Macedoniae acta archaeologica 15 (1999) · стр. 69–89
Гробот на пајонската свештеничка од Марвинци
Содржина
Поминал 25 години откако чешкиот професор Јан Боузек прв го сврте вниманието на научната јавност кон ситната бронзена пластика од железното време во Македонија како кон предмети со големи археолошки вредности. Изнесувајки ги постојните податоци за нивната распространетост и извлекувајќи ги нивните основни типолошки и хронолошки карактеристики, Боузек ги именува како Македонски бронзи.1 Набрзо потоа тие веќе претставуваа важен индикатор за карактерот и високите вредности на локалната железновременска култура во Македонија.2 Со тоа се наметна потребата на оваа група предмети да им се посвети поголемо внимание во натамошните проучувања.
Во меѓувреме, во текот на осумдесеттите, беа откриени множество вакви наоди во низа новоистражувани некрополи од УП и VI век пред н. е. по долината на Вардар, со што ова подрачје се утврди како централен регион во нивната распространетост. Тоа овозможи нивно поцелосно проучување и определување на нивното вистинско место и
улога во културната историја на Балканот. Така денес е веќе доволно
документирано издвојувањето на една постара група Македонски бронзи, поврзана главно со УП век пред н. е. и долината на Вардар и Брегалница како нивно извориште и една помлада група, карак- теристична главно 3a VI век пр.н.ера и за поширокото подрачје на Македонија.3
По своите хронолошки, територијални. културни и естетски вредности. постарата е далеку поинтересна и покомпактна група. Во прашање се различни бронзени приврзоци во форма на афионови чушки, со капаци украсени со птичји протони. минијатурни сатчиња во форма на носечките локални керамични облици од тоа време, разни Типови птици, роглести објекти, неправилно издолжени приврзоци со анимални додатоци, топчести, кружни приврзоци и сл. Овие предмети се меѓусебно тесно поврзани со единствена продукција. единствен декоративен систем и со многу варијации што произлегуваат од основните форми. Честопати се откриваат заедно во иста затворена целина, поврзани со друг археолошки осетлив материјал (фибули. игли. керамика) од УП век пред н.е. Со оглед на ваквите вредности во литературата, веќе се предложени и усвоени како Пајонски бронзи.4 И не само тоа, нивните необични форми, декоративните елементи и самите услови на наоѓање ги афирмираат како култни бронзи, поточно објекти поврзани со определени религиозни сфаќања и ритуални дејствија. Како такви. тие претставуват засега најсилен израз на пајонската религија и, воопшто, пајонската култура на железното време. Меѓутоа. и покрај големиот напредок во проучувањето на овие предмети, се уште не постојат доволно елементи за нивно целосно вреднување. За кои религиозни верувања се работи, какви ритуали и активности се поврзани со овие предмети, од кого, како и во кои прилики биле практикувани, се само некои од сеуште отворените прашања. За нив беше невозможно да се најдат задоволителни одговори, без дополнителни археолошки откритија, поточно - без откритија на нови наоди во поинакви, многу поречити и, во секој случај, интактни услови на наоѓање. Токму тоа се случи со откривањето на гроб 15 на локалитетот Лисичин Дол во Марвинци.
Во летото 1997 година, при археолошките истражувања на Јужната некропола на Исарот во с. Марвинци. Валандовско, меѓу другото, беше откриена некропола од железното време и во неа едено исклучително погребување. во гробот 15 (Т. 1/1). Елементите содржани во овој чин. како научни податоци, претставуваат голем придонес кон решавањето на низа од се уште отворените прашања во врска со т.н. Македонски (Пајонски) бронзи, а наедно и во расветлувањето на значајни сегменти од пајонската религија на железното време.
Локалитетот Исар во е. Марвинци е еден од најистражуваните археолошки пунктови на територијата на Р Македонија. Во изминативе дваесетина години се истражувани делови од населбинскиот простор на самиот Исар, како и делови од некрополите околу Исарот. При тоа се откриени бројни наоди, во хронолошките рамки главно од У век пред н. е. до IV од нашата ера.6 Меѓутоа, уште многу порано, со првите наоди откриени во Марвинци, за време7 на Првата светска војна, беше навестена можноста на овој локалитет да се смета на уште постар хоризонт на живеење со соодветни погребувања од железното време. За жал, со споменативе долгогодишни истражувања на Исарот во Марвинци овие појави не беа документирани на задоволителен начин. и покрај бројните индиции што упатуваа на организиран живот и погребувања од железното време. Овие моменти беа меѓу главните провокации, што ги насочија истражувачките активности во 1997 година во правец на трагање по населбинските остатоци и погребувања од железното време. За таа цел, меѓу другото, беа преземени ископувања и во месноста Лисичин Дол, на просторот на кој постоеја најмногу индиции за откривање гробови од ова време.
По испитувањата се покажа дека овој простор во текот на УПи VI век пред H. ер. служел како некропола на евентуалната железновременска населба, чии културни слоеви беа откриени на Исарот, поточно - на неговите јужни и југоисточни падини.8
Некрополата во Лисичин Дол се појави како уште еден јак пункт во низата некрополи од железното време во Долното Повардарје, какви што се познатите соседни некрополи во: Дедели, Глос - Грчиште, Милци - Гевгелија, Сува Река -Гевгелија, Бохемица. Чаушица и др.9 Оваа некропола ги потврди високите културни и економски потенцијали на Долното Повардарје во текот на железното време. а најголемиот прилог кон тоа го даде токму гроб 15.
По многу нешта, овој гроб се издвојува од дваесетте вкупно испитани гробови. За разлика од другите гробни конструкции, кои претставуваат цисти градени од камени плочи, гроб 15 е единствената обична правоаголна јама. Тој се истакнува и по својата стратиграфска позиција како најстаро погребување во рамките на истражуваната гру-
па. Од друга страна, богатството, карактерот и положбата на гробните прилози уште повеќе упатуваат на погребување што излегува од вообичаените стандарди (Сл. 1).
Во гробот било инхумирано, во пружена положба, женско лице на возраст од околу 33 години, со богат инвентар на бронзени предмети.10 Богатството на гробот не претставува нешто невообичаесно, со оглед на честата појава на богати женски гробови во истовремените некрополи во регионот. Меѓутоа, во овој гроб за првпат беа откриени множество култни бронзи од фамилијата Македонски (Пајонски) бронзи, во изворна положба. Накусо ќе ги опишеме сите прилози во овој гроб со условите во кои беа откриени (T. Г)."!
Во пределот на ушите беа откриени по една обетка, секоја формирана од по едно биконично бронзено монисто. Обетките претставуваат вообичаен дел од женскиот накит, присутен речиси во секој женски гроб во некрополите од Долновардарската група на железното време. Меѓутоа, во овој гроб, наместо вообичаениот пар обетки од спирално намотана жица, за првпат се среќаваат обетки оформени од биконични бронзени мониста.
На рамењата. како и во пределот на градите. беа откриени по една очилеста фибула. најверојатно за прикачување на потешка облека. Тие се чест тип накит во повеќето железновременските култури на широкиот европски простор, а во регионот на Долно Повардарје најголема популарност остваруваат во текот на УП век пред н. е. Сите три фибули од гроб 15 се идентични меѓу11 себе. Имаат железни игли и купесто извлечени централни навои на дисковите, што претставува нивна мошне изразита локална особеност12 (Т. ПЛ; Сл. 2).
Во пределот на градите. на левата страна, беше откриено кружно бронзено копче перфорирано со 4 отвори, најверојатно исто така во функција за прицврстување на дел од облеката (T. ІІ/2).
На рацете се наоѓаа по две белезици - една спирална и една масивна (Т. П/3; Сл. 2). Ваквата комбинација претставува комплет, вообичаен за побогатите женски гробови во некрополите од Долно Повардарје. Десната рака била прекрстена на градите. а во неа покојникот држел мал 5вонест приврзок (Т. П/4).
Околу половината бил опашан ремен формиран од поголеми и помали правоаголни плочки, со едно макаровидно и кружно копче на T. | Лисичин Дол, Ситуационен план на гроб 15
краиштата, за врзување (Т. ІІЅ; Сл. 2). Под тежината на некои приврзоци прикачени на неговата лева страна, ременот бил закосен на таа страна до висината на бедрата (T. 1; Сл. 1).
Како и во другите случаи, и ова погребување е проследено од керамичните наоди на бокал со засечен врат и длабока кантаровидна шолја (T. П/6,7). Тие претставуваат вообичаен сет речиси при секое погребување во Долновардарската група некрополи од железното време. Со ретки исклучоци, во строго определени прилики. овие садови се изработени редовно на колце во локалниот манир на окер печење и лентесто мат боење.
Споменативе наоди претставуваат форми вообичаени за УП век пред н. е. во Долно Повардарје. Според нив, гроб 15 од Лисичин Дол не се издвојува од подобро опремените женски гробови во другите соседни некрополи. Тоа што овој гроб го прави исклучителен е следната група бронзени наоди, кои не претставуваат обичен накит. туку објекти поврзани со карактерот на погребеното лице и неговото место и улога во заедницата.
Споменатите приврзоци, закачени на левата страна од појасот, за првпат се јавуваат меѓу т.н. Постари Македонски (Пајонски) бронзи (T. ШЛ. 2). Меѓутоа, врз основа на генералниот склоп од формални и декоративни елементи. тие без никакво сомневање влегуваат во познатата група т.н. издолжени приврзоци во форма на псалии со анимални додатоции, значително обогатувајќи го нивниот досегашен репертоар.13 Ваквите приврзоци за прв пат се јавуваат во изворна положба, прикачени на појасот (Сл. 1). Најверојатно биле поврзани меѓу себе, на што упатуваат едно парче салталеон и издолженото биконично монисто откриени заедно-помеѓу двата издолжени приврзока (Сл. 3).
Врз стомакот била положена голема кружна бронзена плоча, перфорирана и врежана со радијална декорација околу централниот - копчесто испакнат дел (Т. Ш/3: Сл. 4). Досега вакви наоди се познати најмногу од некрополата во Чаушица кај Кукуш, каде што се откриени вкупно 5 примероци. кои, за жал, не се поврзани за сосем извесни археолошки ситуации. Така, уште од времето на С. Кесон тие се погрешно определувани како кружни штитови или еден вид бронзени умба прицврстени во центарот на евентуални дрвени или кожени штитови СО поголеми димензии.14
Нашиот примерок е откриен во изворна положба, положен врз женскиот покојник во пределот на стомакот (Сл. 1). И не само тоа, кружната плоча била зашиена за извесен широк колан-појас од текстил или кожа. Пред да биде положена в гроб, сето било убаво здиплено.
Појасот бил од двете страни украсен со пришиени калотни копчиња (вкупно 27) наредени во 6 линии, додека по целата должина, како висулци, биле зашиени вкупно 67 кружни приврзоци (Сл. 5). Неизвесно е зошто и како служел вака украсениот појас. Врз основа на неговата позиција во гробот, заедно со големата кружна плоча, бил положен врз покојникот во пределот на стомакот, при што едниот негов завршок бил префрлен преку самата плоча.
Кружните приврзоци биле густо пришиени на појасот вдолж последниот ред копчиња (Т. Ш/4). Како накит, овие приврзоци се широко распространета балканска форма во текот на железното време (со посебна концентрација во Подунавје и Северен Балкан), а во нашиот случај се употребени како висулци. Лесно може да се претпостави дека вака грижливо изработениот појас бил специјално направен или барем употребен за специјални цели, а пред се во служба да обезбеди посебен третман на големата бронзена кружна плоча. Врз основа на малата ушка за пришивање од внатрешната, благо конкавна страна, плочата најверојатно била пришиена на појасот, а сето можело да биде употребувано само во посебни церемонијални прилики, поточно - во служба на определени ритуално религиозни активности.
Во пределот меѓу нозете, поточно меѓу фемурите, откриен е редок бронзен објект - долг композитен предмет (T. Ш/5). Составен е од: повеќе различни елементи. верижно поврзани меѓу себе во две гранки, кои на едниот крај слободно завршуваат со т.н. издолжени приврзоци, благо свиткани во форма на псалии (Сл. 6). Двете гранки на верижно врзани приврзоци, на спротивниот крај се врзани за аглите на еден триаголен приврзок. Според позицијата во гробот. лесно може да се претпостави дека за третиот слобеден агол од триаголниот приврзок била прикачена голема бронзена чашка во форма на чушка од афион (Сл. 1). Чашката имала капаче фланкирано со птичји протоми, а во средината, помеѓу протомите, бил изведен вертикален држач, на кој било насадено големо топчесто монисто или топчест приврзок (T. 1Ш1/6; Сл. 7).
Во досега познатите археолошки ситуации честа беше појавата на бронзени чашки со капаче откривани заедно со топчести приврзоци, кои пак можат да бидат ажурирани со различни пробивања или само украсени со врежување. Меѓутоа, до откривањето на гроб 15 од Лисичин Дол не беше позната ниту една изворна ситуација со овие предмети во непроменета положба, од нивното првично полагање в гроб до чинот на откривањето од страна на археолозите. Така. речиси невозможна беше нивната поцелосна определба или евентуалната реконструкција на намената и функционирањето.
Во нашата ситуација, топчеститот приврзок беше откриен во изворна положба - насаден на вертикалниот држач од капачето на бронзеното сатче (Сл. 1). Капачето беше одделено од устинката на сатчето, но ВО позиција што потврдува дека поврзувањето со сатчето било изведено со евентуална врзалка од органска материја, што се распаднала. Според изеденоста на отворите на топчестиот приврзок, лесно може да се претпостави дека овој предмет остварувал определена утилитарност.
Позицијата на овие предмети и нивната меѓусебна условеност овозможија да се согледаат некои моменти во нивната определба што досега не беа видливи. Така, топчестиот приврзок (големо топчесто монисто) врз капачето најверојатно служел за собирање и регулирање на двата крака од евентуалната кожена лента или врица. Таа поминувала, најпрво низ малите отвори на устинката на сатчето, потоа НН3 СООДветните отвори на капачето, на крајот да биде протната низ топчестото монисто, од каде што потоа била заврзана за триаголниот приврзок. На овој начин бронзеното сатче било прикачено за триаголниот приврзок. при што, со помошта на топчестото монисто, се контролирало капачето, поточно - затварањето на бронзеното сатче.
Со извршените хемиски анализи врз остатоците од содржината во внатрешноста на бронзеното сатче, констатирана е голема концентрација на морфини, што упатува на констатација дека во бронзеното сатче бил чуван катран од афион.16 За кои цели и на кој начин бил ползуван овој вид сиров опиум чуван во сатчето, може само да се претпоставува. Во секој случај, неспорно е дека бронзеното сатче со афионов катран бил, всушност, најзначајниот елемент во големиот композитен предмет - централен објект што бил обесен на триаголниот приврзок и носен преку двете гранки на верижно поврзаните приврзоци.
Вез основа на формалните белези и самиот склоп на приврзоците, очигледно е дека големиот композитен предмет не можел да служи како обичен накит. Напротив, тој можел да биде употребуван само во посебни прилики и за специјални цели. Директни паралели на овој предмет досега не се познати, иако одделни елементи или идејни и технички решенија наоѓаат аналогии нашироко, од кобано-кавкаскиот регион на исток до Средна Европа на запад и до Македонија и Мала Азија на југ, во текот на VIII и VII век пред н. е.17 Ваквата ситуација, поврзана со комплексните историски настани во тоа време на ширикиот средноевропски и тракокимерски простор, несомнено имала удел и во појавата на Македонските бронзи. Меѓутоа, во оваа прилика тоа е прашање кое, поради неговата сложеност, мораме да го оставиме настрана. Во секој случај, повеќето директни паралели на некои од составните делови на нашиот композитен предмет се наоѓаат во Македонија, секако меѓу другите наоди во групата постари Македонски (Пајонски) бронзи, кои се најчесто поединечно откривани. Таква е, на пример. ситуацијата со последните два издолжени приврзока. Вакви карактеристично издолжени приврзоци се познати од Ограда -Орешани, Велешко и Сува Река - Гевгелија, меѓутоа, како поединечни наоди, тие едноставно не неможеле да бидат задоволително вреднувани.18 Токму врз основа на позицијата и особеностите на овие два приврзока може да се претпостави дека композитниот предмет бил носен со обете раце на начин што упатува на определени религиозно-ритуални активности.
Двата издолжени приврзока, со кои завршуваат двете верижни гранки суштински се разликуваат од другите приврзоци и, со самото тоа, упатуваат на нивна определена посебност. По својата издолжена и благо завиена форма, потсетуваат на псалии, со еден завршок зашилен, додека другиот инкесто проширен. Нивната позиција (свртени со инкастите проширувања на внатре) укажува на тоа дека биле така поставени со цел лесно да се носат, едниот во едната, другиот во другата рака, при што палците од рацете завршувале на нивните инкести проширувања. Ваквото решение било во служба на полесно прифаќање и носење на големиот композитен предмет, поточно - за распоредување на тежината на предметот врз палците од рацете. Познати се бројни примери во керамографијата на железното време од Македонија каде што на највисоките делови од држалките на одделни садови се изведени слични испакнувања и проширувања, што служат да се распоредува тежината на садот врз палците од рацете.
Гроб 15 од Лисичин Дол во Марвинци е ретка гробна целина со толкав број култни бронзи во изворна позиција, меѓу кои секако доминантно место зазема церемонијалниот појас со големата кружна плоча и големитот композитен предмет со бронзеното сатче. Нивната позиција во гробот, ни објаснува зошто ваквите предмети претставуваат ретки наоди во другите гробови и зошто се откриваат поединечно, најчесто надвор од гробовите или како случајни наоди. Тие биле врзани за строго определена категорија покојници, на кои им припаѓало посебно место и улога во заедницата.
Не само овие наоди, туку и сите други култни бронзи од фамилијата на т.н. постари Македонски (Пајонски) бронзи, речиси редовно се врзани за женски гробови, што упатува на можноста определени жени да биле чувари на култните вредности и негователки на религиозните активности во заедницата. Така, во гроб 15 од Лисичин Дол најверојатно било погребано едно такво лице - локалната свештеничка. Притоа, споменативе бронзени објекти треба да се сфатат како нејзини реквизити во служба на изведувањето на тие активности. Со погребот на свештеничката, овие предмети биле едноставно положени во нејзиниот гроб, врз или до неа. Имајќи го сето ова предвид. направивме можна реконструкција на изгледот на свештеничката од Марвинци во чинот на изведување на нејзините култни активности (Т. IV). ; Одговорот на прашањето за култот во кој служела свештеничката од Марвинци се чини доста извесен, со оглед на постојните податоци што произлегуваат од историските записи и од археолошките наоди. И двата извора укажуваат на тоа дека главните пајонски верувања биле поврзани со култот на сонцето. Меѓу пајонските племиња соларниот култ бил доминантен и можеби единствени во текот на
свештеничка од Марвинци железното време. Тие го обожавале сонцето на различни начини, но секако во рамките на неговиот култ. кој бил чуван и одржуван од специјални женски лица-свештенички. Сонцето било обожавано во различни форми. Негов најсилен израз биле претставите на птици, птичји протоми и кругови со своите модификации. Речиси да не постои наод на пајонска култна бронза без некој од овие елементи. Тие се доминантни и на култните предметите од гроб 15.
Сонцето-херој или соларниот симбол, придружуван од птици, претставува манифестација што се наоѓаат во основата на единствената индоевропска религија. со тоа што кај разните народи тие се разновидно претставени, а притоа се користат различни имиња. Тој синдром е најчесто споредлив со Аполон во Грција. кој дури и во класично време се уште ги посетувал своите Хиперборејци на север, секоја година, во кола влечена од лебеди.
Во Македонија или кај Пајонците. каде што не се познати храмови, олтари, култни статуи или во грчка смисла развиен пантеон, израз на нивните религиозни сфаќања во железното време биле токму предметите од фамилијата на т.н. постари форми на Македонски (Пајонски) бронзи. Во таквата религија култот на сонцето бил доминантен, а негови чувари биле локалните свештенички. кои биле повеќе како службеници во заедницата и одговорни за неа отколку како лица со суверен on-НОС над своите сожители.
Археолошката ситуација на теренот јасно покажува дека во текот на VI век пред H. е. односните култни Пајонски бронзи19 постепено излегуваат од употреба и биваат заменети од т.н. помлади форми Македонски бронзи. Така, неминовно се поставува прашањето за судбината на пајонската култура и религија по истекот на железното време.
Во текот на следниот век, низ еден постапен и селективен про-
цес, многу елементи од грчката доцноархајска и класична култура се прифаќани од Пајоните и адаптирани кон нивните потреби и сфаќања. Притоа, бил адаптиран и хеленскиот пантеон. Аполон бил прифатен како главно божество кое во себе ги инкорпорирало сите елементи од пајонскиот КУЈІТ на сонцето. Во оваа смисла, интересни се податоците што ни доаѓаат од пајонските монети.
На првите пајонски - племенски монети, ковани главно во текот на У век пред н. е. без исклучок било претставувано сонцето. По нив, во текот на IV век пред н. е., на реверсот на првите пајонски - владетелски монети, бил претставен Аполон. Од тоа време пајонската култура во најголем дел веќе била хеленизирана.
Dragi Mitrevski
Museum of Macedonia, Skopje
GRAVE OF PAEONIAN PRIESTESS FROM MARVINCI
- contribution to evakuation of paeonian religion in the Iron age -
Белешки
- Bouzek, Graeko -Macedonian Bronzes, Universuta Karlova Praha, 1973; J. Bouzek, Macedonian Bronzes. Their origins, distributions and relations to other cultural groups of the Earli iron Age, Pamet Archaeol. LXV, Praha, 1974. ↩
- Еминентните германски археолози K. Kilian и неговата сопруга I. Kilian-Dirlmeier, во своите книги за железновременските наоди во овој дел Балканот, значајно место и посвстија токму на оваа група археолошки наоди. K. Kilian, Trachzubehor der Eisenzeit zvischen Agaias und Adria, Pr. 7. 50, Berlin 1975; I. Kilian-Dirlmeir, Anhanger in Griechenland von der mycenischen bis zur spatgeometrischen Zeit, PBF X1/2, Miinchen, 1979. ↩
- Митревски, Протоисториски заедници во Македонија, рззск, XXXVII, Скопје, 3 Д. Митревски. Карактеристични форми на Македонски Бронзи од наоѓалиштата по долината на Вардар, Масеԁ. acta archaeol. 9. Скопје. 1988. ↩
- Д. Митревски. Протоисториски заедници... 128-131. ↩
- В. Соколоска, Исар-Марвинци и Повардарјето во античко време, Музеј на Македонија I, Скопје. 1986. ↩
- VY. Pingel, Eisenzeitlische Graber von Dedeli und Mravinca in Jugoslavisch-Makedonien, Marb. W. Рг.. Berlin, 1970. ↩
- Во овој број на Масеԁ. acta archaeol. види: Д. Митревски, С. Темов. Нови наоди од Исар-Марвинци: и 3. Видески. Лисичин Дол-Марвинци. некропола од железното време. ↩
- Д. Митревски, Протоисториски заедници... (Каталог на некрополи). ↩
- Поширок извештај за резултатите од истражувањата на Лисичин Дол - 1997 година со целокупната документација за гробот 15, види во овој број на Масеԁ. acta archaeol. кај: ↩
- Видески, Лисичин Дол-Марвинци, некропола од железното време. ↩
- Д. Митревски. Дедели - Некропола од железното време-во Долно Повардарје. Музеј на Македонија III, Скопје, 1991, 57-58. ↩
- Керамичка шолја и бокал од гроб 165 'S J. Bouzek, Graeko Macedonian bronzes, 157, Fig.46-1,.2; P. Васиќ. Бронзе из Титовог ↩
- Велеса у музеју Бенаки. Жива Антика XIV кн.1-2. Скопје, 1974, Т. III; I. Kilian-Dirlmair, Anhanger..., 271-273. Taf. 17; Д. Митревски. Карактеристични форми.... 93, T-IL/1-S. 4 5. Casson , Macedonia. Trace and Iliria, 149, Fig. 59-62. I. Kilian-Dirlmair, Anhanger. . Taf I: R. Vasić, Starinar 1988: J. Bouzek, Greece, Anatolia and Europe, Cultural Interrelations during the Early Iron Age, SMA Vol. CXXII, Jonsered, ↩
- Хемиските анализи се вршени на Хемискиот факултет, Скопје, како и во лабораториите во Одделот за археологија на Бостонскиот универзитет. Голема благодарност на д-р. Пере Тошев како за извршените хемиски анализи, така и за комплетниот конзерваторски третман врз осетливите бронзи од овој гроб. ↩
- J. Bouzek. Greece, Anatolia and Europe..., 197-205, Fig: 229-4, 231, 235, 238, 239; J. Chochorowski, Ekspansja kimmeryjska na terenv Europy Srodkowej, Krakow, 1993. ↩
- Д. Митревски, Карактеристични форми на Македонски бронзи...Т.III/1-5, 93. ↩
- Д. Митревски. Протоисториски заедници... 128-131. ↩
- Marvinci. great deal of the Paeonian culture had already been Hellenized. ↩
Summary
Grave of Paeonian Priestess from Marvinci
Within the sc. Macedonian Bronzes' a distinction has already been made between an older group associated mainly with the 7th century BC and the Vardar and the Bregalnica Valleys as areas of their origin and a later group characteristic for the 6th century BC and widely for Macedonian territory.
According to the chronological, geographical, cultural and aesthetic values the older culture 15 mach more interesting and compact. It includes various bronze pendants shaping poppy-heads with lids in a form of bird protome, miniature vessels showing the most prominent local pottery forms of the time, various types of birds, horn-like objects, oblong pendants with fauna forms, ball-shaped and circular pendants, etc. These artifacts are closely related with each other concerning the production, the common decorative system and the numerous varieties emerging from the basic forms. They have frequently been discovered in a closed unit together with other sensitive archaeological material (fibulae, pins, pottery) from the 7th century BC. Taking into consideration these values, the term Paeonian Bronzes* has been suggested and adopted in the scholarly literature. Moreover, their unusual forms, decorative features and conditions of discovery have affirmed them as cult bronzes, that is, artifacts related with religious beliefs and ritual activities, thus becoming the strongest expression of the Paeonian religion and the Iron Age Paeonian culture in general terms. Nevertheless, despite the considerable progress in the research of these objects, we could not say that these elements are sufficient for their complete evaluation. Which religious beliefs are in question, what are the rituals and activities related to these artifacts, how and who they were practiced by and on what occasions, were some of the questions that were still awaiting for answers. It was not possible to suggest satisfactory answers to them without additional archaeological excavations, i.e., without new finds discovered in different - more expressive circumstances, that is, in intact condition. This is exactly what happened with the discovery of Grave 15 at the site of Lisiéin Dol at In the summer of 1997, during the archaeological excavations at the site of Isarot in village Marvinci near Valandovo, a necropolis was discovered including an exceptional burial in Grave 15. This burial made great contribution to solving a whole range of issues still open for discussion concerning the sc. Macedonian (Paeonian) Bronzes and also to elucidating some important segments of the Paeonian religion in the Iron Age.
The site of Lisi¢in Dol in Marvinci near Valandovo is actually a cemetery of the Iron Age population of "Isarot20, which is known mainly as a pre-Roman
In many aspects this grave differs from the other 19 researched graves at Lisicin Dol.
In the grave was inhumed in supine position a female person at about 35 years of age together with numerous bronze objects. The richness of the grave is nothing unusual taking into consideration the frequent discovery of rich female graves in coinciding necropolises from region. Nevertheless, in this grave were for the first time discovered in their original position numerous cult bronzes from the family of Macedonian (Paeonian)Bronzes. (Fig. 1)
Some of the grave goods, such as, the pottery or certain forms of bronze jewellery (earrings, spectacle fibulae, bracelets, belt of rectangular plates, etc.) are finds usual for the 7th century BC in the Lower Vardar Valley (Fig. 2). According to them Grave 15 from Lisi¢in Dol does not differ much from the richer female graves discovered in the adjacent necropolises. What makes this grave exceptional is the ensemble of bronze objects that could not be considered merely as jewellery but rather as objects related with the personality of the buried person and with her position and role in the community.
On the left side of her waist were hooked two elongated stirrup-shaped pendants with additional fauna decorations. (Fig. 3).
A big round bronze buckle was laid on the belly, perforated and engraved with radial ornaments around the central protruded button-like decoration. (Fig. 4) The buckle must have actually been sewn as a central ornament to a wide ceremonial belt made of textile or leather. The belt had been decorated on both sides with a total number of 216 calotte buttons in 6 rows on the entire length. Along the last row sixty-seven round pendants were sewn.
In the area between legs, more precisely, between femurs, there was a rare bronze object - a long composite item. It was composed of several distinct elements attached between themselves in two branches, both ending with oblong pendants slightly curved in a form of stirrup. The two laces with hooked pendants were on the other end attached to the corners of a triangular pendent. On the third angle of the pendent was soldered a large bronze cup in a form of poppy head. The cup had a lid flanked with bird protomes and a vertical handle between them with sliding bead on the top. The position of these objects and their interrelation enabled conceiving certain elements for their identification that could not have been observed so far.
The chemical analysis carried out on the remains of the contents inside the cup have shown a big concentration of morphine, which points out that the bronze cup had been used for keeping poppy tar. We could only make assumptions about the way in which this kind of raw opium carried in the cup was used. In any case, there is no doubt that the bronze cup with the poppy was actually the most important element of the big composite object - a central item hanging on a triangular pendant and having been carried by means of the two branches of lanced pendants.
On the grounds of the formal marks and the composition of pendants, it is obvious that the large composite object could not have been used merely as a piece of jewellery. On the contrary, it might have been used only on special occasions and for specific intention. Based on the position and features of the two oblong pendants the two laced branches are ending with, it could be assumed that the composite object was carried in two hands in a way that points to certain religious ritual activities.
Grave 15 from Lisi¢in Dol in Marvinci yielded a rare grave ensemble including a large number of cult bronzes in original position, among which the most outstanding are certainly the ceremonial belt and the composite object with small bronze jug. Their position in the grave indicates that they were associated with a distinct category of deceased who had distinguished position and role in the community.
Not only these finds, but also all other cult bronzes from the family of older Macedonian (Paeonian) Bronzes are almost regularly associated with female graves, which brings forth the possibility that some special women treasured cult values and cherished the religious activities of the community. In that sense, Grave 15 from Lisicin Dol is presumably a burial of this kind of person - a local priestess. In that the mentioned bronze objects should be conceived as her requisites for practicing those activities. During the burial these objects were simply laid in her grave, upon or beside her.
Taking this into consideration, we have made a possible reconstruction of the appeal of the priestess from Marvinci in the act of performing cult activities.
The answer to the question concerning the cult the priestess from Marvinci practiced seems to be rather obvious in view of the data arising from the historic sources and archaeological evidence, which point out that the most important Paeonian beliefs were related with the cult to the Sun.
Within the Paeonian tribes the Solar cult was a dominant and possibly the only one practiced throughout the Iron Age. They worshipped the Sun in different ways, certainly in the frames of a cult that was cherished and performed by women - priestesses. Its strongest expressions were depictions of birds, bird protomes and circles, as well as their modifications. There is hardly any find of Paeonian cult bronze lacking at’ least one of these elements. They are also dominant on the cult objects from Grave 15.
In the course of the following centuries, through a seat and selective process, many elements of the Greek late archaic and Classical culture were adopted by Paeonians and adjusted to their needs and concepts. The Hellenic pantheon was also adapted. Apollo was adopted as leading deity incorporating all elements of the Paeonian cult to the Sun.
In that sense, the data preserved on Paeonian coins are rather interesting. The first Paeonian tribal coins struck mainly in the Sth century BC bear without any exception depiction of the Sun. Later, throughout the 4th century BC, the first Paeonian ruler's coins had the depiction of Apollo on the reverse. After that time,