монети во Ш век. ↩
  19. Каталог за изложбата Municipium Stobensium, Скопје 1994, 49, инв. бр. 92-451 сл. 237 датирана во Ш век. ↩
  20. В. Соколовска, Исар Марвинци и повардарјето во античко време, Скопје 1986, гроб 112, дотиран во Ш век според монетни наоди Т. 43, сл. 2. ↩
  21. Веројатно станува збор за манифестирање на одреден ритуал поврзан со духовната култура на автохтоното население. ↩
  22. Д. Здравковски. M. Шурбаноска. ор. ск. (T. сл. 3). Паница од сива глина, премачкана со црн премаз со висок сјај, со прстеновидно нагласено дно, со хоризонтално извлечен венец со врежани концентрични кругови. Аналогии среќаваме на повеќе наоѓалишта низ Македонија.25 (T.VI 2). Дим:: вис. 5 см, дно 4.5 см, венец 13.5 см. ↩
  23. И. Микулчиќ, Доцноримски гробови од Скопи, Годишен зборник на Филозофски факултет Скопје, 1974, 118. ↩
  24. Податоците се добиени од сопственикот Филип Христов, а аналогија за пронајден скелет на коњ наоѓаме во Стоби во гробот 79. Ал Везаловски, Обичаји сахрањивања у западном гробљу, Studies in the Antiquites of Stobi, Beograd 1973, стр. 139. ↩
  25. Предметите и податоците се добиени од сопственикот на плацот Борче Христов, аналогии наоѓаме во Исар-Марвинци, В. Соколовска, ор. cit. Т. 50, сл. 11; Т. 81, сл. 1; и во Стоби, Каталогот: Municipium Stobensium, сл. 354, датирани во IV век; во Валандово, Стакина Чешма, М. Шурбаноска, Стакина Чешма, Maced. acta archaeol., 15, сл. 7, стр. 255. ↩
  26. Податоците се добиени од сопственикот на плацот Киро Ербапски. ↩
  27. Пронајдени се во дворот на Киро Алексиев, а според него дел од предметите се кај приватниот колекционер Ванчо Гацов. За жал јас не успеав да ги видам. ↩
  28. Монетите ги открил сопственикот на плацот Стојан Лмпов. ↩
  29. М.ид. Гарашанин, Ископувања на могилата на локалитетот Крст во Таринци, Зборник на Штипскиот народен музеј I, Штип 1960-61, 65-69. ↩
  30. В. Санев, ор. cit.; Д. Митревски, Куново - Чуки кај Оризари. Могила II., Maced. acta archaeol. 11 (1987-89), Скопје 1990, 59-77. ↩
  31. Во околината на Перник во Кралев Дол., В. Најденова, ор., cit, 40-42. ↩

Summary

Ancient Cemetery at Kasarski Krug - Kočani

(Summary)

The site of “Kasarski Krug” in Koéani is located on a steep slope raising above the left bank of the Koéanska Reka in the central area of the town. It has been mentioned in the literature as having been traced in reconnaisance activities carried out a long time ago. Salvage excavatios of the site were carried out in 1982 by Zivoin Vinéié.

In the north part of the excavated area a group of four graves were discovered, having been arranged typologically and chronologically in two layers of burials. The earlier layer showed burials with cremation and the later one with inhumation.

Having in mind that the site is in completely urban zone, the data obtained from the very few researched graves have been supported by information from the local population.

The available data indicate a necropolis from the Antiquity that encompasses a rather extensive burial area.

Several burial practices have been identified in this cemetery:

1, Cremation in a grave pit with a cover slab and a burial mound of earth and stone.

2. Plain inhumation in a pit with a mound on top.

3. Inhumation in stone cist graves. There are no data whether they were flat or covered with a mound.

Within the movable archaeological finds a prevalence has been observed of fragmentary and completely preserved plates of varied shapes and numerous vessels of учи fort, colour and texture, which have by analogy been dated to the span of the 2nd _ 4th centuries AD. Especially interesting are rectangular alters with one receptacle in the corner, decorated with incision, which were discovered in cremation burials. Their presence in graves with cremation practice has been associated with burial rituals of the autochthonous population.

Burial under mounds as a ritual practice is known from necropolises along the Bregalnica River as dating from very early times, already in the Iron Age, and it continued till the Late Roman Period.

Traces of apparently different burial rites have been preserved in the excavated area. They could have arisen from the social and economic differences of population. Nevertheless, the possibility should not be excluded of different ethnicity of the carriers of spiritual culture in this area. In that case the reason for the different manifes-

tations in burial practice should be sought in preserving of certain elements from the

spiritual culture of the autochthonous population as opposed to new features introduced by the new Romanized population.

Based on analogies of the movable material the most intense changes in Ни necropolis occurred in the 2nd_3td centuries AD, though its use continued in the 4th century AD.

Translated by Nada Andonovska