Macedoniae acta archaeologica 15 (1999) · стр. 420–424
Π. Γ. Θέμελης – Γ. Π. Τουράτσογλου Οι τάφοι του Δερβενίου, Αθηενα 1997 έκδοση του Ταμείου Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων
хори - Бубањ Хум Ш во Певкакија се
за пра и прото историја на Универзи-
најинтерсени бидејќи овие наоди се
тетот во Хајделеберг, се надевам дека
среќаваат на повеќе локалитите од
во некоја следна прилика ќе можам
Тесалија преку Македонија до Цен-
да ја прикажам и монграфијата за
тралниот Балкан. Во Певкакија, Аг-
средното бронзено време во Тесалија,
риса, Кастанас, Арменохори, Кравари
Певкакија III. Со неа информациите кај нашата археолошка јавност за
Монографијата на Е. Christ-
бронзеното време во Тесалија ќе би-
mann е одлично конципирана почну-
дат покомлетни а секако дека како и
вајќи од култрната и хронолошка ин-
во овој случај ќе можат да се напра-
терпретација, комплексно и комплет-
ват и одредени аналогии.
но стратиграфски обработениот ло-
калитет и анализата на керамичниот
Елеонора Петрова
материјал.
Музеј на Македонија, Скопје
УДК 903:726.8(495)(049.3)
A, B, A, E, H, еден гроб-јама 7. и една засводена гробница од т.н. "македонс-П.Г. ФЕМЕЛНЕ - ГП. TOYPATZOPAOY
ки" тип Г, кои не се дел од организи-OI TA®OI TOY AEPBENIOY, AOHMA 1997
рана градска некропола. Нивната ме-EKAOZH TOY TAMEIOY APXAIOAOTIKQN
стоположба и просторна организа-ци-ПОРОМ KAI ATIAAAOTPIQSEQN
ја, обележани на приложениот план
(186 стр. текст, 148 стр. фотографии,
бр. 2, најверојатно биле диктирани од
со резиме на англиски јазик — The
природната елевација на теренот, но
Derveni Tombs)
и од правецот на простирање на ан-
Публикацијата на П. Г. Teme-
Публикацијата е поделена на
лис и на Г. П. Торацоглу претставува
две поголеми заокружени целини. По
извонреден монографски приказ на
исцрпната библиографија и краткиот
седум хеленистички гробови открие-
вовед, во почетокот на книгата, ав-
ни во регионот на Дервени, поточно -
торите даваат преглед на историјатот
на левата страна од модерниот авто-
на истражувањата што во овој регион
пат Дервени - Солун. Гробовите при-
се водени во периодот од јануари до
паѓаат кон територијата на антички-
август 1962 година.
от Лете, еден од најзначајните мигдо-
Во првото поглавје, Гробовите и гробните дарови, авторите
нски градови, важна стратешка точка
на Виа Егнација, кој го достигнал
прикажуваат детален опис на секој од
својот врв во последната четвртина
седумте откриени гробови, кои се од-
На IV век пред не. време кога се
несуваат на типот гробови и нивните
датирани и гробовите во Дервени.
димензии, материјалот, начинот на
Станува збор за пет гробови-цисти:
градење и нивната декорација, начинот на погребување, видот и постава-
изведен заклучок дека се работи за носта на гробните дарови, сето тоа
значајни гробни споменици, внимазбогатено со цртежи и фотографии.
телно конструирани, секој со свои ка-По описот на секој од гробовите,
рактеристики, од кои сепак се издвојуваат гробовите A, B и A, не само по следи каталог на наодите во нив. при
големината, туку и по изобилството што, поголемиот дел од нив се претставени на извонредни фотографии
на гробни дарови. Авторот на овој сместени на крајот од книгата. а оста-
текст, П. Темелис, особено внимание и обрнува на сликаната декорација натите на цртежи во самиот каталог. За научниците кои се занимаваат со
изведена на внатрешните вертикални определена проблематика поврзана
зидови на гробовите А,Ви A. Таа се состои од две различно обоени зони, со одделните наоди, каталогот е од голема помош бидејќи - освен описот
меѓу кои е изведен фриз со флорални на секој поединечен наод - е празен-
мотиви - миртини или маслинови гратирана неговата библиографија, до-
нчиња, со што е доловен амбиент на колку е веќе објавен, и се наведени
приватна куќа, особено андрон или поважните публикации во кои се об-
соба за свечености, практика што е честа за просторот на се-верна Грција јавени неговите паралели, откриени
и Италија.
на други простори.
Во второто поглавје, Архео-
Истиот автор го обработува проблемот на погребните обичаи во лошки и историски испитувања, авторите во посебни глави ги разгледу-
наредната глава, во обид да даде одваат гробните целини од повеќе ас-
говор на повеќе прашања поврзани пекти. Така, во главата насловена
со: кремацијата и инхумацијата и при-Гробна архитектура се обработени
чините за изборот на едниот или друследниве проблеми: местоположбата и
гиот начин на погребување; полот на просторната организација на гробови-
погребаните, разгледувајќи го каракте; надгробните маркери, особено ту-
терот на наодите; проблемот на двојните погребувања (во гробовите В, мулите што се карактеристични за македонските некрополи, во случајот
A, 7), идентитетот и нивниот општест-Дервени, се евидентирани на просто-
вен статус; процесот на погребниот рот на гроб Е и близу до гроб B, но не
ритус, почнувајќи од подготовката на е јасно дали се работи за природни
покојникот па се до положувањето во гробот. Посебно внимание и е посвевисочинки или за вештачки насипи (накратко се опфатени надгробните
тено на кремацијата, особено на месстели, иако се повеќе карактеристич-
тото и начинот на нејзиното изведуни за просторот на јужна Грција); от-
вање, со оглед на тоа дека е присутна во шест од седумте наведени гробови. криените камени постаменти на кои стоела погребната урна или ковчегот
Траги on погребни клади на кои е изсо кремираните остатоци на покојни-
вршено кремирање на покојниците во кот, во гробовите В и Е и "македон-
Дервени се откриени во непосредна ската" гробница Г, што не е реткост и
близина на гробовите. Дел од кладата поврзана со гробот A, која била расво другите некрополи во регионот. Од наведениве проблеми, дополнети
фрлена над покривните плочи на гросо аналогни појави во поширокиот
бот, содржела специфични наоди што
простор на Античка Македонија, с
водат кон интересни заклучоци. Откриени се фрагменти од шест глине-
на високиот општествен статус и истенчениот вкус на сопствениците. За ни капители во дорски стил што при-
нив зборува П. Темелис, во главата паѓале на правоаголна дрвена струк-
Сведоштвото на гробните дарови. тура во форма на дорски моноптерос, на која бил поставен богато деко-
Тие можат да се поделат во следниве категории: сребрени и бронзени садориран одар со покојникот, а дрвата за оган биле сместени во празнината ме-
ви; стаклени и глинени садови; оружје, воена опрема и предмети поврзани fy столбовите. Прикажаната рекон-
со спортот: мебел; накит и предмети струкција на оваа, по се изгледа сим-
поврзани со козметиката; фигурини; болична имитација на мал периптерален погребен храм, се среќава и на
астрагали и предмети за друштвени игри; монети. Најголемо внимание ав-
сликаните вази. Покрај другите наоди, како што се: украсните делови од облеката на покојникот, металните и коскени апликации од погребниот одар, накит, оружје, керамика, коски од жртвувани животни, очи изработени од слонова коска што се дел од глинена погребна маска, на кладата с откриен и еден мошне интересен наод. Станува збор за парче папирус, чиј текст претставува коментар на орфичка поема, чија содржина се однесува на космогонијата и раѓањето на боговите, но малку поинаква од онаа официјалната на Хесиод, наод кој предизвикал голем интерес кај археолозите и филолозите. Неговото присуство на кладата наведува на заклучок дека покојникот во гроб А бил припадник на орфизмот, но од друга страна присуството на големиот број садови за пиење вино, кои укажуваат на желба за "дионисиев живот по смртта1, е во спротивност со правилата на орфичкиот начин на живеење. Во секој случај, папирусот го придружувал покојникот на кладата поради неговата генерална есхатолошка содржина, или затоа што покојникот ВО гробот А бил автор на коментарите. Гробовите од Дервени се меѓу најзначајните археолошки откритија на територијата на Античка Македонија, поради бројноста и квалитетот
торот им обрнува на бројните метални садови, застапени со околу триесет различни форми, а некои од нив со по два или три различни типови. Забележана е тенденција, особено во машките гробови, да се става комплетен сет на метални садови што служат за чување, транспорт, сервирање и конзумирање на вино, почнувајќи од големите кратери. лебеси, длабоки садови, ситули, ојнохои, разни типови кантароси, киликси, се до цедалки и црпалки. На План I е дадена графичка претстава за застапеноста на формите и бројот на сребрените и бронзени садови во секој гроб. Повеќето од нив се истакнуваат со високата уметничка декорација изведена во техника на леење и исчукување, со претстави на медузи, горгони, панови, сатири, Дионис и флорални мотиви во длабок релјеф. Многу е тешко да се издвојат најубавите примероци бидејќи сите се вистински ремек-дела, но сепак најрепрезентативен наод е прекрасниот бронзен кратер со волути од гроб В, кој послужил како урна. Волутите се украсени со змии и глави на панови, на рамењата се прицврстени четири бронзени фигури на менади, сатирии Дионис, а на телото е украсен со сцени поврзани со култот на Дионис. На венецот, со сребрени
букви во јонска моделација, с испи-
шан натпис од кој се чита името Ас-
кои садови се врежани букви, досега тион, син на Анаксагора од Лариса во
не е идентификувана сигнатура на Тесалија, веројатно член на фамили-
ниеден мајстор. Едниот од нив, автојата Алејади, која живеела во егзил
рот на кратерот со волути од гробот во Македонија од 344 г. пред н.е. Но
B, застапник на "класична" тенденција во обработката на фигурите веромеѓу научниците постојат различни мислења за тоа кој е сопственик на
јатно работел во работилница во кратерот и која е жената чии креми-
Халкидик, а двацата мајстори чиј "иноваторски" стил е препознатлив рани остатоци, завиткани во пурпурна ткаенина, се исто така пронајдени
на сребрените "ахменидски" каликси во кратерот. Мал дел од глинените
потекнуваат од некој од малоазискисадови, како што се црнофирнизира-
те градови (Кизик, Ефес и др.). Десените скифоси без држалки, ихтии,
тина садови се припишуваат на локабокали со стеснет врат, т. н. "кипар-
лен мајстор кој имал своја работилски" амфори, потекнуваат од локални
ница во блискиот град Лете. Иако неработилници, додека другите се про-
ма докази за организацијата на тореизведени во атинските работилници
утските работилници во Античка Маво Керамеикос. Нивната застапеност
кедонија, нивното постоење е надвор графички е претставена на План П.
од секаков сомнеж.
Особено се истакнуваат атичкиот ка-
Во главата Хронологија двајликс-кратер од гроб Н со сликана де-
цата автори, земајќи ги предвид сите корација west slope и пелике од ис-
докази и сите гробни дарови во цетиот гроб, кое е употребено како пог-
лина, ги датираат гробовите во Дерребна урна чија сликана декорација е
вени во последната четвртина на ГУ поврзана со хтонските култови. По-
век пред н.е., меѓу 320-300 г. или 310- малобројни, но сепак репрезентатив-
290 г. пред н.е. Во гробовите B, A, u E ни се наодите на накит, особено злат-
се откриени златни монети: четврт ните венци со позлатени бронзени
статер од Филип II, кован во Пела 340 ливчиња и позлатени глинени бобин-
-328 г., или 336-328 г. пред н.е. (според ки, двоглави златни игли, златни обет-
Le Rider); осмина статер од Филип II, ки украсени со техника на филигран,
кован во Пела 340-328 г. или 336-328 златни ѓердани со гајтанеста лента на
г. пред н.е. (според Le Rider); и четврт статер од Александар III, кован која висат копјовидни лисја, прстени со скапоцени камења, лачни фибули и
во Амфиполис 330 г. пред н.е. (според Price). Монетите помагаат да се восдр. На кои се огледува типичниот дух
постави terminus post quem за времена хеленистичката уметност.
Посебно поглавје им е посве-
то на погребувањата, кои веројатно тено на тореутските работилници.
се случиле по 323 година.
Низ стилската анализа на металните
Г. Торацоглу ја завршува монографијата со главата Гробовите и садови и аналогиите во поширокиот регион на Медитеранот (јонските и
НИВНОТО време, поставувајќи ги гробатичките центри, наодите од Рогзен
ните целини во рамките на историските во Бугарија, црноморските центри),
збиднувања од крајот на IV век, поточавторот П. Темелис укажува дека
но за време владеењето на Касандар. постоеле три различни работилници
Гробовите во Дервени, со својата орги-
и повеќемина мајстори. Иако на не-
нална архитектура, сликана декорација интерпретација на гробовите и грои луксузните наоди, можеби припаѓаат
бните наоди и затоа има големо значена македонските ветерани кои, по от-
ње во изучувањето на археологијата на пуштањето од армијата на Александар III, се вратиле дома со богат плен.
Античка Македонија.
Публикацијата е на
Блажевска Силвана исклучително високо стручно ниво,
Скопје со богата документација и сеопфатна
YAK 737(497.5)(049.3)
вите 115505, Pharos, Korkyra Melaina, Tragurion, Epetion, Heraklea. Исто-Josip Brunsmid, NATPISI I NOVAC
времено, се обидува критички да се GRCKIH GRADOVA U
осврне кон идентификацијата на ло-DALMACTIIJL, Split, 1998,
кацијата на тие градови, да предложи
Knjizevni krug, Split
определени поточни идентификувања уредување и превод на германското
на теренот. Во дискусијата го опфаќа издание од Маја Боначиќ Мандиниќ
и проблемот околу иницијаторите за формирање на овие колонии на Источен Јадран.
Точно на стогодишнината од
Во главата Haroucu, Брунизлегувањето на делото на Ј. Брун-
шмид, според лоцираните градови, ги шмид, Die Inschriften und Munzen der
обелоденува натписите што дотогаш Griechischen Stadt Dalmatiens, Wien,
беле познати (32), а припаѓаат кон 1898, излезе од печат третото издание
класичната и хеленистичката епоха. на хрватски јазик благодарение на
Секако дека еден од најпознатите до Маја Боначиќ Мандиниќ. Работејќи
денес е и псефизмата од Лумбарда на долго на проучувањето на античката
Корчула, кој зборува за формирањенумизматика на источнојадранските
то на колонијата и за поделбата на градови, таа доаѓа до заклучок дека
имотот на доселениците (колонисти), се уште незастареното дело на угле-
со попис на имињата што добиле дниот научник Ј. Бруншмид е многу
земја како посед. Во текот на следникорисно. За последниве 100 години
те сто години се откривани нови фраима ногу нови откритија на полето на
гменти на овај значаен историски нумизматиката И на полето на епи-
споменик со кои се дополнувале тексграфиката од теритопријата на Дал-
тот и читањето на декретот. Другите манија, но сепак без ова дело не може
натписи главно се култни и надгробни. да се работи на античката археоло-
Во втората глава Монети, обгија и историја на источниот брег на
работени се парите ковани во градови-Јадранот.
те на Источен Јадран, било да се тоа
Во уводниот дел авторот ги
грчки колонии или градови на Илирите посочува причините за формирање на
и нивните владетели (Фарос, Иса, Коргрчки колонии, опочнувајќи од сами-
кира, Мелаина, Хераклеја, Лисос, Скоот крај В век пред не. Тоа се градо-
дра, Гентиј. Балаиос, и на Даорсите).
Белешки
- луксузните наоди, кои укажуваат ↩