Macedoniae acta archaeologica 16 (2005) · стр. 9–21
Палеолитско-мезолитски локации по течението на Бабуна и Треска
На територијата на Р. Македонија, за прв пат во 1998 година. остварен е проект насочен во „потрага по палеолитските култури“, но, за жал, во кус временски период (од осум дена). Истражени се 10 пештери и поткарпи!1 по долното течение на Бабуна.
Проспекцираниот терен се наоѓа западно од Вардар, во непосредна близина на Велес. Концентрацијата од 30-ина пештери и поткарпи се наоѓа во клисурата Пешти, а нивните локации се наоѓаат на повеќе нивоа од десната и левата долинска страна на Бабуна.2
Поводот и иницијалната реализација на овој проект се темели врз порано пронајдените пет камени артефакти од пештерата Макаровец 1 (несигурно определени кон орињасиенска или гравстиенска културна фаза.3 поради тоа што се работи за атипични форми и малку по број наоди). Во периодот од 1953-1965 година во оваа област се вршени географски, геоморфолошки, геолошки и палеонтолошки истражувања.4 Релјефот е хетероген и полиморфен. со ридови и котлини во долниот тек на Бабуна и со високи планини и длабоки долини во горниот тек на реката. Геоморфологијата на теренот резултира од геолошкиот состав, тектонската градба и интензитетот на ерозионите, денудационите и други егзогени процеси и фактори. Особено внимание е посветено на тектонски здробените и карстифицираните мермери и варовници низ кои е пресечена клисурата Пешти, и каде се регистрирани повеќе поткарпи и пештери, потенцијални
Денешната клима во овој регион има т.н. модифициран тип. Карактеристични се големи екстремни осцилации на суво и топло медитеранско лето, наспроти влажна континентална зима.5 Вегетацијата е од полустепски тип (треви и грмушки) со мали оази на некогашните шуми.
Во текот на теренската работа извршен с мултидисциплиниран континуиран методолошки пристап: техничка и фотодокументација, геолошките, геоморфолошките и археолошките описи и карактеризација. како и културно-хронолошкото определување на површински собраниот археолошки материјал.б6
Приодот кон клисурата Пешти се одвиваше од повеќе правци. На десната долинска страна рекогносцирани се пет локалитети. Комплексот од три поткарпи „Шиник 1, 2 и 3“ се наоѓа на 2 км од селото Црквино, под самиот врв на ридот Шиник, 160 м над коритото на Бабуна (340 м надморска височина). Сите припаѓаат на типот суви поткарпи; светли и според трагите на „дивите копачи“ можно е да се заклучи дека имаат дебел пештерски седимент. Исто така, сите три имаат платоа и добра прегледност кон околината. Не е пронајден површински археолошки материјал. Околу 200 м западно од подкарпата „Шиник 1“ се наоѓа „Топлата Пештера“, на 140 м над реката (320 M н.в.). Влезниот отвор е со ориентација ј/ј-3. Димензиите се следни: должина 19 M, широчина 10 м и височина 1-2.5 м. Внатрешниот простор се состои од галерија, три канали и мала сала. Севкупната површина е покриена со дебел пештерски седимент (повторно констатиран од „дупките“ на дивите трагачи). Пред влезот има мало плато. Пронајдениот керамички материјал на површината во пештерата му припаѓа на енеолитот, хеленизмот и римскиот период. „Топлата пештера“ претставува потенцијално праисториско живеалиште кое треба пробно да се сондира (сл. 1).
Пештерата „Макаровец 1“ се наоѓа на истоимениот рид на 110 м над коритото на Бабуна (310 м н.в.). Оваа голема, морфолошки сложена пештера е составена од повеќе канали. а движењето е можно само по левата страна од пештерата, бидејќи десните канали се затрупани (ориентацијата на влезниот отвор е ј-ј/3). Констатиравме постоење на палеонтолошки и „Диви“ сонди во главниот канал и големата галерија ископани до 2 м во длабочина. Мислиме дека видливата карпеста основа не овозможува ширење на сондите. Површински собраната керамика потекнува од праисторискиот, античкиот, средновековниот и турскиот период.
На левата долинска страна рекогносцирани се следните пештери: „Кале“. „Овчарица“, „Маркова Црква“, „Бршлен 1“ и „Темната Пештера“. Во највисокиот дел од клисурата на врвот на ридот Кале. 200 м над Бабуна (380 м н.в.). се наоѓа голема поткарпа ..Кале“. потполно осветлена и сува. Долга е 34 м, широка 18 м. со височина од 6.7 м. чија површина целосно е покриена со пештерски седимент. Регистрирани се неколку фрагменти на средновековна керамика.
И пештерата „Овчарица“ се состои само од една просторија со полукружна форма. 40 м пониско од претходната подкарна. Долга е 23 м. широка 13 м и со височина од 4 м. Основата и е покриена со дробина и глина. Има одлична прегледност на околината и сметаме дека преставува потенцијален праисториски локалитет кој во иднина треба пробно да се сондира (сл. 2). И во оваа пештера се пронајдени неколку фрагменти на средновековна керамика.
Во пештерата „Маркова Црква“, 85 м над реката. на самиот влез има остатоци од зидови и олтар од средновековна црква со оштетен фрескоживопис.7 Во северната, втора галерија во „Маркова Црква“. е регистрирана добра акумулација на пештерски седименти!88 На растојание од 100 м од „Маркова Црква“ КОН исток се наоѓа пештерата „Бршлен 1“, на 45 м над коритото на Бабуна, каде, исто така, констатиравме голема концентрација на крупна дробина и пештерски седимент. „Темната пештера“ се наоѓа на 200 м раздалеченост од „Маркова“. односно 65 м пониско од неа, има слаба прегледност на околината и припаѓа на типот влажни пештери.
За рекогносцираната област прерано е да се донесуваат заклучоци. Евидентираните пештери и поткарпи дури со пробните сондирања ќе можат да се оценат како подобни или. пак, како неподобни локалитети и за што одговор ќе дадат идните интердисциплинарни истражувања.
Вторите по ред рекогносцирања од оваа програма се вршени во октомври 1999 година (десет дена). Истражени се 19 пештери и поткарпи по течението на Треска.9
Проспекцираниот терен се наоѓа во средниот дел на западна Македонија, односно во северниот дел на областа Порече. Истражуваните локалитети се наоѓаат на левата и десната долинска страна на Треска (од хидроцентралата Козјак до село Близанско), т.е. с/з иј/и од селото Здуње.10
Поводот и иницијалната реализација на овој проект се темели на скорешното потопување на горенаведениот регион, поради што се регистрирани и обработени локациите под котата на потопување. т.е. под 470 м н.в.
Во релјефот и геолошката градба учествуваат карпи од палеозојска и тријаска старост, неогени и квартерни седименти.11 Денешната клима се одликува со транслатација на медитеранска и континентална клима. Вегетацијата е разновидна и доминираат мешовити шуми. И фауната е карактеристична за шумските зони. а Треска е богата со речна фауна.
Во текот на теренската работа (како и за регионот по течението на Бабуна) поради комплетноста на податоците се користени документационите и методолошките пристапи според формуларот за рекогносцирање на палеолитските и мезолитските локалитети.12
Пештерите и поткарпите се создадени во доломити, конгломерати и падински бречи. Главно. сите имаат добра прегледност кон околината; суви се, платоата им се разнесени од ерозија и имаат седименти со мала дебелина (околу педесеттина сантиметри) или карпести основи. Не се воочени археолошки наоди. Поткарпите имаат релативно мали димензии со должина од 3- 6 M, широчина од 3-6 м и со височина од 2-4 м. Особено внимание предизвика пештерата „Голема [Тет во однос на местоположбата и ориентираноста, прегледноста кон околината и дебелината на пештерскиот седимент (сл. 3), но сите други поткарпи и пештери немаат значење за археологијата.13 3
Се наоѓа на 3.5 км од селото Здуње (кон село Близанско), на 460 м н.в., односно 60 м над Треска. Пештерата на левиот (западен) брег на Треска има должина од 31 м и максимална широчина од 18.5 м. Влезот се со ориентација ј/и и на линијата на дождење е со димензии од 12 м широчина и 3.5 м височина. Пештерата се состои од една голема просторија (Скица 1 - основа на пештерата ) и има благ пад кон надворешноста.
Според геолошко-археолошките проценки. пробна сонда е поставена на 6-тиот метар од влезниот отвор (од линијата на дождење) долж пештерата во однос на средишната оска, кон југозападниот страничен зид. Сондата со димензии 2 х 2 м ја одбележавме со квадратите А. Б. Ц и Д. Во првиот дел од
сондата, т.е. во Кв. А и Д на длабочина од 0.70 м ископувањето е прекинато поради јама од непознато значење. така што се истражени Кв. Б и Ц со површина од 2 x 1 м (ел. 4).
Дијагностичкиот фактор во опишувањето на слоевите е заснован според четири елементи: боја на седиментот,14 структура. текстура и позиција (во однос на профилот и во однос на основата). Разграничувањето на седиментите е сложено. особено кога доаѓа до брза промена од еден во друг вид седименти. Од вкупно 19 геолошки слоја треба да се нагласи: променливата дебелина на слоевите, разликите во бојата на седиментите, поголема или помала концентрација на мермерната, т.е доломитска дробина (покрупна, поситна) и варирање на исполнетоста на фината фракција (ситнозрнестата структура), како и зголемена или намалена концентрација на камените и коскените наоди15 ! (Скица 216 - северозападен профил на линијата Б - Ц).
Потребно е да се потенцира и следното: а) пронајдени се 4 керамички фрагменти од римско време на самата граница на слоевите 1 и 2;16 6) во внатрешноста на црвеникаво-кафеавиот слој 5 (има пад од темето Б кон темето Ц и невоедначена дебелина која се зголемува кон темето Ц од 5- 25 см) се протега дисконтинуиран (во хоризонтална смисла) слој од гареж, неговата дебелината варира од 1 до 5 см, фрагментите дробина имаат големина од 5-7 см и се со остри рабови, делумно заоблени, меѓупросторот е исполнет со фина фракција со потемна црвена боја, веројатно поради топлината, односно процесот на горењето. а концентрацијата на археолошко-палеонтолошки материјал во овој слој е најголема (31 артефакт од камен и 32 фрагменти од животински коски).
Од геолошки аспект, според проценките на Н. i орѓевиќ, вкупната наталоженост во пештерата до матичната карпа изнесува 8 до 9 м. Поради финансиската ограниченост што се одрази на времетраењето на проектот не е достигнато дното на пештерата. Од затекнатата површина на пештерата до слоевите 18-19 постигната е длабочина до 3 метри.
Макроскопските воочувања на минералните суровини, од кои се изработени камените артефакти, укажуваат на неколку вида и вариетети. Кварцот е суровина која доминира во нашата збирка. Според бојата се појавуваат два вариетета: млечнобел (млечен кварц) и безбоен и прозирен (горски кристал). Втора по ред суровина е кварцитот. Кај кварцот и кварцитот типолошките анализи се тешки, заради високата рефлексија на светлоста и браздите кои настанале при одбивањето и понекогаш е дури невозможно да
се забележи ретушот. Трета суровина. помалку застапена. е кременот по боја чоколаден, сив и сивозелен, а четврта суровина е риолитот со темна сивозелена боја. Сите овие суровини имаат тврдина 7 на Мосовата скала.
Голема застапеност на алатките од кварц и кварцит на локалитетот може да се објаснат со недостаток на кремената суровина во овој дел на регионот, но главна причина за овие две суровини се локалните извори и изобилие на овие материјали во непосредна близина (околу пештерата, во реката, покрај река...).
Од макроскопските согледувања на палеонтологот Р. Гаревски, немаме сигурна и јасна престава за фаунските видови. Коскениот материјал е без карактеристични примероци и е значително фрагментиран. така што не можат да се донесат заклучоци и оценки.
Од археолошки аспект. направена е поделба на две целини Al и А2, односно на три серии седименти:
првата серија е од слојот 2 до слојот 6, во кои се регистрирани 198 камени артефакти, т.е. целина А1. Во оваа целина се издвоени: 4 јадра, 175 неретуширани одбитоци и 19 орудија;
втората серија е на стерилни седименти од слојот 7 до слојот 15;
третата серија е од слојот 16 до слоевите 18-19, во кои се регистрирани 36 камени артефакти. т.е. целина А2. Оваа целина се состои од 2 јадра. 33 неретуширани одбитоци и 1 орудие.
Првичните согледувања од ова истражување укажуваат на можност дека пештерата била населувана во две етапи!
Најопштите заклучоци во однос на анализата на камените наоди, чија поделба е направена на: јадра. одбитоци и орудија. укажува на палеолитската техника на одбивање. Од орудија се застапени: стругала, струшки, одбитоци со ретуширани вдлабнувања, ретуширани одбитоци. атипични ретуширани парчиња и микројадра.
Врз основа на сегашниот репертоар на орудијата, не е можно културолошки и хронолошки да се определат поради: недоволниот број карактеристични белези за определување на техника што би овозможила увид во одредена култура или фациес, недоволниот број на типични орудија, недостаток на сигурни податоци од интердисциплинарни проучувања кои би овозможиле потпора во однос на датирањето и фрагментарно истражениот простор со димензии од една пробна сонда. 7
Поради потопување на регионот. можноста за продолжување на археолошките ископувања се ограничува. Доколку не се обезбедат средства локалитетот ќе се потопи засекогаш, а нашите резултати ќе застанат на сегашното ниво.
17 Претпоставки имаме за камените артефакти од целината Al и тие се насочени кон епипалеолитските (мезолитски) карактеристики. Во македонската археологија ова се наши први сондажни истражувања и прв посериозен чекор кон проучувањето на палеолитското и мезолитското време во Македонија. Побогати сме за уште 26 орудија и за уште еден нов локалитет во праисториската карта на Македонија.
Liljana Salamanov Korobar
Museum of Macedonia - Skopje, Macedonia Liljana Djuričić¢
Center for Archaeological Researches- Beograd, Serbia and Crna Gora
Белешки
- Француски ABRI, англиски ROCKSHELTER, српски подкапина означува: засолниште под карпа. Дефиниција за засолниште под карпа според повеќе автори гласи: „полупештера“ до каде допира дневната светлина. Во консултации со стручни лица од Институтот за македонски јазик и во соработка со колегите од Спелеолошкото здружение „Пеони“, се предлага нов термин „поткарпа“ за да се избегнат описните форми. ↩
- Реките Бабуна и Тополка се десни притоки на Вардар. Бабуна извира од масивот Јакупица (каде што се забележани глацијалните траги). долга е 61.8 км и има правец на течение j/3-c/n. ↩
- И орињасиснот и граветиенот се горнопалеолитски култури, но орињасиенот припаѓа на рана горнопалеолитска култура и се датира во време од 41 до 27.000 пр. н.е... а граветиенот во време од од 34 до 20.000 пр. н.е. ↩
- Д. Манаковиќ. Геоморфологија на поречјето на Бабуна и Тополка со титовелешката котлина. Годишен зборник на Природно математичкиот факултет. Оддел - географија-reonoruja, Книга 13 и 14, Скопје 1962 и 1963 (докторска дисертација печатена во три дела): Душан Манаковиќ, Томе Андоновски. Геоморфолошко картирање на теренот гроот-ВРШНИК-ГОЧУ-ДАБОВИЌ-ГОЛИЌ И Св. ИЛИЈА. Зборник Југословенског симпозиума о геоморфолошком картирању. Географски институт „Јован Цвијиќ“ САНУ, Књ. 27, Београд 1976; Р. Гаревски. Стратиграфско и палеонтолошко значење на плеистоценската фауна од пештерата Макаровец во клисурата на реката Бабуна во околината на Титов Велес. Природонаучен музеј - Скопје 1969 (докторска дисертација). ↩
- М. Зиков. Клима и климатска регионализација во Република Македонија, Географски разгледи, Кн. 30. Скопје 1995 год. (13-21). ↩
- Во истражувањето зедоа учество Недељко Ѓорѓевиќ (геолог). Боре Левков (фотограф). Ѓорѓи Настевски (водич). Василка Димитровска (технички цртач), Сашо Самарџиев (документатор), Љиљана Ѓуричиќ (стручен консултант) и Љиљана Шаламанов-Копобар (координатор на истражувањата). ↩
- И. Велев. Преглед на средновековни цркви и манастири во Македонија. Скопје 1990. стр. 116. ↩
- За одбележување е дека во клисурата Пешти има неколку поткарпи и пештери во кои, во влезните делови постојат остатоци од фрески врз карпите. поради што претпоставуваме дека тие биле монашки ќелии. ↩
- Во истражувањето зедоа учество Недељко Ѓорѓевиќ (геолог), Мирослав Димовски (фотограф), Стојан Костадиновски (водич). Василка Димитровска (технички цртач). Иво Крумов (археолог - надворешен соработник од Софија, Бугарија), Љиљана Ѓуричиќ (археолог - стручен консултант од Белград. Србија и Црна Гора) и рињана Шаламанов - Коробар (археолог - координатор на истражувањата). ↩
- С. Костадиновски. Селото Здуње. Порече. Историја. култура и традиција. Републички завод за заштита на спомениците на културата. Скопје 1998. ↩
- Д. Манаковиќ, Т. Андоновски, М. Стојановиќ, А. Стојмилов, Геоморфолошка карта на Република Македонија. текстуален дел. Географски разгледи. Кн. 32-33, Скопје 1998, (37-70). ↩
- Jb. Ѓуричиќ, Методолошки приступ рекогносцирању палеолитских и мезолитских локалитета. Гласник 7, Српско Археолошко друштво, Београд 1991 год. (43-51). ↩
- Во извештаите од рекогносцирањата по течението на реките Бабуна и Треска. дадени се поединечни описи на локациите. нивните скици и фотографии. Документацијата се наоѓа во Музејот на Македонија, Републичкиот завод за заштита на спомениците и во Министерството за култура. ↩
- P, Stevanovi¢, M. Marovi¢, Y. Dimitrijevi¢, Geologija kvartara, Nautna knjiga, Beograd 1992. ↩
- Се уште не е направена гранулометриска и спектро-хемиска анализа, па поради тоа не е постигнато усогласувањето меѓу археолозите и геологот. Дали станува збор за 12 или 19 ↩
- Керамиката во целост отсуствува од сите натамошни слоеви. ↩
Summary
Paleolitic-Mesolitic Sites along the Course of Babuna and Treska
(Summary)
In 1998 for the first time on the territory of Macedonia a project devoted to “the search for the oldest human cultures” was carried out, but unfortunately for the very short period of eight days. Ten caves and rock shelters were investigated along the lower course of the river Babuna. The survey area is located west of the Vardar river, in the immediate vicinity of the town of Veles; a concentration of thirty some caves and rock shelters is found in the PeSti gorge.
On the right, lower side of the gorge, five sites were surveyed: a complex of three rock shelters “Sinik 1, 2, and 3, “Toplata peStera,” and “Makrovec 1.” Of particular interest for archaeology is “Toplata peStera, which is located 140 m above the bed of the Babuna river (320 m above sea level) with a SSW orientation of the entrance and a length of 19 m, width of 10 m, and height of 1-2.5 m. The interior space consists of a gallery, three corridors, and a small room. The entire surface is covered with a thick cave sediment, as ascertained from the trenches of illegal excavators. In front of the entrance is a small plateau. The ceramic material found on the surface of the cave belongs to the Eneolithic, Hellenistic, and Roman periods. This cave represents a potential prehistoric habitation site, which requires testing.
On the left lower side of the gorge, five more sites were surveyed: “Kale, “Ovéarica,” “Markova Crkva,” “BrSlen 1,” and “Temnata peStara.” It is necessary to single out the cave “Ovéarica, which is located 160 m above the Babuna river (340 m above sea level). It is 23 m long, 14 m wide, and 4 m high. The cave consists of a single room with a semicircular shape, and it has an excellent view of the surrounding area. The floor is also covered with crumbled rock and clay in which were found some fragments of medieval pottery. We believe that this cave also represents a potential prehistoric site, which needs to be tested. It will be possible simply with test trenches to evaluate suitable or unsuitable sites and what results future interdisciplinary investigations will provide.
The second set of investigations in this program was carried out for ten days in 1999. Nineteen caves and rock shelters were examined along the course of the Treska river. The surveyed area is located in the central part of western Macedonia, in the north part of the Porece region, i.e., NW and SE of the village of Zdunje. Sites below 470 m above sea level were examined and recorded; in the near future they will be flooded by an artificial lake.
With the exception of the cave known as Golema Pet, none of the other caves and rock shelters had archaeological significance. This cave is located ca. 3.5 km from the village of Zdunje, toward the village of Blizansko, and 60 m above the Treska river (460 m above sea level). It consists of one large room, 31 x 18.5 m; the entrance (12 m wide x 3.5 m high) is oriented to the SE with an excellent view of the surrounding area. An illegal excavation within the cave indicates a thick cave sediment. A test trench, 2 x 2 m, was placed 6 m from the entrance, toward the SW lateral wall. Nineteen geological layers were recorded to a depth of 3 m, but the bottom of the cave was not reached, due to limited finances and time. (Granulometric and spectrochemical analyses have not yet been carried out, so that correlation between the archaeologists and the geologist has not been reached.) From the geological aspect and the assessments of N. Djurdjevi?, the entire deposit in the cave, down to bedrock, may reach a depth of 8-9 m.
The excavations produced a rich concentration of archaeological-paleontological material. From the macroscopic examination of the paleontologist R. Garevski, because of the fragmentary nature of the material, we do not have a clear idea of the faunal types, so that evaluations and conclusions cannot be drawn.
From the archaeological aspect, a division was made of two units Al and A2, that is, of three series of sediments:
- one series from layer 2 to layer 6, in which were recorded 198 stone artefacts, i.e., unit Al. In it were distinguished: 4 cores, 175 unretouched flakes, and 19 tools.
- a second series of sterile sediments from layer 7 to layer 15, and
- a third series from layer 16 to layers 18-19, in which were recorded 36 stone artefacts, i.e., unit A2. This unit consists of 2 cores, 33 unretouched flakes, and one tool.
Preliminary observations indicate the possibility that the cave was inhabited in two phases. The most general conclusions in connection with the analysis of the stone finds show the paleolithic technique of flaking and a high percentage of use of quartz and quartzite (macroscopic observation of the minerals points to a small representation of flint). From the tools are represented end scrapers, side scrapers, flakes with retouched notches, retouched flakes, atypical retouched pieces, and microcores. On the basis of the present repertoire of tools, it is not possible culturally and chronologically to be specific, because of the insufficient number of characteristic marks for defining technique that would permit insight into a certain culture or facies, the insufficient number of typical tools, and the lack of secure data from interdisciplinary investigations that would help in the matter of dating and the limited area of investigation with dimensions of one test trench.
Because of the flooding of the region, the possibility of continuation of archaeological excavations is limited. Inasmuch as the means are not provided, the site will disappear, and our results will remain at the present level.
In Macedonian archaeology, these are our first test excavations and the first serious step toward exploration of the Paleolithic and Mesolithic eras in Macedonia.
Translated by Carolyn S. Snively