Macedoniae acta archaeologica 15 (1999) · стр. 325–331

Континуитет на сакралната градежна активност на Орта џамија во Струмица

Илустрација, стр. 325

Во далечното минато, Струмица во културна и историската содржина одиграла не мала улог а во создавањето на споменици со вонредно значајни културни и историски настани во животот на човекот од овој простор, од најстарите цивилизации па се до денес.

Остатоците од живот на праисторискиот човек, како почетоци на човековата култура во поширок смисол на зборот, потоа, остатоците на градби од античкото, ранохристијанското и византиско-словенското време, ја прават Струмица едено од ретките културно и духовно светилиште во Македонија и пошироко на Балканот.

Откриените темели од ранохристијански базилики, мозаичните подови, а посебно фреската на светите Петнаесет Тивериополски Маченици во централната крипта на трикорабната петокуполна базилика овозможува да ги согледаме почетоците на македонското средновековно сликарство од втората половина на LX до средината на XIII век.

Струмица и во словенско време ја продолжува старата духовна традиција како мошне значаен епископски центар.

Земајќи ги предвид изворите, кои во поголема мерка се одне-суваат на поимот епископско седиште и нејзината локација на територијата на Струмица, притоа респектирајќи ги мислењата на истражувачите за убикацијата како и детерминацијата на генезата и континуитетот на името на самиот град, добиваат на значај и резултатите од поновите археолошки испитувања. Во неговото јадро се откриени остатоци од сакрална и профана архитектура, фреско декорација, камена пластика и сл. 1 Д. Коцо, П. Миљковиќ - Пепек, Резултати од археолошките ископувања во 1973 г. во црквата Св. 15 Тивериополски маченици - Струмица, 3АМ VIII - IX, Скопје, 1978, 94.

Илустрација, стр. 326

Произлезените епископи од Струмица имале зад себе оформени СПИСКОЦИИ, со определени територии и објекти за што говорат и изворните податоци од Житието на Тивериополските Маченици од охридскиот епископ Теофилакт. Во него тој пишува "еден варварски народ наречн Обри (Авари), откако навлегол во областа Тивериопол, опустошил многу градови па и него".

До разурнувањето од Аварите и Словените, градот бил добро утврден и изгледал, како што соопштува Теофилакт, "како некоја од секаде гледана кула", во чии што зидини биле сместени убави згради, а исто така и раскошни храмови.

Во тој контекст се и остатоците од црковна архитектура открие-

ни со повеќегодишните ископувања на локалитетот Орта Џамија.

Сл.1
Сл.1

Во рамките на неговата стратиграфија, се определени четри развојни фази временски и културно наполно различни, што упатуваат на континуирана градежна традиција и погребни обичаи.

> Б. Панов, Струмица и струмичката област во средниот Вех (VI - IX), Акта Велјуса, Скопје, 1984, 47. Градежната традиција на Орта Џамија, според нашите досегашни констатации, започнува во доцноримското време. поточно, во почетокот на V век.

Зачуваните партии од зидови, заедно со придружните материјали, во смисла на бројната керамика и монетите од III, IV и VI век, укажуваат на присуство темели од ранохристијанска базилика која лежи под темелите на средновековна црка, веројатно, подигната и живописа-На во втората половина на XII или во почетокот на XIII век. На сакралниот континуитет на местото укажува и присуството на бројни гробови. Се прогребувало според постојните христијански обичаи кога црквата била активна. подоцна, врз нејзините рушевини и се така до почетокот на XVII, до подигањето на џамијата.

Сл. 2
Сл. 2

Правејќи преглед на резултатите од истпитувањата на средновековната црка јасно можат да се разграничат определени сознанија за архитектурата. Поставена е во правец исток - запад. Габаритот на нејзината основа е прилично голем. Не е во целост разграничен од причина што темелите на џамијата тоа не го дозволуваат, а исто така и постојниот ограден зид на дворниот простор (Сл. 1). Така, од црквата, досега се откриени дел од апсидалниот простор со остатоци од синтронос во

него, наосот со влезната партија поставена на западната страна и јужни-

от периметрален зид (Сл. 2). Бидана е од камен и кал, а наместа е употребувана и тулата заради порамнување.

Масивните остатоци од столбови во централниот кораб како и бројните фрагменти on фрески не наведува на помисла дека црквата била трокорабна и внатре богато укарасена со живопис. Определени запазени ликовни елементи, стилски не упатуваат на комненскиот, однос-НО палеолошкиот период.

Сл.3
Сл.3

Употребениот градежен материјал, особено калта како врзивно средство, исто така наведуваат на мислење дека во времето на градењето економската состојба била мошне тешка. Наспроти тоа големите димензии и високиот уметнички израз во живописот упатуваат на способност и настојчивост и натаму да се подигат објекти за потребите на епархијата. Ова нешто го потврдува и зачуваниот конструктивен дел од ниските партии на апсидата, каде што се присутни синтроносот и чесната трпеза (Сл. 3), а чија што појава се среќава само во епископските храмови. Покрај епископските цркви во Водоча и Банско, можеби токму овие остатоци од црква на локалитетот Орта Џамија се однесуваат на христијанскиот храм на Струмичката Епископија. што се споменува Со натамошните истражувања, кои сметаме дека треба обврзно да продолжат, постои реална можност да се осветли прашањето кому му е посветена црквата, кои се имињата на ктиторот, зографите и сл., притоа имајќи го во вид раширениот култ на Богородица Милостива овде.

Сл. 4
Сл. 4

П. Миљковиќ - Пепек, Водоча, Скопје, 1975, 53. Margarita Atanasova Institute and Museum, Strumica

Белешки

  1. М. Cramenora, Прелиминарен извештај од археолошкото истражување на локалитетот Орта Џамија во Струмица 1984 - 1987, Зборник на трудови, Струмица, 1989, 351-354; М. Craменова, Средновековна црква и некропола, Arheoloski pregled 1986, Ljubljana, 1987, 143. во записите на историските извори. tral wall. ↩

Summary

Continuity of Sacral Constructive Activities at the Orta Mosque in Strumica

Snummary

In cultural and historical aspect, Strumica has played a significant role in creating monuments to cultural and historic events important for the people settling these territories from the earliest cultures until the present day.

According to the architectural traces from the ancient, Early Christian and Byzantine epochs, Strumica is among the prominent cultural and spiritual centres in Macedonia and more widely in the Balkans. Strumica continued this tradition becoming a very important Episcopal centre.

In view of the sources concerning mostly the Episcopal seat and its location within the territory of Strumica, recent archaeological researches and excavations in the city proper have gained in significance with the discovery of traces of sacral and profane architecture, stone reliefs, fresco-paintings, etc. Among them are the remains discovered in the several seasons of excavations carried out at the site of the Orta Mosque.

Four chronologically and culturally different phases have been distinguished in the stratigraphy of the terrain. This information points to a long constructive tradition, as well as continuity of burial practice. According to the data obtained so far, constructive activities began in Late Roman Times, somewhat after the 4th century AD. Traces of walls, numerous finds of pottery and coins dating from the 3rd, 4th and 6th centuries indicate existence of an Early Christian basilica disturbed by the mosque walls. The constructive tradition continued with the medieval church erected upon it, presumably in the second half of the 12th or at the beginning of the 13th century.

After the destruction of the church, with indications that there had been a fire, the ruins of the church and the area around it were used as burial ground until the 17th century, when a mosque was built upon the foundations of the church.

The researches carried out so far have revealed a part of the apse with synthrone, the naos with traces of six columns, the entrance portion and a perime-