Macedoniae acta archaeologica 15 (1999) · стр. 15–24

Теракотна глава на овен од археолошката збирка на Музејот на Македонија

Во депото на Одделот за археологија при Музејот на Македонија, порано Археолошки музеј на Македонија, долги години наназад се чува предмет од печена земја - животинска глава (Инв. бр. 492), што наликува на животно од фамилијата на овците (Ovis). Нејзиното присуство одамна го привлекуваше нашето внимание поради начинот на обликување. невообичаената и речиси досега непозната ликовна содржина, големите димензии, применетиот материјал. како и техниката на изработка. Всушност, се работи за редок примерок на монументална култна пластика, непосредно врзана за духовниот живот и религиозните обредни традиции на неолитскиот човек, поточно, што припаѓа кон групата култни предметите со зооморфни претстави.

Нејзиното вклучување во археолошката литература не можеше да се стори порано и покрај сите наши настојувања. Основните причини, на кои патем накратко ќе се задржиме. главно беа од техничко-конзерваторска природа.

Главата е најдена во 1978 година, во една од ќелиите на Куршумли Ан, депанданс на музејот, за време на преселувањето на археолошкиот фонд во денешната музејска зграда. Нејзиното потекло не е познато. Бидејќи не била воведена во инвентарната документација, не се знае од каде. од кого и кога е донесена. Направените обиди да се дојде до некакви поблиски информации, особено преку контактите со порано вработените лица во музејот, не дадоа резултат. Оттука, ни преостана да претпоставиме дека тоа можеби се случило во пеесеттите години (1952/1953), во времето на првата поорганизирана акција за евиденција на археолошките наоѓалишта во Македонија. И како втора. меѓутоа, помалку сигурна варијанта е да била донесена меѓу двете светски војни (1924-1939 г.) кога во Куршумли Ан, како составен дел на Музејот на Јужна Србија, се депонирани голем број камени споменици и други археолошки артефакти. Отсуството на овие податоци немаат ролја во временската и културната детерминација на главата, меѓутоа, доколку1 ги имаше, ќе можеа да помогнат во нејзиното врзување за некое од позначајните неолитски наоѓалишта, истражувано во последно време.

Во моментот на наоѓањето, поради перманентната влага во ќелијата. физичката состојба на главата беше повеќе од лоша. што наметнуваше преземање неодложни заштитни интервенции. Поточно, големото присуство на капиларна влага и наслаги од мов и мувла по површината, целосно ја промениле цврстината на фактурата, доведувајќи ја до степен на распаѓање. За да се заштити од нови последици со менувањето на местото, беше потребно да се обезбедат услови за чување што ќе овозможат, постепено, испарувања на влагата. По речиси тригодишно сушење се пристапи кон отстранување на мовта и мувлата и хемиско-физичка консолидација на фактурата. Во текот на оваа постапка се покажа дека предната страна (лицето) е секундарно прекриена со дебел слој калцифицирани материи, Под кој, на неколку места, се НаЅНраа тенки, лазурни премачкувања од разматена глина (каолин). Ова нешто наметна дополнителен конзеваторски третман со кој, поради методолошката осетливост (хемиско, а делумно и механичко отстранување), времетраењето на заштита се прологира за уште неколку години. Така, по речиси повеќе од десетгодишна сукцесивна работа, конзервацијата на овој редок примерок од неолитската животинска пластика беше конечно заокружена, со што се создадоа услови за неговото натамошно физичко опстојување, а со тоа и за музеолошка и археолошка презентација.

Главата е моделирана тродимензионално, со релјефно нагласени детали кои на лицето му даваат импресивен, натуралистички изглед. Зачувана е во изворна големина, со незначителни оштетувања на муцката и вратот. Во горниот крај, каде што тилот и вратот се слејуваат во едно, таа е плочеста, со неправилна правоаголна форма, малку вдлабната по средината и со димензии: должина 32 и широчина 33 см (кај тилот), односно 27 см (во долниот дел на вратот). Грубо замазнетата површина и длабнатинката на плочата покажуваат дека со овој крај таа била прицврстена за хоризонтална греда, со лицето свртена надолу.

Предниот дел, односно лицето, е издаден напред за 25 см и има благо заоблен профил. Челото е ниско. На неговите страни, лева и десна, се наоѓаат длабоки овални отвори - лежишта од природни рогови што биле вглавени во моментот на обликувањето на главата. Внатре. по зидовите на лежиштата има радијални отпечатоци од жлебови. Според еден малку зачуван детал, непосредно до отворот на левиот рог, од надворешната страна на роговите биле претставени ушите. во стилизирана форма. До челото допираат пластично извлечени лачни веѓи, долги 10. 5 см, благо закосени кон коренот на носот. Под нив се крупни. овални очи, симетрично распоредени, исто така пластично моделирани. Во средината имаат зеници, потенцирани со длабок жлеб што го следи обликот на окото. Што се однесува до муцката, таа е кратка и малку оштете-На, со врежани уста и "рнки назначени со косо втиснати дупчиња.

Изгледот на животинската претстава се збогатен и со други детали. Имено. под очите во правец на муцката, од левата и десната страна има по две втиснати неправилни крукчиња, а од нив и се до крајот на вратот косо поставени ребрести канелури што во пределот на грлото се допираат во форма на "рибина коска". Дали овие мотиви се декоративни или пак означуваат стилизирани делови од вратот на животното. не е сосем јасно. Инаку, на прв поглед, едните асоцираат на минѓуши (висулци. реси), додека другите на долга грива, елементи својствени за некои од козорогите животни. Во секој случај. нивното присуство е интерсно поради идентификацијата на ликовната претстава.

Покрај изнесениве иконографски податоци. посебно внимание привлекуваат составот на материјалот од кој е изработена главата и применетата техничко-технолошка постапка. Имено, од фактурата се гледа дека употребеното тесто било направено од недостатно формирана глиновита земја во која, како врзивни материјали, се придодадени пле-Ва, стебленца од растенија и ситни песочни камчиња. Потоа, целата површина на предната страна (лицето) била прекриена со неколку лазурни слоеви (3) од каолинска глина со окер боја, заради заштита од атмосферските влијанија и промените на температурата. а секако и заради поголеми естетски ефекти. Печена е во затворена фурна. на температура од околу 600° С.

Илустрација, стр. 17
Илустрација, стр. 18

Ако се спореди со архитектонските остатоци од неолитските куќи, а и со некои примероци од монументалната антропоморфна пластика, впечатливо се забележува дека таа е работена во идентична технолошка постапка. Земјата од зидните лепежи ги содржи истите примеси, а на надворешната страна, исто така. се наоѓаат по неколку слоеви интервентни премачкувања со каолинска глина.

Ваквата технолошка идентичност беше повод да се направи споредбена хемиска анализа меѓу составот на земјата од главата и соодветни примероци од неколку неолитски населби. Третирани се проби од лепежи и култни предмети од Тумба во Маџари. Тумба во општина Чаир и Сретсело во Мршевци, сите во Скопско. како и од Тумба кај Породин во Пелагонија. Се покажа дека во составот на земјата од главата има микроелементи од Ѕі, Al, Fe, Мн и Са, што значи дека таа потекнува од силикатна област во која имало распаѓање на гранитни карпи. Последново пак го поткрепуваат и податоците од рентгенската дифракција.2 Што се однесува до резултатите од анализите на примероците од приведените наоѓалишта, тие се сосем различни. Оттука, во овој момент, може да се рече дека глиништето од кое е користен материјал за главата, треба да се бара надвор од Скопскиот регион, со што определувањето на нејзиното потекло и натаму останува отворено.3

Во врска со идентификацијата за видот на претставеното живот-НО, тесно врзана за определувањето на религиозната функција на главата, преку анализа на ликовните карактеристики и на постојните податоци за зооморфната култна пластика, направивме обид да дојдеме до извесни констатации. Имено, од начинот на обликување, иконографијата и од некои детали, може со сигурност да се рече дека дадената претстава се однесува на животно од фамилијата Овис, независно од тоа што монументалните димензии и импресивниот Изглед. на прв поглед, асоцираат и на глава од диво говедо - тур. Основни елементи за ова претставуваат

Илустрација, стр. 19

заоблениот профил на лицето и овалните лежишта од роговите. заедно со отпечатоците од профилираните спирални ребра кои, според укажувањето на надлежните специјалисти по сточарство, се карактеристични исклучиво за овците.4

Како што е познато. според бројните археозоолошки артефакти откриени во населбите на овие простори и пошироко, овците биле примарни во сточарството на неолитскиот човек. Не помалку5 биле одгледувани и козите. Во каков сооднос е нивната застапеност, понекогаш, не може точно да се определи од причина што остеолошките разлики меѓу овците и козите се сосема мали. Што се однесува до другите мали диви преживари - муфлоните, остелошките материјали од некои населби во Источна Македонија (Маџари) говорат дека нивното присуството е сомнително.

За ситните преживари, односно денешните овци, без оглед на кој географски простор се откриени, се смета дека потекнуваат од три вида на дивата овца. Прв и најважен вид воведен на европскиот простор, што најверојатно го припитомиле пионерите на сточарството од Југозападна Азија, е уриел овцата (Ovis Vingeli), која се среќава дури до Тибет. Кај неа овенот имал големи рогови, свиткани наназад. Втор вид е муфлонот (Ovis Musimon). Бил присутен во Јужна Европа (Сицилија, Корзика, Сардинија, Кипар). а исто така и во Анадолија и Иран. Наликувал на уриел овцата, со таа разлика што руното му било нешто потемно. И трет вид е аргили овцата (Ovis Ammon), со потекло од Централна Азија. Таа е доста е голема, со нанапред свиткани рогови. На нејзиното ширење кон запад упатуваат определени елементи што и денес се среќаваат во расата мерино.6

Во врска со реченово, за овците во неолитските населби во Македонија постои мислење дека биле дојдени од Југоисточна Азија, и тоа во нивните почетни фази. Кон кој вид припаѓале, не е точно утврдено од причина што бројот на анализираните колекции е се уште мал. Според податоците од анализата на коскените остатоци од Маџари, тие биле со мала и средна големина, меѓутоа многу помали во однос на овците од населбата во Анзабегово. Ваквата морфолошка разлика меѓу нив се објаснува со различниот степен на припитомување. Оттука, би можело да се претпостави дека во почетните фази на постариот неолит во Источна Македонија (Анзабегово-Вршник ја) бил доместициран првиот вид, односно уриел-овцата, кој се одржал и подоцна. Доколку е така, тогаш и претставата на овој култен предмет што се презентира би требало да се однесува на овој вид.

Искуството од досегашниве истражувања на нашиве населби ни покажува дека зооморфната пластика e често присутна, но нејзиниот број е доста ограничен. Различна е според содржината на претставата, димензиите. намената, но и ликовно-естетски. Така, едни фигурки се тродимензионални, додека други во облик на апликации што се среќаваат исклучиво кај определен вид култни садови (жртвеници). Интересно е дека поголемиот дел од нив се минијатурни и стилизирани до упростување, поради што по некогаш тешко може да се утврди видот на животно. Ова посебно е карактеристично за пластиката од раниот неолит. Што се однесува до среднонеолитската, независно дали се работи за зооморфна или антрополошка, впечатливи се промени во ЈІМКОВННОТ израз, со тендеција за ослободување од вообичаените традиционални: шаблони. Имено, во концепцијата за обликување на формата, строго стилизираните норми постепено се напуштаат. Телото станува издолжено, порасчленето, збогатено со повеќе физички и ликовни детали, што се заедно го доближува до изворниот изглед. Покрај тоа, особени промени се забележуваат во ТНМСН3ННТе, кои се зголемени и се движат до "монументални7, а исто така и во репертоарот на претставите. Во доцниот неолит ваквиот тренд на промени постепено опаѓа. Се задржува идејата за култот и за обредната намена, меѓутоа, во ликовниот пристап одново се наметнува стилизираната форма.

Што се однесува до предметите со претстава на овца, нивниот број е многу мал. Се разликуваат по начинот на обликување, намената, а и по временската припадност, поради што можат да се поделат на две типолошки групи. Кон првата припаѓаат статуетките од средниот неолит, со скулптурално обликувано тело, веројатно за еднонаменска употреба. и оние што на грбот имаат конусен реципиент - жртвеници. Од Анзабегово, Вршник културната група потекнуваат три примероци, два од населбата Тумба во Маџари и еден од Зелениково.8 На статуетката од Зелениково, меѓу роговите. е претставено руно со врежани кадри. Слична статуетка, меѓутоа постилизирана, потекнува и од Тумба во Породин од Велушина-Породин. културна гупа во Западна Македонија. Статуетки на овци надвор од просторот на овие културни групи не ни се познати. Втората група ја прават столбовидните статуетки и главите протоми - апликации на култни садови (жртвеници). што временски се сместени меѓу 5200 и 4000 г. пред н.е. Нивниот број е исто така мал. Една минијатурна статуетка со свиткани рогови на главата потекнува од Павловац“, додека по еден примерок на глави протоми од Анзабегово (IV), Ситагрои во Егејскиот дел на Македонија и Баната кај Пазарџик во Бугарија.9

Во целина, на присуството на култна пластика во населбите му е посветено големо внимание, со цел да се навлезе во религиозните преокупации на неолитскиот човек, а со тоа и приближно да се објаснат обредните традиции поврзани со неговиот опстанок. Претставта на животните, во случајов и на овците, е поврзана со религиозниот интерес кон нив, кој бил воздигнат на ниво на култ. Се однесува на нивното почитување, како почеток на верувањето дека животните се создадени за доброто на човекот и дека, како такви, треба да се зачуват. Предметите се ритуални, а обредите подредени на циклусот на земјоделската година, на смртта и раѓањето. Правејќи ја фигурата на животното, човекот сакал да й вдахне живот и со тоа да ја зачува за себе, да ја има како храна и суровина што ќе значи поспокојно и порелаксирано живеење. Дури преку формата, иако статична, настојувал да го евоцира и заштити нејзиното постоење. Времето и формата на чинодејствувањата не се познати и тешко можат да се објаснат. Дотолку повеќе што може да се прет- „постави дека по завршувањето на обредот статуетката била кршна во повеќе делови и расфрлана во и надвор од живеалиштето исто како и антропоморфните статуетки.

Во контекст на заштитата на животот и репродукцијата на стадото. треба да се објасни и фунцијата на нашава овнешка глава. Сигурно e дека не била обредна. Според техничките податоци, била хоризонтално прицврстена за високо подигната греда, поставена на влезот во трло или објект каде што се чувало стадото. Имала задача, преку својот застрашувачки изглед, да го заштитува од лоши очи, магии и зли духови. Слична функција имал и букраниот, со таа разлика што се наоѓал над влезот за да ги штити домот и семејството.

И на крајот од претставувањето на оваа глава, накусо да се задржиме и на нејзината временска и културна припадност. Поаѓајќи од податоците за содржината на претставата, материјалот и техничката изведба, сосем е јасно дека таа е продукт на духовните традиции на неолитскиот човек од нашиве простори.-Што се однесува, пак, до одговорот на прашањето за попрецизна културна определба, тој треба да се бара во икографијата и димензиите. Од направените споредби можеше да се види дека, засега, претстава на овца во раниот неолит не се сре-Кара, додека во доцниот таа е во вид на апликација. Оттука, а пред се поради натуралистичниот третман и монументалноста, на мислење сме дека може да се смести во последната интерна фаза на средниот неолит.

Vojislav Sanev

Museum of Macedonia

TERRA-COTTA RAM HEAD FROM THE ARCHAEOLOGICAL COLLECTION OF THE MUSEUM OF MACEDONIA

Белешки

  1. Конзерваторските постапки се извршени во конзерваторската лабораторија на Музеј на Македонија од страна на С. Петковска, виш препаратор. За вложениот труд, а посебно сериозниот однос во разрешувањето на проблеми што се појавуваа, и ја искажуваме нашата благодарност. ↩
  2. Анализите се направени во лабораторијата на Хемискиот институт при Продноматематичкиот факултет во Скопје. ↩
  3. На Д-р. Пере Тошев, конзерватор советник во Музеј на Македонија, кој со особен интерес ги спроведе хемиски анализи, и во оваа пригода му ја изразуваме нашата благодарност. Целокупните резултати од истите. како и од оние што се во тек, ќе бидат посебно објавени. ↩
  4. На проф. Д-р. Ѓорѓи Мицковски од Ветринарниот институт во Скопје му ја изразуваме нашата благодарност на укажаните сугестии. ↩
  5. A. L. Moskalewska, V. Sanev, Preliminary analysis of bone remnants of animals from the пеоlithic archaeological site Tumba MadzZari near Skopje. Maced. acta archaeol, 10, Скопје 1989. 55-78: 5. B6kényi, The Vertebrate Fauna from Anza. In: M. Gimbutas, Neolithic Macedonia, Los Angeles, 313-363. ↩
  6. J. Hanres, Prethistorija, Historija Covjecanstva, Zagreb, 1966. 335. ↩
  7. A.L. Moskalewska, Y. Saney, op.cit. 57. ↩
  8. Д. Гарашанин, Религија и култ неолитског човека на Централном Балкану. Неолит Вентралног Балкана, Народни музеј, Београд 1968, 250, Сл. 22. ↩
  9. M. Gimbutas, The Goddesses and Gods of Old Europe, Los Angeles, 1982, 1448, Сл. 133- 137. со приведената литература. ↩

Summary

Terra-cotta рам head from тне archaeological collection of тне museum of Macedonia

For many years now, the Department of Archaeology within the Museum of Macedonia has stored in its depot an object of burnt earth - a head reminiscent of an animal from the family of sheep (a ram). It is interesting for its unusual, so far unknown depiction, the way of modeling, size, material and technique of manufacture. It is actually a rare example from the group of zoomorphic plastic figurines closely associated with the religion, cults and ritual traditions of the Neolithic man.

The head is of unknown provenance. We do not know when and where from it has been brought to the museum. It is assumed to have happened in the 1950s (1952/53), at the time of the first organized action for recognition of archaeological sites in Macedonia, maybe even earlier. The head has been modeled in three dimensions, with emphasized plastic details that create impressive naturalistic appearance. It has been preserved in original size, with slight damages at the jaws.

In the upper part, where the scull joins the neck, it forms an irregular plate, 32 cm. long and 27, i.e., 33 cm. wide. The low recesses and roughly flattened surface of the plate indicate that the head must have been hanged on a horizontal beam. The slightly oval profile is 25 cm. protruded to the front. The low forehead is flanked with deep holes in which natural horns must have been inserted at the time of modeling. There are traces of spiral grooves in the holes. According to a preserved detail, ears must have been depicted flanking the horn holes. The 10,5 cm. long plastic bow-shaped eyebrows slanting towards the nose supersede big oval eyes with pupils. The depiction is enhanced with a few ornamental details: two irregular circles deeply imprinted on both sides of the throat and below them slanting canelures in a form of "fish-bone".

Concerning the technology, it has been made of clayey earth and admixtures of weed, plant stems and fine sandstones. The entire front surface has been coated with three polished layers of kaolin, presumably for protection from precipitation and temperature changes, as well as for aesthetic intentions. It has been baked in closed kiln at some 600° temperature.

The considered artistic features and technical data point out that the head is really a unique example within zoomorphic plastic art discovered so far at the Neolithic sites in Macedonia and more widely. It is outstanding due to the impressive size, naturalistic expression, intention, material, etc., which hinder its more precise cultural and chronological determination. Moreover, no close analogies to it have been found until the present day. It is known that zoomorphic depictions have been found in settlements, although in limited number. They have appeared in three -dimensional sculptural form and as appliqués on certain kind of cult vessels (alters), rendering several kinds of animals. The survey of the specimens discovered so far and the existing literature point out that there are a few representations of sheep, usually fragmentary. The sculptural forms come from the Middle Neolithic layers, whereas appliqués date from the Late Neolithic. It is interesting that no depiction of sheep has been discovered from the Early Neolithic. The settlements from the Skopje region belonging to the Anzabegovo-VrSnik cultural group (II-IV) have yielded several specimens. Two figurines with conical receptacles on the back come from Tumba- Madjari (layer ПО, whereas from Zelenikovo is the fragmentary specimen with small horns on the head and emphasized curly fleece in-between. A figurine of slightly stylized form has been found in the settlement Porodin in Pelagonija belonging to the VeluSina Porodin cultural group (III). No related Middle Neolithic figurines discovered outside these cultural groups are known to us. Concerning the heads-appliqués from the Late Neolithic, they are very small and considerably stylized. Their number is also limited. In Macedonia there is a specimen from Anzabegovo. Outside this area, there are finds form Pavlovac in southern . Serbia, Sitagroi in northern Greece (Aegean Macedonia) and the Banata near PazardZik in Bulgaria. They are all dated to the span of 5300-4000 BC and attributed to the East Balkan Neolithic populations.

As can be seen, apart from the depiction of the same specie, there are considerable differences between the above mentioned specimens and the ram head, concerning the pictorial treatment, iconography and the intention. While the former were used for performing some ritual activities devoted to the cult of the animals (in this case - sheep), the later served as a totem intended for stimulating and ensuring the survival of the herd, thus having similar function as the bucranion that protects the habitation and family. As to the dating, in absence of stratigraphic data and on the basis of iconography, technology of production and the physiochemical analysis carried out, it is assumed that the head could be attributed to the Middle Neolithic, more precisely, to its closing stage indicated as the peak of the economic, social and cultural rise of the Neolithic population in Macedonia. It is not known to which of the cultural groups it could have belonged. Nevertheless, taking into consideration the material, fabric, the naturalistic treatment and monumntal dimensions, it seems that its origin could be associated with some of the settlements belonging to the Anzabegovo-VrSnik cultural group. Regardless of this conclusion, we believe that the depiction of ram head would attract the attention of scholars that study the religion and cults in the Neolithic, particularly the segment concerning the cult of animals, arousing interesting discussion at the same time.