Macedoniae acta archaeologica 15 (1999) · стр. 269–291
Heraclea Lyncestis и проблемот на хронологијата и интерпретацијата
Хераклеја Линкестис е локалитет кој со бројот на осврти предничи во македонската археолошка литература. Сепак, вистинскиот интерес што таа го побудува кај проучувачите на културната историја, карактеристична по широкиот дијапазон на интердисциплинарни проучувања, во голема мера е ограничен од квалитетот на теренската документација И односот кон археолошкиот материјал како резултат на степенот на развиеност на археолошката наука и практика кај нас. Па и покрај тоа, важноста на овој антички град за историјата на поширокиот регион и неговата улога во глобалната историја на Римското и Византиското Царство, и покрај акутната непроученост на археолошките податоци, поседува силен импулс за натамошни теренски, но пред се теоретски истражувања. Во тој контекст, целта на оваа студија е, без навраќање на веќе кажаното и претензии да се исцрпи комплетниот фонд податоци, да изврши ревизија на дел од постојните гледишта за историскиот и културниот развиток на Хераклеја Линкестис. Овде пласираната интерпретација на појави манифестирани во физичкиот изглед на градот, поткрепени со основна библиографска листа, има тенденција да предложи пред се еден поинаков пристап кон толкувањето на историските збиднувања Развитокот на хеленистичкото погранично утврдување во градска населба, како одраз на повисока форма на општествено живеење во Хераклеја, според постојните археолошки податоци, се јавува во периодот по воспоставувањето на римската доминација. Сознанијата за традиционалната хеленистичка градба во камен и кал применета и во римскиот републикански период се недоволни за извлекување заклучоци за изгледот на населбата во ова време.2 Главниот пресврт во физичкиот изглед на градот, како индикатор за променетиот статус и растечката економска моќ, е манифестиран низ поставањето на основниот урбан
план во раноцарскиот период, за во епохите што следат тој постојано да се приспособува и надградува. Негов есенцијален дел претставуваат засега востановените јавни градби: театарот, форумот и портикот.
Театарот, физички најдоминантната градба, го потврдува постоењето на единствена функционална општествена заедница.3 Не е сосем извесно дали на локалитетот претходно постоела постара градба од овој вид, на што упатува хеленистичкиот начин на поставеност на објектот, но според постојните укажувања - докази за тоа не постојат. Подигањето на римскиот театар се врзува за времето на Хадријан (117-138) и времето на поинтензивно подигање театри наменети за претставување на мешан програм низ целата империја.4 Ископувањата во рамките на неговиот габарит засега не дале податоци за археолошко детерминирање на времето на изградба. Посигурен индикатор за тоа претставуваат масивните кубични бази за столбови употребени во организацијата на scaena frons. Тие се идентични со оние пронајдени во рамките на портикот, атрибуирани на неговата рана структура од почетокот на Џ век.5 Во која форма точно егзистира портикот во најраниот период на своето постоење, сепак е тешко со сигурност да се определи. Документираните остатоци јасно сведочат за неговата двојна паралелна форма, два отворени трема со централно поставена улица.6 Остатоците на стилобатот на северниот портик, грубо прекинат кон средината на подоцнежната источна просторија, а сочувани под нејзиното подно ниво, сугерирааат негова нагласена издолженост и отвореност во првата фаза на постоење барем во овој дел (Сл. 1). Нешто подоцна, портикот добива дефинирани западни краеви во вид на четириаголни простории со неизвесна примена. Составот на малтерот, кој содржи толчена тула за разлика од чистиот варов малтер употребен кај зидовите од форумот, како и фугите на состав меѓу 5идните платна на портикот, инаку сите со идентична дебелина од 90 см, укажуваат на ова дополнително доградувања.7 Идентичноста на основниот план на северниот и јужниот портик8 е востановена врз база на веќе констатираната сличност на основните контури на двете подоцнежни градби надградени врз остатоците на поранешните. Ова е поткрепено и со наодот на постамент и база за столб откриени под подот во северниот кораб на Малата базилика, која веројатно припаѓала на колонадата на јужниот портик, симетрична и паралелно поставена на онаа во северниот портик. Предложеното време на градба за оваа втора фаза ве почетокот на П век, востановено според формата на еден пиластер капител откриен под подот на Големата базилика според кој е изведена и реконструкција на колонадата на портикот,9 доколку се прифати, може да значи време на прва пообемна обнова. Времето на оригиналната градба без податоците од ископувањата,10 сепак. е невозможно поблиску да се определи. Вака дефиниран архитектонскиот комплекс ги анулира постојните дилеми околу формата на портикот, додека неговата функција во сите периоди на постоење е тешко со точност да се претпостави и може да се заклучи единствено врз основа на материјалните остатоци откриени при ископувањето. Една од можностите би била и како преноќиште за
случајните намерници и бездомници. функција која често, меѓу другото, ја имале античките стои и бањи.11
Тенките мермерни плочи за обложување на зидовите пронајдени во текот на ископувањата заедно со мермерната оплата за пиластер капител и сродни фрагменти штукатура, кои укажуваат на обновување на зидниот украс во поедноставна техника при една подоцнежна реконструкција на портикот во крајот на П век, соодветствуваат на широко застапеното обложување со мермер во зградата на театарот.12 Оваа декоративна постапка с карактеристична за доцноантонинскиот период (96-192), кога опстојува во вид на помоден тренд кај профаната јавна архитектура.13 Причината за екстензивните структурални и декоративни поправки може да се поврзе со евидентната деформација на темелните партии од западното крило14 на театарската кавеа, изразена низ потесните зидови што формираат неправилни меѓупростори, наспроти востановената регуларност на источното крило. Сето ова не приближува кон почетокот на Ш век и доделувањето на почесното име на градот - Septimia Aurelia Heraclea - во 202 година.15 Поводот за овој настан, според археолошките показатели, примарно е инициран од катаклизма што битно ги оштетила обете единствено целосно познати градби од овој период. Обидот за консеквентно разубавуванье на градот на кој му прилега и почесното име со двојна царска титулатура, може да се види во присуството на двајцата императори, Септимие Север и Каракала, кои враќајки се од Мала Азија кон Рим извесно време поминуваат на Балканот. Едно од местата низ кои тие минуваат и престојуваат помеѓу јануари и март 202 г., и веднаш потоа, на патот од Антиохија до Сирмиум е Хераклеја.16 Свеченоста на настанот, увеличен со прославата на деценалијата на Септимие Север истата година, наоѓа потврда во сведочењето на Дион Касиј за подготовките вршени во местата низ кои императорот (Каракала) минувал не задржувајќи се, како и во оние што не требало ниту да ги посети, додека низ местата низ кои требал да мине биле градени театри и циркуси.17 Според хронолошки потврдените обнови, но и посветниот натпис и историската анализа, Хераклеја била едно од местата на престој на двајцата императори, поради што градот бил подложен на екстензивно разубавување.
Cass. LXXII, 9.
Неопходен дел на централниот градски комплекс, во повеќе наврати посведочуван и одрекуван, секако претставува градскиот форум. Концепцијата на театарската зграда во Хераклеја, дополнета од двојниот портик и форумот, укажува на единственото глобално решение на централното урбано јадро со ортогонална проекција според каноните на античката архитекура.18 Иако во помала мера востановен, форумскиот комплекс, односно централното плато окружено со три портици и низа засводени дуќани на задната страна од сцената, се вклопува во овој просторен аранжман. Тргнувајќи од оваа претпоставка хипотетички може да се сугерира постоењето на уште еден надворешен трем долж јужниот ограден зид, свртен кон југ, за целосно вклопување на градбата во општиот план. Во прилог на едновремената конструкција на целиот комплекс говорат и трите мермерни столбови откриени под подот на Големата базилика, а кои со обзир на нивното соодветствување на базите од портикот се употребени во текот на неговата конзервација во вид на делумна анастилоза.19 Форумот е потврден со низата од осум бази on стилобатот на внатрешната јужна колонада, како H аголот од монументална градба со шахта откриен под подот во нартексот на Малата базилика. Одводниот канал на шахтата се влева во главниот одводен канал што минува под површината на улицата која ги дели форумот и јужниот портик“20 (Сл. 1, 2). Единствено збунува непронаоѓањето поплочување на платото, веројатно поради ограничениот обем во кој градбата е потврдена, или подоцнежното отстранување на павиментот. Сепак, откриената одводна инсталација јасно сведочи за функцијата на оваа градба.21
Во постоечката археолошка литература постои изразита несигурност во однос на интерпретацијата на објектот. И покрај предлогот за негово дефинирање како форум во првиот извештај од ископувањата, во подоцнежните текстови Г. Цветковиќ-Томашевиќ, и покрај евидентниот недостиг на докази, се определува за мислењето дека се работи за цивилна базилика.22 Кон ова мислење се приклонува и Т. Јанакиевски, кој инсистира на постоењето на т.н. театарски плоштад лоциран помеѓу зградата на сцената и хипотетичната цивилна базилика, прифаќајќи го претходно предложеното архитектонско решение.23 Вака изнесената аргументација, изведена врз база на публикуваната документација, говори во прилог на постоењето24 на централен градски форум не оставајќи место за претпоставка за постоење друга градба од ист тип во истиот период и на истото место. Ова директно води кон потребата од востановување на автентичноста на Базиликата Б од предложен понов датум, хипотетички лоцирана на истиот простор под подоцнежната Голема базилика, и досега неидентификувана со ниту еден сигурен доказ за нејзиното постоење. Единствената публикувана фотографија од истражувањето на централниот кораб на Големата базилика ги прикажува базите од портикот на форумот и двата слоја градби од камен и кал кои претходат на подигањето на Големата базилика во средината на У век“25 (Сл. 2). Досега тие се објаснувани како резултат на готските разурнувања, поврзувани се со Теодориховите Готи и нивните забележани навраќања во градот во 472 и 479 година.26 Со примената на оваа хронолошка детерминација традиционалните градби ја губат можноста за ваква интерпретација, стануваат контрадикторни на времето на настанување на катедралната црква, а факт е дека и разурнувачката моќ на Готите реално не била толкава од темел да ги дестабилизира постојните тврди грдби.27
Наместо тоа, тие можат да се припишат на продолжен период на интервентно сместување на локалното население по една од евидентираните катаклизми, кои во повеќе наврати го погодиле градот и ја предизвикале промената на урбаниот план. Тие се датирани од почетокот на IV век, односно по уривањето на форумот веројатно во крајот на III век, кога и северниот портик бил оштетен и консеквентно обновен.28 Втората фаза на примитивна градба од овој простор се совпаѓа со втората обнова на остатоците на Villa urbana на просторот на фортифицираното источно предградие од средината на IV век, укажувајќи на уште еден последователен земјотрес што го погаѓа градот.29 Наскоро потоа следи и градбата на Големата базилика. Изменетото толкување на настани и манифестации секако нема за цел наполно да ја негира вредноста на литерарните сведоштва, туку само да перпорача нивна пореална интерпретација.
Хронолошкото детерминирање на примитивните градби наедно придонесува и за поблиско определување на апсидалната градба поставена на ТІОННСКО ниво северно крај апсидата на Големата базилика, но СО спротивна ориентација. Скромните остатоци укажуваат на нејзиното функционирање како екседра,30 составен дел од еден засега не сосем потврден аранжман со тремови (Сл. 3). Според анализата на поправки на мозаикот и предлогот за идеална реконструкција на М. Медиќ, аранжманот ја затвора ширината на двојниот римски портик со централно поставена екседра. Целата конструкција, со обзир на бројните неспознати, заслужува особено внимание и треба дополнително да биде потврдена со идните археолошки истражувања. Засега може да се предложи само помала корекција на архитектонското решение на М. Чанак-Медиќ, со интерполирање на уште еден ред столбови поставени источно и долж западниот зид на подоцнежниот нартекс на Малата базилика, индицирано од еден квадратест дефект на мозаикот пред самиот северен влез. Овој отпечаток кореспондира со слична поправка врз секундарниот мозаичен фриз со хералдички мотиви што ги дели двете мозаички полиња, а поставен врз постар зид - стилобат. Столбовите, кружни со квадратни бази и осмоаголни, се посведочени со отисоци во малтерниот под, а се причина за негови подоцнежни поправки. Источното мозаично поле е интерполирано со друго од покрупни мермерни фрагменти поставени во
opus signinum што сугерира негова непокриеност со кровна конструкција.31 Просторот помеѓу апсидалниот зид и хипотетичниот втор стилобат, изнесува двојно од ширината на постарото мозаично поле, што ја потврдува тезата за неговото постоење. Тој веројатно бил покриен со трем, а поседувал засега непознато подно решение (Сл. 3, 4).
Претпоставената градба е синхрона со настанувањето на постарото источно мозаично поле во нартексот на Малата базилика, датирано според М. Медиќ во крајот на V век.32 Г. Цветковиќ-Томашевиќ, иако ја забележува различноста во формирањето на источното и западното мозаично поле на нартексот, не се задржува посебно на првото, освен во еден случај кога подведувајќи го под типот на симетрични композиции предлага групно хронолошко определување | во текот на 80 години од крајот на Ми во првата половина на VI век.33 Наспроти овие проучувања, главно ограничени на формата на бордурата, посебен аспект претставуваат проучувањата концентрирани на централниот дел на композицијата каде е евидентна блискоста со тетрархијските мозаични подови, пред се со мозаикот од источниот трем на дворот источно од мавзолејот во Диоклецијановата палата датиран во времето на неговата оригинална градба (295-305), а постои и формална и колористична блискост со мозаиците од Галериусовата палата во Солун од првата декада на IV34 век.35 Со обзир на фактот дека ниту една од овие солуции не дава комплетно решение на проблемот кој заслужува поопстојна опсервација, а со обзир на низа ликовни елементи и археолошките податоци од теренот, претпоставувам дека неговото најреално хронолошко определување би било околу втората деценија на IV век, односно во периодот по востановените разурнувања од крајот на Ш век, кога екседрата делумно ја презема улогата на поранешниот форум и ја спроведува комуникацијата со театарот. Едновремено, таа претставува и физичка бариера за привремениот резиденцијален кварт подигнат во неговата заднина. Ваквата состојба е одраз, освен на моменталната економска криза настаната по земјотресот, и на евидентното опаѓање на јавното градителство пошироко востановено уште од средината на Ш век, по бранот интензивно приватно патронатство карактеристично за времето на раното царство и особено ентузијастичкиот П век.36 Во новите ризични времиња примарен интерес на градовите станува заштитата од надворешни напади и нивното одржување. Слично на повеќе источни градови, Хераклеја покажува изразита виталност и покрај осетното економско опаѓање одразено во појавата на традиционалната архитектура таа успева достојно да го вообличи физичкиот изглед на централното градско подрачје.
Во контекстот на претходните образложенија и дефинирањето на хронологијата на појави во централното градско јадро на Хераклеја, автентичноста на претпоставената Базилика Б и предложениот план на М. Чанак-Медиќ остануваат без поткрепа (Сл. 3).37 Наедно, и фиктивна- .
“7 М. Yanax-Meguh, Хераклеја II (1965), 42, 56-58, План XV. Авторот индицира дека во та реконструкција на теренот во форма на широко расплината апсида поставена во наосот на Големата базилика,38 со поинаква поставеност од онаа на планот, според изгледот е невообичаена за византиската архитектура. Единствена валидна индикација за постоење фаза, вообичаено толкувана како посебна градба на местото на Големата базилика, претставува употребата на градежен материјал од театарот. Мермерните седишта се секундарно поставени врз елевационен слој тула во нивото на драстично издигнатиот под на апсидата, и три нанадвор издадени контрафори. Низа од шест кубични бази, исто така по потекло од театарот, го поддржуваат јужниот стилобат под нивото на реконструираната подна плоча на базиликата. Ваква организираност, особено на базите за столбови поставени со помали интерколумниски простори врз јужниот стилобат кој е поблизок до речното корито на Сива Вода, од оние на северната страна, каде се среќава интерполација на столбови и столпци, сведочат за ефектот на стабилизација на темелите што требал да се постигне со оваа градба. Интервенција е евидентна и на централниот внатрешен дел на субструкцијата на апсидалниот зид, каде јасно се издвојува подоцнежно президување (Сл. 2), изразено однадвор во централно поставениот шесткратен елевационен слој од цигли наспроти петкратниот на страничните ненарушени партии. Причината за дестабилизација може да се види во силно тектонско поместување што настапило околу крајот на V и на преодот во VI век. Во прилог на ова тврдење говорат пред се неколку мозаични подови од комплексот на Големата базилика со потекло во почетокот на векот, и ретката документирана декоративна пластика.39 Сличен обем на работи е констатиран и на Малата базилика, на која И е придодаден нартекс со ново западно мозаично поле поставено крај постарото источно, ретенција од поранешниот атриум, а реконструкцијата е констатирана и преку40 архитектонската декоративна
Блоковите по потекло од театарот, што за првпат ги среќаваме секундарно вградени во фундаментите на катедралната црква во текот на обновата од почетокот на VI век, сведочат за неговата деструкција во истиот земјотрес. Оттука може да се претпостави активното постоење на театарската зграда се до тој момент, но и по тоа, иако е тешко да се востановат точниот обем, целите и формата на функција. Адаптациите направени по разурнувањето, видливи во потпирањето на ортостатите на кавеата со паднатата архитектонска пластика, секако сведочат за обидот за нејзино продолжување. Не завлегувајќи во датирањето на секундарните градби подигнати во внатрешноста, за што сметам дека пресудна улога треба да има обработката на материјалот, еден друг, засега неисцрпен елемент укажува на хронологијата на настани, водоводниот канал. Користејќи ги влезовите мегу просториите зад сцената, тој доведува вода од постојаното извориште до обновената градска фонтана, на нејзиниот источен крај. Каналот ги просекува влезниот јужен зид на западниот пародос и најзападниот блок од подиумот на сцената, од каде препречувајќи го западниот влез влегува во самата зграда. Неговата траса се губи кај источниот надворешен зид на сцената, но е најверојатно дека ја напојува обновената цистерна на градската фонтана (Сл. 5 А-В). Нејзиното датирање во 562 година, врз основа на посветниот натпис кој го индицира императорот Јустинијан како нејзин донатор,41 ја постава целокупната реновација на градот, досега дефинирана како доцно-Јустинијановска, во истото време.
Респектирањето на централниот театарски простор и внатрешноста на сцената сведочат за нивното продолжено функционирање по земјотресот на преодот во VI век, а истовремено со гореспоменатите адаптации на кавеата,42 па се до времето на инсталирање на водоводот во 562 г. Неговата инсталација го дава најраниот можен ferminus post quem за датирањето на првата. односно втората фаза на секундарни градби подигнати во внатрешноста на театарот и особено над скената. Иако документацијата прилично експлицитно укажува на горенаведените податоци, согледувањата можат да се дополнат со компарација на висинските коти на покривните плочи на водоводот и подните нивои на секундарните градби од првата и втората фаза од целиот простор, досега не прикажани, а кои посигурно ќе го определат времето на нивната градба.
Наспроти кај нас усталеното мислење за раниот прекин на функцијата на градбите за масовна забава, пошироките истражувања укажуваат дека иако театрите, амфитеатрите и стадионите постепено ја губеле улогата која ја имале во текот на антиката, и биле подложени на постепено пропаѓање, тие сепак останале во јавна употреба се до зрелото византиско време. Географски најблизок пример е театарот во Солун. кој според Анастасиус Библиотекариус во IX век бил се уште користен за јавни собири...43 додека хиподромот од кој бил експлоатиран градежен материјал уште во средината на У век, бил приспособен за употреба и активен во текот на VI век, со претпоставка за негова употреба и во зрелото византиско време.44 Слично, во текот на византискиот период биле користени и стадионите во Ефес и Афродизијас,45 како и одеонот во Афродизијас. И покрај противењето на црквата во однос на класичниот репертоар на забава вообичаено изведуван во овие јавни градби, а кои во пораниот период се обидувала да ги спречи со низа правни забрани, подоцна таа се задоволувала со промената на театарскиот програм и воведувањето на верската тематика, како и чувството на духовна и физичка доминација, не применувајќи организирано рушење на градбите.46 Таков е примерот на театарот и Епископската црква во Стоби, со резерва дека времето на престанок на работа на Стопскиот театар треба да биде подложено на реинспекција. Најдрастичен пример на компатибилноста на христијанската идеологија и паганската архи-TeKTypa, која повеќе не се оспорува во стручната литература, претставува фреско декорацијата со христијанска содржина изведена врз scaenae frons на театарот во Афродизијас во VI век. Театарот останал во употреба се до почетокот на УП век, кога се срушил“47 Оттука и времето на продолжена функција на театарот во Хераклеја е во согласност со вообичаената практика низ целата империја.
Градската фонтана, ремек дело на рановизантиската архитектура и уметност во Хераклеја на прагот на средниот век, го обележува последното забележително присуство на царската милост во градот. Во контекстот на Јустинијановското разубавување на градот, сега прецизно датирано во 562 година, доаѓа до инсталирање нова линија на централниот градски водовод48 приспособен кон новиот урбан план. Тој веројатно се надоврзува на сегментот трасиран зад фасадата на скената до градската фонтана, а од тука се спушта кон југ обиколувајќи го северниот портик. Истовремено, Малата базилика е реновирана со полагање нови подни решенија и писцина што се напојува од новиот водовод, а промените кои бездруго биле направени во рамките на Големата базилика засега не ни се познати поради непрезентираниот археолошки материјал од оваа градба. Обновувањата направени во оваа кампања овозможиле продолжен период на непречен живот во градот и во идните новонастанати политички и економски услови. Податоците евидентирани на локалитетот сведочат за континуирано живеење на градот и во раниот среден век, но неистраженоста на движниот археолошки материјал претставува главна пречка за негово следење.
Една од специфичностите на животот во Хераклеја претставуваат градбите од камен и кал подигнати, меѓу другото, во два наврата и врз остатоците на северниот римски портик. Скулптурите на Немеза и Тит Флавиј Орест во определено време се турнати од нивните бази и употребени како темел за привремени градби.49 Единствен објавен наод што потекнува од земјениот насип над римската градба50 е фрагмент на тепа martyrum откриена на 1,40-1,70 м под горната површина на неистражениот терен, односно на 0,80-1,10 м над подот на портикот, а под темелните партии на секундарните градби. Положбата на овој наод укажува на веќе устоличеното христијанство во градот уште пред исклучувањето од функција на портикот, поврзано со една од двете фази на затварање на неговата предна фасада. Имено, се работи за созидување на делот отворен кон улицата при што во првиот наврат е оставен широк отвор за комуникација. Преградувањето би можело да се идентификува со реконструкцијата што следи по земјотресот во крајот на Ш век, со што секако се подобрила и спорната статика на објектот. Вториот обид се однесува на затворањето на широкиот отвор по земјотресот од средината на IV век, или во времето на подигнување на Големата базилика, во средината на У век. како резултат на евидентното јакнење на црковната орг анизација во градот, при што е оставен уште еден просек за врата кој функционирал се до крајот на постоење на портикот. Инсталирањето на христијанскиот храм во рамките на поранешниот јужен портик во центарот на Хераклеја Линкестис може да се постави единствено во периодот меѓу првите две интервенции, во првата половина на IV век, односно по званичната легализација на христијанството, едновремено со поставањето на мозаикот крај нејзиниот западен зид. Созидувањето на комуникациите на јужниот портик, документирано во основниот детален план на градбата,51 а претставен и со архитектонската конзервација на објектот, обезбедувало формално физичко одвојување помеѓу базиликата каде е практикуван христијански верски ритуал, и се уште виталната паганска традиција одразена во скулптурите на пагански божества и видни граѓани изложени во античкиот портик. Долниот раб на отворите поставени на околу 60 см над подот на портикот, како и подното ниво на Малата базилика, веројатно подразбираат повисоко ниво на соседната улица во овој период.52 Постојната објавена техничка документација сугерира слично решение на директна комуникација на Малата базилика, односно нејзиниот северен кораб, со улицата во истото време (Сл. 6).
Наодот на мензата сугерира едновремено рушење на двата соседни објекти, Малата базилика на која таа најверојатно и припаѓала со обзир на непосредната блискост, и на портикот. Таа укажува дека шутот од црквата е насипан врз руините на втората градба по евидентното екстензивно рушење во градот иницирано од природните сили. Утврденото поедноставно подно решение од тула во нејзиниот наос, втората фаза на постоење на базиликата, коинцидира со периодот на темелна реконструкција на катедралната црква и источниот зид на тврдината, кој ја затвора втората урбана зона по истиот земјотрес од почетокот на VI век, кога дошло до приспособување на Малата базилика за привремена употреба.53 Едновремено, констатираниот насип од шут во портикот е нивелиран и врз него се подигнати низа привремени градби. За жал, попрецизен датум за овој настан базиран врз археолошка документација засега неможе да се предложи со обзир на нејзината необјавеност,54 но јасно е постоењето на портикот со изложените пагански скулптури се до почетокот на УТ век. Дури во времето на Јустинијановото разубавување Малата базилика е комплетно реновирана, а просторот над портикот е израмнет и веројатно оставен надвор од активна употреба. Подигањето на нивото на улицата е причина директната комуникација меѓу Малата базилика и улицата да биде затворена, промена што веќе не е засегната од карактерот на соседниот портик (Сл. 6).55
Ваквата стратиграфска интерпретација и поврзаноста на двата објекта дава прилог за корегирање на мислењето за заемното негирање на двете култури, паганската и христијанската, и особено гледиштето за улогата на втората како причина за забрана и одумирање на постарата паганска традиција.56
Последниот период на живеење во градот е проследен на целиот простор со тенок. хронолошки недефиниран културен стратум документиран со т.н. словенска керамика. Наместа исчистен, или врз него, се јавува моќен слој на традиционална градба од камен и кал интерпретиран како пост-средновековен. "турски," или нововековен, датиран во XIX-XX век.57 Дебелината на хумусниот слој од 0,70-0,80 mM, за чие наталожување е потребен подолг временски период, и познатата исто-рија на истражување на локалитетот, кој во последните два века бил ненаселен и бил користен за земјоделство, ја оспоруваат последната констатација. Објаснувањето што може да се сугерира е во градбите. кои на просторот на поранешниот портик се прошируваат и врз последното ниво на улицата, а културно се врзуваат за средниот век. Дали тие кореспондираат со групата наоди (керамика, алат, накит и монети) од посочениот горен слој на централното урбано јадро, датирани од X до XIV век. како и оние од источното предградие, засега е тешко да се востанови со обзир на тоа дека материјалот не е претставен.58 Наедно, ваквото датирање би значело и прекин во континуитетот на живеење на градската населба и негово консеквентно продолжување по околу59 три до четири века, што не е вообичаено во историјата на градските населби.
Ретроспекцијата на градежни интервенции е со основна цел да се востановат промените на оригиналниот план во организацијата на централната урбана зона планирана во почетокот на Рано царскиот период. Основната организација која ги вклучува тетарот, форумот и двојниот портик, вклопени во единствен ортогонален план, е нарушена со земјот- “е Пред се, се отфрла исклучивоста на ставот дека соборувањето на скулптурите морало да му претходи на христијанството во Хераклеја, G. Cvetkovic-TomaSevi¢, Materijali XV (1976), 32. Денес веќе постои подолга библиографија што се занимава со овој проблем, почнувајќи од студијата па A. D. Momigliano, Popular Religious Beliefs and the Roman Historians, SCH (1972), 1-18; R. A. Markus, The end of Ancient Christianity, Cambridge 1991. 12-13, итн.
“7 Г. Цветковин-Томашевин, Саопштења XIX (1987), 12-13, заб. 7, 18, на трите локации
сл. 1. Истиот автор овој културен слој го дефинира како рустичен и го интерпретира со припадност кон "неидентификувана варварска населба.60 Материјалот за кој се вели дека е во обработка, се уште не се објавен. О. Cvetkovic-Tomasevic, Materijali XV (1978), 31. заб. 4.
Е. Манева. Средновековна некропола од Хераклеја. Историја ХХІІ-1 (1986), 197-198; Ибид., Средновековни наушници и обетки од Хераклеја, Зборник Битола 9 (1988), 39, 41-42, Т. 15. 6, 7, Т. 11 4, 5, 6; Ibid., Прилог кон решавање на убикацијата на средновековниот град Битола. Историја ХХІІ-2 (1986), 272. ресот од крајот на Ш и почетокот на ГУ век. Суксцесивно таа е дополнета со нова градба, екседра, која ја наследува функцијата на форумот задскривајќи го во својата позадина привремениот резиденцијален кварт. Званичното практикување на христијанската вера со себе ја носи и појавата на неколку црковни градби, пред се Малата и Големата базилика, при чија анализа се востановува фактичкото непостоење на Т.Н. Цивилна или Базилика Б, како и поединечните фази на развој на двете градски цркви и нивната инволвираност во различни фази на секојдневното градско живеење. Честите промени врз градската структура наметнати пред се од силни гео-тектонски движења како и промените во погребната практика на локалното население условуваат и често различни толкувања во однос на распростирањето на утврдената градска територија. Публикуваните податоци овозможуваат корекција на постоечките размисли и укажуваат на интрамуралниот карактер на Источното градско предградие и Базиликата Д, со можност за хипотетичко следење на некои од појавите на целокупната градска територија и во текот на раниот среден век. Со обѕир на тековните настани во македонската археологија и на проучувањата на самиот локалитет, разврската на проблемот за постоење или непостоење на културен континуитет од антика во среден век, кој во голема мера ги блокира проучувањата на раниот среден век кај нас, сепак, најреално е да се очекува да ја дадат идните
Ljubinka Dzidrova
Museum of Macedonia, Skopje
HERACLEA LYNCESTIS
THE PROBLEM OF CHRONOLOGY AND INTERPRETATION
Белешки
- Текстов е дел од пообемна анализа извршена врз база на публикуваните известувања од ископувањата или студии на материјалот. Во нејзината изработка во голема мера ми помогнаа дискусиите и укажувањата на колегата д-р Т. Јанакиевски, и можноста за увид во дел од теренската и музејска документација што ми ја овозможи колешката A. Ѓорѓиевска. Ним, како и на Музејот во Битола, им ја должам својата благодарност. ↩
- Подетално за тоа Kaj: G. Cvetkovic-TomaSevi¢, Osvrt па rezultate istrazivanja и Herakleji Linkestis od 1959 до 1974 g., Materijali XV7 (1976), 31; Ибид., Упоредно испитивање вишеслојних археолошких налазишта у Хераклеји Линкестис, Улпијани и Сингидунуму- /Београду, Археолошка сведочанства о хеленистичком пореклу традиционалне балканске kyhe, Саопштења XIX (1987), 10-12, Сл. 1 Хераклеја - 1. На истиот т.н. хеленистичко-римски период, според укажувањата на П. Србиновски, Подните мозаици во Пелагонија, Materijali XVIII (1980), 52, заб. 15-19, му припаѓа нивелираното подно решение на просторот на апсидалната градба и атриумот во рамките на Епископската резиденција. Неговата поставеност само на 1 м под подот на подоцната градба, за разлика од 2 м културен слој помеѓу базите на стилобатот на форумот и подот на Големата базилика со скоро идентична висина со онаа на резиденцијата, предизвикува сомнение во предложената хронолошка детерминација. ↩
- Ова го потврдуваат и натписите врежани на челната страна од седиштата на театарот со имињата на 4 градски заедници. Т. Јанакиевски, Театар, Битола, 1987, 20-21, Сл.2. 4 ↩
- Т. Јанакиевски. Театар, 65-66. Според Е. Дигве до мешање на класичниот театарски и агоналниот програм доаѓа веќе во I век, за да во текот на II и Ш век се воспостави т.н. мешан тип на театри. E. Dyggve, Le théatre mixte du bas-empire d´après le théatre de Stobi et les diptiques consulaires, Revue archéologique I (1958), 138. ↩
- Г. Томашевиќ, Портик со почесни и вотивни споменици, Хераклеја II (1965), 9-14, 28. Единствениот, но недокументиран, помен за постоењето на идентични бази поврзани со основите на стилобатот на форумот: Ибид., Materijali XV7 (1976), 34, Сл. 2, иако не сосем доверлив. сепак заслужува да се истакне дека зборува во прилог на тезата за едновремено настанување на единственото архитектонско решение. ↩
- Евидентна е сличноста во планот на комплексот на Малата базилика и Северниот пор-ТНК, а тезата за идентичното потекло наоѓа поткрепа во наодот на постамент и база од столб од колонадата на поранешниот портик под подот на северниот кораб на базиликата. Т. Јанакиевски, Досегашни сознанија за изгледот на централното градско јадро на Heraklea Lynkestis во II век од н. е., Зборник на трудови на Заводот за заштита на спомениците на културата, природните реткости, Музеј и Галерија - Битола (натаму: Зборник Битола) 9 (1988), 7, план стр. 9, Сл. 5. ↩
- М. Чанак-Медиќ, Ансамбл на Базиликата "А" од рановизантискиот период, Хераклеја II (1965), 42, 43, 44, сл. 16. Авторот ја увидува доминантната сличност меѓу централните делови на двете подоцнежни градби, северниот римски портик и Малата базилика, исто место, 53. ↩
- Т. Јанакиевски, Зборник Битола 9 (1988). 7, План 2, Сл. 5. ↩
- Датирањето е во согласност со архитектонската модулација и настанувањето на изложената скулптурата. Г. Томашевиќ, Хераклеја П (1965), 10-13, 14 ф, Сл. 2. Истиот автор подоцна предлага поинакво решение со обѕир на наодот на необјавен и недатиран јонски капител под подот во просторијата источно од северниот портик, Ибид., Materijali XV7 (1976), 31, заб. 6, кој можеби би можел да се поврзе со гореспоменатата база, меѓутоа, на понов заклучок ќе мора да се причека се до неговото конечно објавување. ↩
- Томашевиќ, Хераклеја II (1965), 14; Ибид., Materijali XV4 (1976), 31. Авторот се двоуми околу концепцијата на портикот како самостојна градба или дел од перистил, форум. терма итн. " ↩
- 1. Kraynak, The katagogion at Epidauros: A Revised Plan, Archaeological News 16/ 1-4 (1991), 1, fn.1. ↩
- Г. Томашевиќ, Хераклеја П (1965), 11-14; за оплатата на периметралниот зид. трибуналијата и scaenae frons на театарот. види: T. Јанакиевски, Театар. 22, 27, 41. ↩
- J. B. Ward-Perkins, S. Gibson, The Market-Theatre at Cyrene, Libya antiqua 13/14 (1977), 353. ↩
- PagnwuHocT е воочена кај повеќе мерки, и тоа главно во должината на источната и западната аналема и формата на пародосите, во неправилноста на кривината на западното крило на кавеата итн., кои вообичаено се објаснуваат со приспособување на планот на градбата кон теренот. Т. Јанакиевски. Театар, 23, 27-29, 30, 39, План 3. ↩
- E. Papazoglou, Septimia Aurelia Heraclea, BCH 85 (1961), 162-175. ↩
- F. Papazoglou, BCH 85 (1961), 174; ibid., Хераклеа Линкестидска во светлината на книжевните и епиграфските текстови, Хераклеја I (1961), 16-17; во Антиохија Септимиј Север го прима својот трет конзулат во јануари 202 г., а во Сирмиум неговото присуство е осведочено со царски указ од 18 март. М. Мирковиќ, Провинцијски сабор Горње Мезија, Зборник Филозофског факултета XI-1 (1970), 86, со комплетната литература. ↩
- T. Јанакиевски, Театар, 14, 65; B. Ward-Perkins, Cities in Ancient Greece and Italy: Planning in Classical Antiquity, London, 1974, 33. ↩
- G. Cvetkovié-Tomagevié, Materijali XV7 (1976), 31 заб. 6. И покрај веројатноста тие да биле одвлечени од портикот до местото на наоѓање, постои подеднаква веројатност тие да потекнуваат од самиот форум. Истото важи и за коринтскиот капител тука најден, Ибид., Хераклеја II (1965), 13, и кубичните бази за столбови заеднички за сите три објекти, заб. 5. ↩
- Г. Томашевиќ. Хераклеја ІТ (1965), 29, заб. 56, го идентификува аголниот зид како дел од стилобат на форумот, превидувајќи ја низата од осум бази атрибуирани на јужната колонада. Иако примарно го прифаќа постоењето на "голем градски форум," проф. ↩
- И. Микулчиќ изразува сомневање во неговото постоење дефинирајќи го како "наводен." И. Микулчиќ, за големината на доцноантичките градови. Историја Х-2 (1974), ↩
- , заб. 22. М. Чанак Медиќ не завлегувајќи во идентитетот на градбата ја припишува на римскиот слој, при што на шахтата и дава продолжена функција за време постоењето на Малата базилика. М. Чанак Медиќ, Хераклеја П (1965), 59, што е несоодветно со обѕир на нејзината длабочина и уредување. ↩
- Според вообичаената концепција римските форуми често содржеле и фонтани. Важноста на подното решение и одводниот систем во нивната организација © одраз освен на потребата за колектирање и одведување на атмосферските води, и за одржување на хигиената на просторот наменет, меѓу2 другото, и за трговија со прехранбени продукти. ↩
- Г. Томашевиќ, Хераклеја II (1965), 29, Т XVIII. Тука предложеното архитектонско решение не е во согласност со презентираната документација од теренот. М. Чанак-Медиќ, Хераклеја П (1965), 41-42, План Y, O. Cvetkovic-Tomasgevic, Matcrijali ЖУ7 (1976), 34; Ибид., Саопштења XIX (1987), 10. Ваквото толкување, иако можно според аналогии, сепак не е потврдено на теренот. ↩
- T, Јанакиевски, Зборник Битола 9/1988 (1989), 6-7, заб. 12; Ибид., Театар, 14. Вака дефиниран објектот не навестува поинаков идентитет и функција од оној на форумот. “4 Представениот план од Г. Цветковив-Томашевин во: Мозаикот на подот во нартексот на Големата базилика, Хераклеја Ш (1967), Сл. 1 стр. 10, илустрира постоење на еднокорабна базилика во 3-корабната Голема базилика, без колонади а вклучувајќи ги подоцнежните контрафори, што укажува на нерасчленстоста на структурата на подоцнежната градба. 25 Г. Цветковив- Томашевиќ, Саопштења XIX (1987), Сл. 5; Т. Јанакиевски, Зборник Битола 9/1988 (1989), Сл. 6. Најраните делови на архитектонска декоративна пластика тука откриени сс ТН. капители повсани од встрот датирани во втората половина на V век според И. Huxonajesuh-Crojkopuh, Рановизантиска архитектонска декоративна пластика у Македонији, Србији и Црној Гори, Београд, 1957, 20-21: Е. Манева, Хераклеа, Битола, 1979, 7, 21, кои Г. Томашевиќ, Хераклеја II (1965), 57, ги припишува на проблематичната Базилика Б. ↩
- Оваа општоприфатена квалификација ја дава G. Cvetkovic-Tomagevié, Materijali XV7 (1976), 32, веројатно врз база на анализата на литерарните извори кои, меѓутоа единствено известуваат за предавањето на градот од страна на Теодорих "на пљачката и пламенот," Ф. Папазоглу, Хераклеа I (1961), 25-26. ↩
- Апсурдно е тврдењето дека Базиликата Б била под посебни околности сосем разурната, М. Чанак-Медиќ, Хераклеја П (1965), 58, имплицирајќи ги причините за немањето соодветна археолошка потврда за нејзиното постоење. И покрај изричните сведочења на античките хроничари за разурнувачките напади на "варварските! народи, во случајот со Хераклеја тоа се Јорданес и Малхус, lordanis Romana et Getica, ед. Th. Mommsen, MOH aa V 1, Berlin 1882, 131, pas. 285 ff; Malchi Ko. 18, EHO IV, 125, современите историски проучувања се оградуваат од буквалното толкување на историските извори. Во предложената реконструкција на настани од проф. И. Микулчиќ, Историја ↩
- (1974), 360, исклучителна е драстичноста на готското разурнувањето на градот. 285 В. Лилчиќ, Античка градежна керамика во Република Македонија, Скопје 1996, 85. ↩
- Авторот заклучува дека источната доградба на портикот со употреба на доцноримски тулени формати потекнува од доцниот Ш или раниот IV7 век, односно едновремено со овде сугерираната обнова на градбата. ↩
- Втората фаза на вилата, идентификувана со второто ниво на мозаичен под, временски се определува со прифаќањето на христијанството за официјална религија веднаш по востановениот земјотрес на преодот во IV7 Вех, П. Србиновски. Резултати од ископувањата во 1976 г., Масеԁ. acta archaeol. 5 (1979), 99-106, поддржано и од E Манева, Резултати од заштитните ископувања eXtra muros во Хераклеја, Масеԁ. acta archaeol. 7-8 (1986), 138-140, за подоцна времето на функционирање на вилата, I фаза, таа да го постави кон крајот на Ш и почетокот на IV век. Ибид., за карактерот и времетраењето на источното доцноантичко предградие од Хераклеја, Масеԁ. acta archaeol. 9/1983-84 (1988), 176. П. Србиновски горната граница ја постава до VI век, неаргументирајки го ова свое мислење туку2 едноставно "вклопувајќи" го во предпоставената историја на градот. П. Србиновски, Масеԁ. acta archaeol. 5 (1979), 101, 108-109. ↩
- М. Медиќ, Испитувањата и работите на конзервацијата на мозаикот во Базиликата ↩
- А" во Хераклеја Линкестидска, Хераклеја II (1965), 68-72, со предлогот за пократка варијанта на реконструкцијата на тремот на Сл.3, каде се претставени и местата на поранешните столбови. Авторот го прифаќа постарото датирање на мозаикот во У век предложено од Б. Мано-Зиси, Пролегомена уз проблеме касноантичког мозаика у ↩
- Илирикуму, Зборник радова Народног музеја у Београду (1959), 96; исто место 68 заб. 2. Г. Цветковиќ-Томашевиќ иако забележува различност помеѓу двете мозаични полиња во нартексот на Малата базилика, се ограничува само на хронолошко детерминирање на подоцнежното западно поле и не посветува внимание на источното. Г. Цветковић-Томашевић, Рановизантијски подни мозаици, Дарданија, Македонија, Нови Епир, Београд, 1978, 30, 67; Ибид., Materijali XV (1978), 34. 31 Стилобатот, зид а, е поставен на 10 см под горната површина на мозаикот. Отпечатоците имаат неправилна, квадратна или осумаголна форма која кореспондира со фрагмент од столб вѕидан во ѕидот на нартексот. М. Чанак-Медиќ. Хераклеја II (1965), 41- 42, 59, Сл. 5, 7, План У. Мултипликацијата на столбови од двата типа, во сооднос 5+4, како и на мозаичното поле особено бордурата, според согледувањето на М. Медиќ, ја даде овде предложената реконструкција на должина на објектот потврдена со цртеж и три димензионална реконструкција. ↩
- Помладото западно поле таа го датира во III, односно во IV, деценија на VI век. Г. Цветковиħ-Томашевиħ, Рановизантијски подни мозаици, 67, 83; Ibid., Mosaiques paléobyzantines de pavement dans l'Illyricum oriental. Iconographie. Symbolique. Origine, Ελληνικα 26 (1980), 290, 298, каталог стр. 312, Сл. 38. ↩
- R. E. Kolarik, Tetrachic Floor Mosaics in the Balkans, La Mosaïque Gréco-romaine IV (1994), 172, Pl. XCI fig. 2. ↩
- R. E. Kolarik, La Mosaïque Gréco-romaine IV (1994), 174-175, Pl. XCII fig. 2-3. ↩
- A. Cameron, The Later Roman Empire, AD 284-430, London, 1992, 8-9. ↩
- М. Чанак-Медиħ, Хераклеја II (1965), 42, 56-58, План XV. Авторот индицира дека во текот на ископувањата, 8 м западно од источниот ѕид на Големата базилика и под нартексот, се откриени остатоци од зид и апсида на Базиликата Б. Не давајќи никаква документирана поткрепа, таа претпоставува дека црквата била епископска, имала крстилница, и била подигната пред средината на V век, додека постарата "Ц" ја става во средината на VI век, всушност двете фази на Големата базилика. Мислењето го прифаќа проф. В. Битракова-Грозданова, Starokršćanski spomenici na tlu SR Makedonije, Materijali XV (1978), 132. Проф. И. Микулчиќ ја постава градбата на Базиликата Б во текот на IV век, за над неа во текот на V век да го претпостави градењето на Базиликата Ц. И. Микулчиќ, Историја X-2 (1974), 358. ↩
- Т. Јанакиевски, Театар, 71, сл. 74, со претпоставка за потекло од галеријата на скената. ↩
- Г. Цветковић-Томашевић, Рановизантијски подни мозаици, 67-68. Наспроти најраните мозаици од јужниот анекс и централниот кораб со потекло во средината на V век, како и оној од нартексот од втората половина, стојат мозаиците од северниот и јужниот кораб на базиликата од преминот во следниот век. Нивното хронолошко потврдување може да го прецизира времето на земјотресот, веројатно во самиот почеток на VI век. Мозаиците од новата крстилница и катехуменеумот атрибуирани на самиот почеток на VI век, директно укажуваат на времето на обнова. И. Николајевић-Стојковић, Рановизантијска, 43. Архитектонската декоративна пластика се чува во Музејот во Битола и до денес не е обработена и публикувана. ↩
- Кратко време пред пуштањето во печат на текстовите за овој број на Масеԁ. acta агchaeologia на стручната и научна јавност на Меѓународниот научен собир Старохристијанската археологија во Македонија, во организација на ману, и беше представена фонтаната како архитектонски објект, T. Јанакиевски, Heraclea Lynkestis - фонтана. ↩
- Скопје 25-27 ноември, 1998. Досега беше во употреба информацијата на Е. Манева, ↩
- Културно наследство 16/1989 (1993), 18 заб. 6. “© Т. Јанакиевски, Театар, 68-69, сл. 68. Попрецизна хронологија се очекува да даде стратиграфската и анализата на наодите. Констатацијата е делумно во согласност со мислењето на истиот автор кој ја постава втората фаза од секундарни градби од средината на VI век; па натаму Ибид., Доцноантичка микростанбена целина врз римскиот театар во Heraclea Lyncestis, Maced. acta arch. 3 (1977), 100. ↩
- Anastasius Bibliothecarius, PG cxvi, 1168, според: M. Vickers, The Stadium at Thessaloniki, ↩
- Byzantion 41 (1971), 345. ↩
- M. Vickers, The Hippodrome at Thessaloniki, JRS 62 (1972), 25-32; Ibid., Observations on the Octagon at Thessaloniki, JRS 63 (1973), 111-120. ↩
- R. Cormack, The Classical Tradition in the Byzantine Provincial City: The Evidence of Thessalonike and Aphrodisias, Byzantium and the Classical Tradition, Birmingham, 1981, 107. 41, Réau, Influence du théatre religieux, Iconographie de l’art chrétien, tome I, Introduction générale, Paris, 1955, 258-265. ↩
- B. Cormack, Byzantium and the Classical Tradition, Birmingham 1981, 107. За дијапазонот ↩
- На сценски изведби во византискиот период според изворите види во: A. H. M. Jones, ↩
- The Greek City from Alexander to Justinian, Oxford, 1940, 254-255. ↩
- M. Чанак-Медив, Хераклеја П (1965), 40, План IV. Истата можност беше сугерирана и од Т. Јанакиевски на гореспоменатиот научен собир посветен на Старохристијанската археологија во Македонија. ↩
- Г. Цветковиќ-Томашевиќ, Хераклеја II (1965), 14-15, сл. 6, 7. Хронологијата на датирани појави на овој простор, но и пошироко, е слабо документирана и обработена. Кон подобрувањето на оваа состојба не придонесува ниту графичкиот приказ на пресекот на културните слоеви на истиот автор. Ибид., Саопштења XIX (1987), сл. 3, 1, каде легендата е со повеќе неидентификувани фази на градба и фази кои, според колористичката шема, јасно не се двојат. Ваквото решение пружа компромис за немањето соодветни објаснувања, како на пример за раносредновековниот и т.н. средновековен турски период. ↩
- М. Чанак-Медив, Хераклеја П (1965), 50, План XII; Г. Томашевиќ, Хераклеја II (1965), сл. 6, 7; Ибид., Саопштења XIX (1987), сл. 6,7. Вкупната висина на теренот е 2,50 м според теренската документација. за која информација му се заблагодарувам на колегата ↩
- Јанакиевски. За дополнување на претставата за положбата на наодот според постојната фотодокументација напоменувам дека висината на постаментот на Т. Ф. ↩
- Орест изнесува 1.40 м. Г. Цветковиќ-Томашевиќ го потврдува фундирањето на градбите на околу | м над подот на портикот, Ибид., Хераклеја II (1965), што ја потврдува овде дадената проценка. ↩
- М. Чанак-Медив, Хераклеја II (1965), План I. * Второто, но и првото, ниво на улицата засега не се документирани по археолошки пат и засега се единствено компаративно востановени. Единствено познато © највисокото ниво формирано по Јустинијановото обновување, поставено на 1.50 м над подното ниво на портикот. Г. Томашевиќ. Хераклеја II (1965), 9. Во согласност со претходното се и двете постари подни нивоа констатирани во наосот на Малата базилика. Најдобра илустрација за ова претставува попречниот пресек низ базиликата, улицата и портикот, М. Чанак-Медиќ, Хераклеја I (1965), 51, План Ш. ↩
- М. Чанак-Медиќ, Хераклеја II (1965), 50-51, 60; наспроти заклучокот на претходниот автор дека се работи за обнова што следи по готските разурнувања во 472 и 479 г. И. ↩
- Николајевиќ-Стојковиќ врз база на скулптуралната анализа предлага пообемна реконструкција во раниот VI век. И. Николајевив-Стојковиќ, Рановизантиска, 40-43. ↩
- Ова се совпаѓа со т.н. Анастазиева обнова на тврдината: Е. Манева, Претходен извеш-Тај за двојната некропола на Базиликата Де во Хераклеја, Зборник Битола 6-7-8 (1985/86/87), 35. ↩
- VJ слој според стратиграфијата на Г. Цветковиќ-Томашевиќ, Саопштења XIX (1987), 13. > На слојот на порамнување одговара четвртиот слој според стратиграфијата на Г. Цветковиќ-Томашевиќ и нејзината проценка дека на граничната линија меѓу TV7 и V слој, односно на времето на нивелација на поранешните примитивни градби одговара Времето на функција на базиликата (последната обнова) и новото ниво на улицата. Г. ↩
- Цветковив-Томашевиќ, Саопштења XIX (1987), 13, заб. 6. Сл. 1. ископувања. ↩
- Justinianic time. ↩
Summary
Heraclea Lyncestis the Problem of Chronology and Interpretation
Based on published archaeological records the study tends to give a brief history61 of the urban development of Heraclea Lyncestis. The basic intention is to certify the alteration of the original plan of the central urban zone imposed during second century AD, fig. 1. The primary organisation of the theatre, forum and the double portico encorporated into a single orthogonal planning system was succeeded in the fourth century by an exedra with an atrial organisation in front of it, and a residential complex of traditional buildings at its back, taking over the function of the former forum. fig. 2, 3, 4. The Christian era was demonstrated in the installment of the Small Basilica in the southern portico, fig. 6, and the Large Basilica above the remains of the forum.
The study tends to clarify the problems of existence of the forum often interchanged with a hypothetical Civil Basilica, and a similarly questionable Basilica B. A differed organisation of the exedra with an atrium than the previously proposed is suggested. The multiple but vaguely known phases of building of the double portico are differentiated, fig. 6, and the problem of the prolonged function of the theatre proving its use until the late sixth century is also taken up. Without entering into a deeper historical analysis, based on reinspected archaeological data, an altered view of the social attribution of the traditional rubble buildings in the city is given, and the tolerance between paganism and Christianity in the example of side by side coexistence of the northern portico and the Small Basilica is shortly refered.
The retrospection of the cultural history of the city indicates a dominant imposition of physical changes initiated by natural forces, the earthquakes, apart from the historic or cultural objectives, forming a specific repetitive pattern of changes at the turn of the fourth, mid fourth, the turn of the sixth and during late