Macedoniae acta archaeologica 15 (1999) · стр. 47–61

Градиште- Пелинце

Содржина
  1. Археолошка карта на Република Македонија. Том II, Скопје 1997, 218
  2. Градиште - Пелинце, истражување на секторот Две Могили
  3. Lena Trajkovska
  4. Museum of Kumanovo, Kumanovo

Локалитетот Градиште се наоѓа на 18 км. североисточно од Куманово, десно од патот кој по долината на реката Пчиња ја поврзува Кумановската со соседната, Врањска област. Населбата е формирана на еден од последните огранци на планината Козјак, во близина на местото каде што реката Бистрица се влева во Пчиња. За првпат во стручната литература е внесена во 1976 година, при изработка на Археолошката

карта на Општина Куманово.1 Во таа пригода се утврдени карактерот, големината како и нејзината рамковна хронолошка и културна припадност. Овие први сознанија беа добар повод Пелинско Градиште да се смета за една од позначајните утврдени населби од железно време и раната антика во северните делови на Македонија. Оттогаш тврдината кај с. Пелинце стана предмет на перманентни набљудувања. Од овој простор е собран разновиден движен археолошки материјал, исфрлен на површина со обработка на земја. Од особено значење, а наедно и како повод за археолошките истражувања, беше фактот дека меѓу остатоците од железно време се пронајдени садови со форми карактеристични за постара-бронзено-временска култура.

Археолошките истражувања на кои прелиминарно ќе се задржиме, почнаа 1989 година со цел да се утврди вертикалната и хоризонталната стратиграфија на населбата и преку наодите што ќе се откријат истата да се детерминира попрецизно, културно и временски. Во таа година беа истражени четири сонди, а паралелно со тоа беше направена и детална обиколка на блиската околина.

Археолошка карта на Република Македонија. Том II, Скопје 1997, 218

Илустрација, стр. 48

За подигање на населбата е искористено големо зарамнето плато, долго 170. а широко 115 м. со извонредна позиција во однос на околината (Сл. 1). Населбинскиот дел од платото е опфатено со широк насип (потврден со работите во сонда I и сонда ШО) што го следи Неговиот раб и стрмните падини, кои му овозможиле извонредна одбрана. Само на еден мал сектор на источната страна постоело природно седло што го поврзува платото со матичниот планински масив. При фомира-

Градиште - Пелинце, истражување на секторот Две Могили

acta Maced. њето на населбата. седлото е прокопано во широк ров со стрмни стра-Hu. Со истражувањата во сондите Пи IV се доби профил со културно наслојување до 2 м. длабочина. Во контекст на ова ќе го споменеме само најраниот културен слој на живеење. Остатоците врз здравицата покажуваат карактеристики на култура од бронзеното време. Со ископувањата на овој простор не можеше да се открие вистинскиот интензитет на живеење, бидејќи веќе во наредните етапи на користење на Градиште бил вкопан јак одбранбен насип кој во голема мера ги има уништено или нарушено остатоците од бронзеното време. Интересно е тоа што керамичките наоди од овие сонди во целост се идентични со наодите од секторот Две Могили (работен наслов), откриени со подоцнежните работи, на кои посебно ќе се задржиме (Сл. 2).

Секторот Две Могили се наоѓа на едно возвишение југозападно под платото на населбата, на околу 300 м. и лежи на неговиот срт. Обликот и димензиите на истите асоцираа на можни погребувања, што беше и основен повод за нивно истражување (Сл. 3). Истражувањата покажаа дека не се работи за погребување, иако имаше присуство на големо количество подвижен археолошки материјал и тоа само во Могила I. Ваков вид на тумули се среќаваат на Либурнско подрачје и југозападна Босна, на самите градишта или покрај бедемите. По своја местоположба не се посматрачници (бидејќи тоа е нелогично со оглед на положбата на градиштата). а изобилуваат со големо количество керамика и други наоди. Овие објекти, по мислење на повеќе автори се култни.

Големината на просторот и карактерот на материјалот налагаа работите да продолжат во есента 1989, 1990 и 1994 година, со што © истражена површина од 380 м? (Пл. 1). Секторот Две Могили се наоѓа на највисокиот дел од сртот, кој од три страни стрмно се спушта кон долините на Бистрица и Пчиња. По расчистување на растителниот рецентен слој и камената обвивка на највисокиот дел од могилата е откриено падиште. формирано на природна карпа. Зарамнувањето на платформата, која доминира над околината, е направено со глина и камен. Во слој дебел 10 - 15 см. е констатирано палење. Во него се пронајдени згура, мал број нагорени животински коски и фрагменти од керамички садови.

25. Ѓорѓиевски. Праисториски градишта од Кумановско. Масеԁ. acta archaeol., 13. Скопје. 1994, 12-22

+A. Вепес. Odbranbeni системи и praistorji i antici на Пи Jugoslavije, Materijali, Novi Sad, 1986, 22 - 32.

Илустрација, стр. 50
Илустрација, стр. 51
Сл. 2 Градиште Пелинце. сектор Две Могили. Могила |
Сл. 2 Градиште Пелинце. сектор Две Могили. Могила |
Сл. 3 Градиште Пелинце, сектор Две Могили, централен дел
Сл. 3 Градиште Пелинце, сектор Две Могили, централен дел
Сл. 4 Градиште Пелинце, сектор Две Могили. јама во кв. Е 15, после чистењето
Сл. 4 Градиште Пелинце, сектор Две Могили. јама во кв. Е 15, после чистењето

Околу палиштето се фрагменти од големи и мали добро сочувани садови, прешлени, пирамидални тегови и камени алатки поставени во групи, во природни вдлабнатини-јами. Истите се оградени со речен камен и имаат кружна форма (Сл. 4). За нивна конструкција се искористени природните вдлабнатини во карпата. обложени со глина. По полагањето на предметите, јамите се покривани со поситен камен, а одозгора посипувани со глина. која имала конструктивна функција и потоа оградувани со речен валчест камен. Речните камења, покрај тоа што го спречуваат осипувањето, служеле најверојатно и за откриени во форма на тенок културен слој, веднаш над карпестата одбележување на јамите. Целосна конструкција е запазена само кај јамите од североисточната страна. Јамите се распоредени на североисточната, источната и југоисточната страна од палиштето. На западната страна теренот нагло паѓа и тука нема никаков материјал. Во подножјето на могилата на југоисточната страна наидовме на една интересна ситуација. Овде со протегање северозапад - југоисток и со пад кон североисток. постои ослабена тектонска зона со широчина од 3 M., која од ерозијата е значително нападната и во тој дел хумусниот слој е подебел. По расчистување на хумусниот слој, за кој сметавме дека е периферија на Могила I, почна да се појавува големо количество керамика. Во квадратите Г-27 и Г-28, на источната страна се појави сива флека. Околу неа имаше многу груба керамика чија структура е со растителни примеси и ситен песок, најверојатно се работи за огниште. Јужно од огништето продолжува групација на јами, иден-тични со претходните.

Двете могили ги дели полукружен венец од камени блокови кој конструктивно е поврзан со Могила 1.

Истражувањата покажаа дека втората могила има различна конструкција и содржина. Се работи за помал објект. Во средиштето на истата, на простор со полукружна основа. се забележуваат траги од горење: големо количество пепел. во кој се среќаваат остатоци од згура и изразито мал број фрагменти од глинени садови. Впечаток е дека во овој случај се работи за широка отпадна јама, чија основа била на самата карпа. Околу неа е полукружен простор, оформен од необработен камен и иситнети фрагменти од куќен лепеж. Малкуте керамички фрагменти, што се откриени на овој дел. се од исто време како и археолошки материјал од Могила 1.

Поконкретна слика за Могила I дава пронајдениот движен материјал. Според него може да ја следиме хоризонталната стратиграфија и групација на јамите. Јамите околу палиштето, беа покриени со потемно кафеав слој од глина. Всушност се однесува на пепел и чадење од палиштето разнесени поради пад на теренот на оваа страна. Подвижниот материјал е разновиден и мошне интересен. Пред се, се работи за голем репертоар на форми од садова керамика со различен квалитет на изработка. Од пофината керамика се застапени мали садчиња - пехари“ со две држалки што не го надвисуваат ободот. Имаат висок цилиндричен инкесто проширен врат и биконусно тело на рамно дно. Површината е механички мазнета со неуедначена темнокафеава боја (Т. I, Сл. 1). Има и садови со механички мазнета површина од црна боја и пехари на шуплива конусна нога. Исто така се застапени садови со цилиндричен врат, топкалесто тело и рамно дно, кои имаат механички мазнета површина, а телото им е украсено со орнаменти од врежани триаголници и цикцак линии (Т. I, Сл. 3). Посебно интересно кај оваа група наоди се нивните држалки кои во повеќе случаи имаат декоративна функција. Меѓу нив се среќаваат јазичести држалки поставени веднаш под венецот, држалки во вид на потковица на самиот врат, држалки со кружен пресек кои на неколку места се со длабоки засеци.

Во овие јами има и поголем број фрагменти од груба кршена керамика со различни форми. Тие се изработени од непрочистена глина “ M. GaraSani, Praistorija jugoslovenskih zemalja IV, Sarajevo, 1983, 703-754 во која има примеси на лискун и песок, со подебели зидови и послабо се печени. Површината на некои садови е мазнета. Украсувањето кај оваа керамика е со пластични ленти со вдлабнатинки, различно распоредени под самиот венец, на рамото, покрај држалките и др. (Т. IV, 1-3). Меѓу оваа маса од наоди има и фрагменти од подвижни печки, со груба фактура и украсени покрај отворите, а исто така и прешлени со биконусна форма и различна големина.

Во јамите од источната страна има други форми на садови. Имено, се среќаваат садови со биконусно тело, цилиндрично инкесто проширен врат и две лентести држалки кои го надвисуваат венецот. Површината им е механички мазнета. Посебно се интерсени садовите - чаши со остри или заоблени дна, висок цилиндричен инкесто проширен врат и биконусно тело со по една лентеста држалка која го надвисува ободот, а во коренот е проширена (T. ЦП, Сл. 1). Се задржува формата пехар на шуплива конусна нога, со тоа што телото е украсено со триаголници исполнето со убоди. Тука спаѓаат и длабоките чинии со конусно тело, вовлечен венец на кој најчесто се наоѓаат четири јазичести држалки, од кои на едната е прилепена вертикална држалка со триаголен пресек (Т. II, Сл. 2). Истотака се застапени и длабоки чинии со конусно тело кои имаат една лентеста држалка која на краевите е триаглесто проширена и го надвисува ободот.

Кај грубата керамика нема голема промена во облиците на садовите. со исклучок на украсите и облиците на држалките кои се поразлични и почести. Се среќаваат садови со мазнета површина украсувани со пластични ленти со вдлабнатинки. поставени под венецот, кои најчесто завршуваат со кружни апликации и убоди од алтка поставени под венецот ободот (T. II, Сл. 6). Во овие јами има и фрагменти од подвижни печки.

Илустрација, стр. 56
T. I Градиште Пелинце. Сектор Две Могили, керамички садови
T. I Градиште Пелинце. Сектор Две Могили, керамички садови
Илустрација, стр. 57
Илустрација, стр. 58

Т. Ш - Градиште Пелинце, сектор Две Могили. керамички садови

Илустрација, стр. 59

T. IV - Градиште Пелинце, сектор Две Могили, керамички садови

"Цртежите ги изработија Блажо Ѓеорѓиевски и Гоце Јакимовски-Божурски. плановите Славица Цвстановска, а фотографиите Слободан Зафировски.

Lena Trajkovska

Museum of Kumanovo, Kumanovo

GRADISTE - V. PELINCE

— Researches at the section Dve Mogili —

Белешки

  1. Во нашево прелиминарно соопштение накусо се задржавме на неколку7 елементарни податоци за конструкцијата на сакралниот објект како и на типолошкиот карактер на керамичките садови и другите керамички производи. Според распоредот на истите и начинот на кој биле приложени би можело да се смета дека се работи за некакво ритуално место, поврзано со чествувања на вегетативниот култ, почитуван во бронзеното време на балканскиот простор. Што се однесува до типологијата на керамичките садови и нивната просторна поврзаност, таа наоѓа делумни аналогии меѓу облиците на садови откриени во населбите од рано и средно бронзеното време во западна Македонија (Арменохори, културната група во Пелагонија). а исто така и во соседна Бугарија (Јунаци). Очекуваме дека натамошната анализа на вкупните резултати, а посебно на керамиката, ќе ги потврди и уште повеќе прошири овие наши првични констатации. ↩

Summary

Gradište - v. Pelince

The site of GradiSte is located 18 km south-west of Kumanovo, to the right of the road along the Péinja valley that connects the Kumanovo region with the Vranje district. It stretches on the outskirts of the Kozjak mountain where the Bistrica empties into the P¢inja. In the scholarly literature the site was for the first time recorded in 1976 during the campaign of gathering data for the purpose of working out the archaeological map of Kumanovo. On that occasion, certain parameters have been established concerning designation of its residential nature, its size, framework chronology and cultural attribution.

The excavated in 1989 were trial researches carried out for the purpose of compiling data on the horizontal and vertical stratigraphy, as well as providing finds that would enable more precise chronological and cultural determination of the settlement. Four trenches were dug and researched. Detailed reconnaissance of the surrounding area was also carried out, which resulted in a discovery immediately below the plateau of two groups of pottery finds. At first sight, the finds indicated a sacral place or sacral structure from the Bronze Age, which was provisionally called Dve Mogili. The size of the site and nature of finds were the reasons for continuing the research activities in 1989,1990 and 1994. A surface of 380 m was researched in those campaigns.

The excavated trenches at Gradiste have shown that a fortified settlement was situated on a high plateau, which is naturally protected by steep slopes. The settlement has restored several times in different historic epochs. The oldest traces of occupation date back to the Bronze Age (early and medium evolution phase), whereas later ones are from the Iron Age and late in the Antiquity. Taking into consideration the disposition of the settlement in this part of northeast Macedonia and, above all, its fortifying nature, we should not exclude the possibility that its occupation continued much later. Not less important is the fact that the pottery finds indicate the chronological and cultural link between the

Градиште - Пелинце, истражување на секторот Две Могили

settlement and the sacral structure in the area of Dve Mogili, meaning that the finds from Dve Mogili had been offerings given by the inhabitants of the oldest occupation layer at GradiSte.

Our preliminary report has presented shortly some basic data on the sacral structure, as well as the typology of the discovered pottery and other clay objects (pyramidal weights, various whorls, etc.). According to their position and the way they had been laid, it could be considered a kind of sacred place related to the practice of the vegetal cult worshipped in the Balkans in the Bronze Age. Concerning the typology of the pottery, there are certain analogies with forms from the Early and Middle Bronze Age discovered in western Macedonia (Armenohori culture in Pelagonia), as well as with vessels from Bulgaria (Junaci). We expect that further thorough analysis of the discovered material, particularly the pottery, would confirm and enhance our provisional accounts.