Macedoniae acta archaeologica 15 (1999) · стр. 203–250
Скупи - Источна некропола
Содржина
Завод за заштита на спомениците на културата. Скопје
СКУПИ - ИСТОЧНА НЕКРОПОЛА
- истражувања 1994 г. -
Во текот на февруари - март 1994 г. се преземени заштитни археолошки истражувања на дел од Источната некропола на Скупи, на локација кп 160/2, надесно од магистралниот пат М-26 на делницата Момин Поток - Тетово.1 На површина од 400 м е предвидена градба на бензинска пумпа.2 Истражени се вкупно 24 гробни целини, а при одбележувањето е задржан континутет на нумерирање според веќе прифатениот систем применуван при претходните истражувања на Источната некропола.3 Означувањето на гробовите е по редоследот на откривање, независно од хронолошката и типолошката припадност. Почнато е со број 261, а завршено со 284. Гробовите се вкопани во жолта здравица од мек камен песочник, кој на одделни места, поради еродираност на почвата, се распаднал во песок. Источната некропола лежи на коса падина што благо се спушта кон Вардар, па затоа кај поголем број од гробовите е забележлива денивелација на јужната во однос на северната страна, бидејќи при вкопувањето е користен природниот пад на теренот.
На овој дел од некрополата хронолошки и типолошки можат да се одделат два хоризонта на погребување. Во постариот доминираат гробови со кремација - вкупно 14, кои хронолошки припаѓаат кон периодот од средината на I до првата половина на Ш век од н. е. Во вториот, помлад хоризонт на погребување се издвоени 9 гробови со инхумација, кои хронолошки припаѓаат кон крајот на Ш и почетокот на IV век од н. е. Типолошката и хронолошка разновидност на примерот во овие 24 гробови е речиси идентична со аналогните научни сознанија добиени при претходните истражувачки работи.4
Прв хоризонт на погребување
Откопаните 14 гробови се поставени во четири хоризонтални редови. речиси паралелни меѓу себе. Гробовите се со приближно идентична ориентација H-3, со мали скршнувања, без меѓусебни оштетувања и нарушувања на гробниот простор.5 Со оглед на големиот хронолошки распон меѓу одделните гробови, може да се претпостави дека е во прашање планиран, односно т.н. урбанизиран тип некропола со однапред димензионирани гробни парцели, што генерално укажува на организирана градска некропола, формирана во однос на источниот градски бедем и еден од главните патишта кој од исток водел кон Скупи.6
Гробовите со кремација издвоени во овој хоризонт, типолошки доминираат на целата Источна некропола.7 Во рамките на типот издвоивме две основни варијанти, при што заедничките карактеристики ќе ги изложиме во уводниот дел, за да се избегне натамошното постојано повторување на исти податоци при каталошката обработка на гробовите. Во првата варијанта се опфатени гробовите со едноставна правоаголна или елипсеста гробна јама, со запечени зидови и дно, од кафеав до црвен интензитет. На дното се наоѓаат останките од кремираниот покојник, понекогаш измешани со други остатоци од кладата, како карбонизирано дрво, пепел, горетини и др. Во рамките на оваа варијанта можат да се издвојат повеќе подваријанти, во зависност од начинот на покривање: непокриени остатоци од кладата, покриени со рамен капак од камени плочи или тегули, односно капак од тегули поставени на две води.8 Кон оваа варијанта припаѓаат гробовите 263, 267 и 277.
Во втората варијанта се опфатени гробовите од т.н. етажен тип. Тоа се правоаголни или елипсести гробни јами со запечени зидови и дно од кафеав до црвен интензитет. На дното од јамата централно е всечена помала елипсеста јама (алвеола), исто така со запечени ѕидови и дно, која го претставува гробот во потесна смисла на зборот. Тука се сместени кремираните останки од покојникот, кои најчесто се помешани со други остатоци од кладата. И во рамките на оваа варијанта можат да се издвојат неколку подваријанти, во зависност од тоа дали е долниот етаж непокриен или покриен со рамен или двосливен капак.9 Кон оваа варијанта припаѓаат гробовите: 261, 262, 264, 265, 266, 267 A, 269, 270, 271, 274, 276, 279, 283.
Овој тип гробови во последниве триесетина години предизвика голем интерес во научната јавност и доби свое место како издвоена типолошко-хронолошка, па дури и етнокултурна појава. Карактеристичен е за еден поширок регион кој во основа ги опфаќа централнобалканските простори (Горна Мезија - Поморавје и Горно Повардарје, Долно Подунавје - делови од Бугарија и Романија, дел од Југоисточна Панонија, дел од провинција Македонија - Средно Повардарје и дел од провинција Далмација). Иако се хронолошки и типолошки добро третирани, во зависност од регионот и истражувачот, се употребуваат различни термини за класификација, кои често може да доведат и до забуни. Така се оперира со термините: гробови со кремација без урни!"10 гробови од типот Мала Копашница-Сасе според епонимните локалитети,11 гробовијами со горење и скалести гробови!12 и др. Овој тип гробови тешко може да се идентификува како римски и најчесто се интерпретира како духовна манифестација на определено автохтоно население во зависност од истражувачот и територијата од интерес. Така, досега најчесто се поврзувани со одреден етнос како келтски, илирски, тракиски, дакиски и сл.13
Поголемиот број истражувачи ја прифаќаат тезата за одвојување на местото на палење од местото на погребување.14 Нагорувањето на зидовите од гробната јама е резултат од ритуалниот оган - лустрација, со цел очистување и осветување на гробниот простор.15 Посочените гробови ја потврдуваат оваа констатација, така зидовите се добро запечени, исчистени од горетини, на дното редовно се среќаваат поголем број железни клинци - остатоци од дрвената конструкција со која биле обложени зидовите. Врз основа на количеството зачувани горетини што се измешани со кремираните коски на покојникот, не може да се претпостави кремација во гробната јама од типот бустум. Покојниците веројатно се кремирани на посебна заедничка клада - устрина, а кремираните коски по ладењето се пренесени во однапред приготвената гробна јама. Во Р. Македонија овој тип гробови досега е познат од локалитетите: Скупи -Источна и Западна некропола,16 Стоби - Западна некропола,17 Дрезга - Куманово“.18 Јокуш - Св. Николе"?19 Болница -Демир Капија.20 Сметаме дека проблемот на овој тип гробови во нашата научна јавност се уште не е елабориран во доволна мера, особено генезата и еволуцијата на овој гробен облик, кои очигледно се резултат од еден долг процес од постарата локална традиција на централно балканскиот простор. Засега хронолошки најрани се гробовите од Скупи и Стоби, па од тие причини предност му се дава на овој простор во барањето фунерарен претходник. како и етнокултурен континуитет на носителите со овој начин на погребување. Колку и да се големи влијанието и промените што ги носи романизацијата на планот на социјалната, културна и етничка структура на домородното население, тоа сепак во нешто изменета форма ја зачувува својата индивидуалност, особено во погребните ритуали кои се најконзервативни и еден од основните показатели на етнокултурниот континуитет.
Каталог на гробовите од првиот хоризонт на погребување
Гроб 261
Ориентиран и-з со скршнување од 7° кон север. Гробот е од етажен тип, со запечени ѕидови и дна на јамите. Горниот етаж е правоаголна јама (320х195х60 см.), а на дното се наоѓа централно всечена елипсеста алвеола (185х85х62 см.), покриена со три камени плочи, скалесто поставени еднонадруго и на споевите залеани со малтер. Долниот етаж е исполнет со големо количество пепел и кремирани коски на возрасна грацилна жена"!21 (Сл. Ти 2).
Наоди:
1-4.Четири кадилници. Инв. 224, 223, 222 и 219 (Сл. 21).
5 - 6. Два сада со по две држалки. Инв. 221 и 220 (Сл. 26).
7. Стомна со една држалка. Биконична форма со нагласена вдлабнатина (фалта) меѓу конусите. Инв. 233 (Сл. 15).
8. Ламба со кружна форма на телото. Клунот мал кружен, со рамно всечен корен. Широко рамо закосено нанадвор, дискот конкавен, обрабен со два жлеба - без декорација. Лентеста држалка. Дно рамно со печат: М. MVN СВЕ. Жолтокафеаво печена земја со кафеав премаз. Инв. 225 (Сл. 29).
9 -13. Пет ламби од ист тип. Кружна форма на телото со мал кружен клун. Реципиентот е поставен на рамно дно, високо конично подигнат со заоблено рамо и длабоко втиснат диск со централен отвор за масло. Лентестата држалка и клунот се дополнително аплицирани кон телото. Направени се на грнчарско колце. Две се поквалитетни, црвено печени и со црвен премаз, додека три се кафеаво печени и без премаз. Инв. 226, 22, 229, 228 и 230 (Сл. 27).
14. Бронзено огледало со квадратна форма (8.5 х 7.5 см.), Инв. 242.
15. Украсни бронзени делови за дрвена тоалетна кутија. Зачувани се правоаголна плоча за лице на бравата, неколку парчиња синџирче исплетено од повеќе тенки жици, неколку украсни клинови, резе за брава. Инв. 243 (Сл. 36).
16. Парчиња од сад од бело стакло со недефинирана типологија. Инв. 231.
17. Фрагменти од уста и врат на балсамариј од зелено стакло. Инв. 232.
18. Фрагментирана коскена игла деформирана од горење. Mus. 236.
19. Неколку фрагменти од коскена кутија (деформирани од горење) со остатоци од релјеф во два фриза - горе со коси линии, а под нив - брановидни линии во форма на волути. Инв. 234 и 235.
20. Три фрагменти од бронзена игла со полукалотеста глава. Инв. 241.
21. Парче килибар - веројатно дел од прстен. Инв. 240.
22-24. Три бронзени монети. Двете излижани и оштетени од горење - Mus. 237, 239. Третата од династијата на Флавиевци, веројатно Домицијан, искована во монетарницата на Стоби. Инв. 238.
Гроб 262
Ориентиран 3-и со скршнување од 4° кон север. Гробот е од етажен тип со запечени ѕидови и дна на јамите. Горниот етаж е правоаголна јама (240х150х80 см.), на дното со централно вдлабена елипсеста алвеола (110х40х20 см.), покриена со двосливен покрив од тегули. Долниот етаж е исполнет со пепел, горетини и кремирани коски на возрасна индивидуа од над 40 г. (Сл. Зи 4).
Наоди:
1. Стомна со една држалка. Инв. 244.
2. Ламба со кружна форма на телото. Клунот мал, кружен, длабоко всечен во рамото, завршува со напречна линија на дискот, кој е вдлабен и украсен со радијален мотив. Држалката - лентеста, странично дупчена, дно незначително вдлабено со нечитлив латински печат. Црвено печена земја со траги од црвен премаз. Инв. 245 (Сл. 33).
Гроб 263
Ориентиран 3-H со скршнување од 4° кон север. Правоаголна јама со запечени зидови и дно (215х100х55 см.). На дното поголемо количество на пепел, горетини и кремирани коски од маж стар над 40 г.
Наоди:
1. Чаша со една држалка. Инв. 246 (Сл. 23).
2. Ламба со кружна форма на телото. Клунот кружен, со длабоко рамно всечен корен во рамото, кое е широко и закосено конадвор, одделено од дискот со два жлеба. Дискот вдлабен со излижана релјефна претстава - биста на Луна со полумесечина под неа. Кафеаво печена земја со портокалов премаз. Инв. 247.
3. фрагменти од стаклен сад - балсамариј, деформиран од горење. Инв. 249.
4. Фрагментирана стомна. Инв. 248.
Гроб 264
Ориентиран 3-H со скршнување од 7° кон север. Гробот е од етажен тип со запечени ѕидови и дна на јамите. Горниот етаж е правоаголна јама (190х100х40 см.). на дното со централно вдлабена елипсеста алвеола (128х40х17 см.) покриена со рамен покрив од тегули. Исполнета е со пепел, горетини и кремирани коски од возрасна индивидуа (Сл. би 7).
Наоди:
1 - 2. Две стомни со по една мала лентеста држалка (една цела и
една фрагментирана). Инв. 250, 25
3. Ламба со кружна форма на телото. Клунот стеснет со кружно чело, трапезоидно всечен во рамото до работ на дискот. Рамото широко со релјефна претстава на гроздови и листови од винова лоза. Дискот вдлабнат со радијален мотив. Држалката лентеста, странично дупчена, во коренот врежан знакот X. Дното рамно, обрабено со пластичен прстен и печат со грчки букви: Πιρειθου. Кафеаво печена земја со кафеав премаз. Инв. 251 (Сл. 5).
4. Фрагментирана коскена игла за шиење, оштетена од горење. Инв. 252.
5. Бронзена монета, нечитлива, оштетена од горење. Инв. 253.
Гроб 265
Ориентиран с-ј со скршнување од 12? кон исток. Гробот е од етажен тип со запечени ѕидови и дна на јамите. Горниот етаж е правоаголна јама (250х135х80 см.), на дното со централно вдлабена елипсеста алвеола (75х35х15 см.), покриена со двосливен покрив од тегули, исполнета со пепел и кремирани коски од возрасна индивидуа (Сл. 8).
Наоди:
1 - 3. Три стомни со по една држалка (две цели и една фрагментирана). Инв. 255, 256 и 258.
4. Чаша со една држалка. Инв. 257 (Сл. 25).
Гроб 266
Ориентиран з-и со скршнување од 4° кон север. Гробот е од етажен тип со запечени ѕидови и дна на јамите. Горниот етаж е правоаголна јама (250х150х90 см.) на дното со централно вдлабена алвеола (95х30х15 сМ.), покриена со двосливен покрив од тегули и исполнета со малку пепел и кремирани коски на возрасна жена.
Наоди:
1 - 2. Две стомни (една цела и една фрагментирана) со по една држалка. Инв. 265 и 259 (Сл. 17).
3. Чаша со една држалка. Инв. 260 (Сл. 24).
4. Ламба со кружна форма, рамно дно и диск. Три мали клупа со кружно чело, дополнително аплицирани. Рустична изработка на колце, од кафеаво печена земја. Инв. 261 (Сл. 28).
5. Бронзено огледало со кружна форма. Инв. 271.
6. Бронзена монета, нечитлива оштетена од горење. Инв. 268.
7. Две мали украсни бронзени шајчиња и правоаголен дел за брава - делови од дрвена тоалетна кутија. Инв. 269 и 270.
8. Дел од бронзена игла (спатула ) - недостига главата. Инв. 267.
9. Фрагментиран балсамариј од бело стакло. Инв. 266.
10. Зооморфен сад - горниот дел во форма на тродимензионал-НО реалистично претставен овен во седечка положба, а долниот во форма на квадер со плитки релјефни претстави на сите четири страни (сцени што можат да се поврзат со култот на Дионис). обрабени со ластарки од винова лоза и бршлен. Устата на садот е конично моделирана, поставена на главата на овенот. Со една елегантно извиена лентеста држалка се поврзани главата и задниот дел. На една од надолжните страни од постаментот во горниот дел врежан е латински натпис: GAIVS ALVCO. Темножолта печена земја со разреден кафеав премаз. Инв. 272 (Сл. 20).
Гроб 267
Ориентиран з-и со скршнување од 4? кон север. Правоаголна јама со за печени зидови и дно (194х94х30 см.). На дното кремирани коски од маж над 40 г.
Наоди :
1. Фрагментирана стомна. Инв. 275.
2. Две парчиња од ламба од кафеаво печена земја. На дискот релјефна претстава на птица. Инв. 273.
Гроб 267A
Орјентиран 3-H со скршнување од 7° кон север. Веројатно од етажен тип, делумно оштетен со вкопување на 267. Јамата на горниот етаж е со запечени зидови (230х120х40 см.), а од долниот етаж зачувани само делови од дното. Без наоди.
Гроб 269
Ориентиран з-и. Југоисточниот дел оштетен со вкопувањето на гроб 272. Гробот е од етажен тип со запечени зидови и дна на јамите. Горниот етаж е правоаголна јама (290х150х75 см.). на дното со централно всечена алвеола (172х60х20 см.), покриена со двосливен покрив од тегули, исполнета со пепел и кремирани коски од маж , стар над 50 г.
Наоди:
1. Стомна со една држалка. Инв. 276.
2. Шест украсни бронзени шајчиња. Инв. 280.
3. Ламба со кружна форма, од црвено печена земја со црвен сјаен премаз. Клунот кружен, длабоко рамно всечен во рамото до дискот на ламбата. Рамото широко, со мотив на јајчеста кима. одделено од дискот со високо пластично ребро. На дискот релјефна претстава на орел со спуштени крила. Инв. 278 (Сл. 31).
4. Бронзена монета. оштетена од горење, Германик. Инв. 281.
Гроб 270
Ориентиран и-з со скршнување од 4^о^ кон југ. Етажен тип со запечени зидови и дна на јамите. Горниот етаж е правоаголна јама (176х96х25 см.), на дното со вдлабена елипсеста алвеола (140х37х10 см.) исполнета со пепел и кремирани коски на возрасна индивидуа стара над 50 г. (Сл. 10).
Наоди;
1. Стомна со една држалка. Инв. 282 (Сл. 18).
2. Фрагментиран сад (балсамариј) од зелено стакло. Инв. 283.
3. Ламба со кружна форма, од портокалово печена и боена земја. Клунот мал, кружен, срцолико оформен околу отворот за фитил. На рамото претстава на оволо мотив, а на дискот релјефна претстава на Хермес. Дното рамно. обрабено со прстен поделен на 14 сегменти со по едно втиснато тркалце. Инв. 284 (Сл. 34).
Гроб 271
Ориентиран з-и со скршнување од 4^о^ кон југ. Етажен тип со запечени зидови и дна на јамите. Горниот етаж е правоаголна јама (230х145х60 см.). на дното со вдлабена елипсеста алвеола (120х35х20 см.) исполнета со пепел. горетини и кремирани коски на маж стар над 50 г.
Наоди: Бронзена монета, оштетена од горење. Инв. 286.
Гроб 274
Ориентиран з-и. Оштетен со вкопување на гроб 275. Етажен тип со запечени зидови и дна на јамите. Горниот етаж е правоаголна јама (190x90 см.), на дното со централно вкопана алвеола (90х37х15 см.). Зачувани се остатоци од покривот - искршени имбрекси и тегули. Во долниот етаж малку кремирани коски од возрасна индивидуа. Без наоди.
Гроб 276
Ориентиран з-и со скршнување од 2° кон југ. Етажен тип со запече--ни зидови и дна на јамите. Горниот стаж е правоаголна јама (240х130х35 см.) на дното со централно вдлабена елипсеста алвеола (126х57х37 см.) покрисна со двосливен покрив од тегули и исполнета со пепел и кремирани коски од маж постар од 50 r. (Сл. 11 412).
Наоди:
1 - 2. Две стомни, со по една држалка. Инв. 296 и 297 (Сл. 16).
3. Ламба со кружна форма од портокалово печена земја и тра- СС 26045 ги од кафеав премаз. Клунот кру- : жен, со длабоко рамно всечен корен во рамото на ламбата. На дискот
cTakac релјефна претстава на Церера со рог на изобилието. Mus. 298 (Сл. 32).
4. Бронзена монета, оштетена од горење. Инв. 299.
Гроб 277
Ориентација з-и. Значително оштетен со вкопување на гроб 278. Зачувана е северната половина од јамата, со запечени 5идови и дно (210х110х20 см.). Пронајдени се дислоцирани делови од тегули од капа- - - 260 36 кот и кремирани коски од возрасна индивидуа.
Наоди: 1. Стомна со една + држалка. Инв. 300. Nee
Гроб 279
Ориентиран 3-H со скршнување од 3 кон југ. Етажен тип со запечени зидови и дна на јамите. Гор- ее а ниот етаж е правоаголна јама (215 Сл. 10 Гроб 270 основа и пресек х105х35 см.) на дното со всечена елипсеста алвеола (110х33х10 см.) исполнета со горетини, пепел и кремирани коски на возрасна индивидуа.
Наоди:
1 - 2. Две стомни со по една мала лентеста држалка. Инв. 30ди 308 (Сл. 19).
3. Бронзена монета, оштетена од горење. кована во првата четвртина на Ш век. Инв. 311.
Гроб 283
Ориентиран 3-H со скршнување од 6° кон југ. Значително оштетен со вкопување на гроб 284. Етажен тип со запечени зидови и дна на јамите. Горниот етаж е правоаголна јама (276х183х30 см.) на дното со всечена алвеола (190х90х65 см.) со делумно зачуван рамен покрив од тегули. (Сл. 14).
Наоди:
1-4. Четири кадилници. Инв. 314. 315, 316 и 313 (Сл. 22). венечни ливчиња. Дното е рамно, кај две од ламбите со печат: L. MVN. СВЕ. Инв. 319 - 321. (Сл. 30).
8. Стомна со една држалка. Инв. 318.
9. Фрагментиран сад со две држалки. Инв. 317.
10. Мала паница од портокалово печена земја, со траги од црвен премаз. Конична форма поставена на прстенесто дно, венецот рамно извлечен нанадвор. Инв.232.
11 -12. Правоголни плочки од бронзен лим - веројатно делови од брава. Инв. 324.
Анализа на гробните наоди
Карактерот и видот на гробните дасрови се тесно поврзани со погребниот ритуал и верувањата на умрените. Во гробовите од овој хоризонт, гробните дарови можат да се поделат во две групи. Во првата група се предмети за лична употреба: накит, делови од облека, монети и
сл. кои гореле заедно со покојникот и на кои се видни траги од палежни оштетувања. Во втората група се предмети за секојдневна употреба: керамични садови, ламби, стаклени садови. и други на кои нема траги од горење и обично се положени врз остатоците од кладата по ладењето и имаат постојан карактер и положба во гробната јама. Со ставањето садови за храна и течности се изразува верувањето, присутно во тој период, за гробот како вечно престојувалиште на умрениот и неговата
потреба од храна и пијалаци. При обработката на гробните наоди се определивме за типолошка анализа според материјалот од кој се изработени предметите. Сметавме дека овој пристап е најадекватен, бидејќи, освен малобројните увозни предмети, забележани се голем број производи од локална провениенција кои се одликуваат со бројни варијанти во рамките на типот. При наведувањето на референците предност имаат директните аналогии од самиот локалитет и непосредното соседство. Посебно внимание им е посветено на наодите кои се хронолошки карактеристични и со кои може временски да се детерминираат гробот и другите наоди во него.
Од керамичните садови се присутни стомни со една држалка, кадилници, садови со две држалки. чаши со една држалка, а скоро натполно отсуствуваат паниците и чиниите. Доминираат садовите изработени од доб-
- ро пречистена, портокалово до црвено пече-
Сл. 15 Стомна од гроб 261 на земја. Кафеаво печените се ретки, додека сивите садови отсуствуваат.
Стомни. - Присутни се скоро во секој гроб и тоа најчесто во пар. Стомните од гробовите 261 (Сл. 15), 262, 263, 265, 266 (Сл. 17), 269, 276 (Сл. 16), 277 и 283 припаѓаат кон ист тип, но се застапени повеќе варијанти во однос на профилацијата на венецот од устата и мевот. Висината им се движи од 15 до 29 см, а изработени се од добро пречистена глина, од бледопортокалово до црвено печени со црвен премаз на горниот дел од телото. Венецот е хоризонтално извлечен, прстенесто или вертикално профилиран однадвор, а кај некои примероци е присутно пластично задебелување на преодот во врат. Вратот е издолжен цилиндричен, телото со топчеста или незначително јајчеста форма. Дното е прстенесто профилирано. Со мала лентеста држалка се поврзани вратот и рамото. Примероците пронајдени на овој дел од Источната некро-
со монети од гробовите 269 и 261 од средината до крајот на I век22 (269 r. - монета од Германик, но сепак, според типот на ламбата, гробот треба да се датира по средината на | век и 261 г. - монета од Домицијан, монетарница Стоби) и најдоцните - средината на П век (датирани со ламбите од гробовите 262, 263). Стомни од истиот тип се пронајдени во голем број гробови од оваа некропола при истражувањата во 1970/71 г. Определени се како локална продукција и датирани во периодот од I до првата половина на III ѕех. Би се сложиле со констатацијата за локално производство, веројатно под италско влијание, кое во основа има источна провениенција од медитеранскиот производствен круг со длабоки хеленистички корени.23 Од средината на П век формата постепено се трансформира, станува по збита, глината полошо пречистена и печена, во поголемиот број случаи отсуствува премазот на горниот дел од телото, додека венецот е лентесто профилиран. Поединечно, пронајдени се во некрополата во Стоби24, во Горна Мезија доминираат во гробовите од Сингидунум25 и
Виминациум“26 и се датираат од втората половина на I до првата половина на Ш век. Слични римско-провинциски форми на стомни се среќаваат во | и П век и во западните провинции Горна и Долна Панонија (Емона, Сирмиум, Сисција и др.).27 Правени се според италски прототипови, кои во основа се продолжение на грчко-хеленистичките форми на лагинос. Познати се и од долно дунавските провинции каде што им се припишува локална продукција со источна провениенција од пергамонските работилници и се датираат во II, III век.28
Од крајот на П век се појавува и друг облик на стомни - гробови 264, 267, 270 (Сл. 18) и 279 (Сл. 19), кој постепено во текот на третиот век ќе го истисне претходниот тип. Телото е топчесто или јајчесто, со високо подигнат мев, со стеснет долен дел на садот и конкавно вовлечено дно со брадавица, вратот е краток со мала лентеста држалка поврзан со мевот, а венецот на устата е лентесто профилиран. Глината е со примеси на песок, портокалово до црвено печена (висината им се движи од 18 до 22 см). Пронајдени се во гроб 279, заедно со монета од времето на Северите, а во гробовите 270 и 264 - со ламби што се типолошки осетливи и сигурно датирани во втората половина на П и првата половина на Ш век. Јасно е дека се работи за локална продукција со еволутивни карактеристики од претходниот период, но и со влијанија пред се од источните провинции.29
Зооморфен сад одгроб 266 (Сл. 20). Поместен е во оваа група наоди бидејќи, според формата и големината, може да се претпостави функција на бокал, иако повеќе ритуална одошто употребна.
Горниот дел е во форма на тродимензионален, реалистично претставен овен во седечка положба со подвиткани нозе под телото. Деталите, очите, роговите, волната, копитата и други се пластично нагласени. Долниот дел од садот има форма на квадер, а сите четири страни се декорирани со плитки релјефни претстави. Постаментот е опфатен со ластарки од винова лоза со гроздови и бршлен. На едната од подолжните страни е претставено куче во скок, а на другата се конфронтирани јарец и куче. На челната страна е претставен јарец, подигнат на задните нозе, како брсти од гранките на бршленот. На задната страна се наоѓаат конфронтирани две машки фигури, од кои дес-ната веројатно го претставува Дионис - гол со тирс во левата рака, додека левата фигура не може да се распознае поради излижаност на релјефот. Устата на садот е конично моделирана и поставена на главата на овенот. Со една елегантно извиена држалка се поврзани тилот и задникот на овенот, со што е постигната совршено складна форма на садот. На една од надолжните страни која е и најдобро моделирана, во горниот дел од постаментот, е врежан латински натпис: GAIVS ALVCO - веројатно сигнатура на мајсторот, односно работилницата.30 Според анализата на другите наоди од гробот садот е датиран кон крајот на I век.
Во оваа прилика нема да влегуваме во детална анализа на формата и содржината на претставените сцени, кои ќе бидат предмет на расправа во посебен труд. Бокал со слична форма, но без постамент, пронајден е на лок. Могорјело31 и датиран во II, Ш век. Зооморфните садови се произведувани во калап, со технологија и квалитет својствени за керамопластиката. Ваквите производи не биле сериски произведувани и обично се одраз на умешноста и оригиналноста на конкретен мајстор, па затоа е тешко да се бараат поголем број аналогни примероци":32 Во Скупи наодите на теракоти се инцидентни, што не може да се каже и за Стоби, Демир Капија, Стибера, Охрид, Марвинци и други, каде што постои подолга традиција за нивно производство и употреба уште од хеленистичкиот период.33 Според тоа јасни се влијанијата и патот од каде евентуално можел да стигне овој производ во Скупи. И на Атинската Агора се пронајдени повеќе теракоти во форма на овен датирани во II и Ш век.34
Релјефните претстави на постаментот треба да се поврзат со култот на Дионис, со акцент врз хтонскиот аспект на божеството, односно неговите функции поврзани со подземниот свет и задгробниот живот. Дионис е единствено божество кое повеќепати умира и се раѓа, со што им гарантира бесмртност и на своите адоранти. Овој аспект од култот на Дионис е карактеристичен во римскиот период за регионите што се во грчката сфера на влијание.35
Овенот не е непознат во култот на Дионис,36 иако најчесто се поврзува со Хермес. Ако се посматра од аспект на психопомп - посредник меѓу светот на живите и мртвите, Хермес наполно се вклопува во концепцијата на нашиот сад.37 Кадилници.- Пронајдени се по четири во гробовите 261 (Сл. 21) и 283 (Сл. 22). Основни карактеристики на овој облик се: 5вонесто тело поставено на висока шуплива нога со лентесто профилиран венец на устата моделиран со штипење (гроб 261) или рецкање на рабовите (гроб 283). Направени се од жолто или портокалово печена земја со траги од бела енгоба. Висината им се движи од 7 до 12 см пречникот на венецот од 10.5 до 15 и на дното од 6.5 до 6 см. Распространети се во западните провинции, но и во провинциите на Среден и Долен Дунав, а потеклото им се поврзува со Средоземјето. Се среќаваат од крајот на I до IV век, а најприсутни се во П и III век. Во текот на долгата продукција обликот не е подложен на промени, но очигледна е голема разновидност во украсувањето на венецот и квалитетот на глината што е поврзано со манирот на определени работилници.38 8 Најчесто им се припишува култна намена. бидејќи почесто се наоѓаат во гробовите отколку во станбените слоеви. Нашите примероци се датирани кон крајот на I век,39 со монета на Домицијан од гроб 261 и типолошките карактеристиките на ламбите од двата гроба 261 и 283. Пронајдени се во гробовите (ископувања 1970-71 г.) како и во станбените слоеви на Скупи датирани во II и Ш век.
Чаши со една држалка. - Пронајдени се, по една, во гробовите 263, 265 и 266. Иако се типолошки слични. секој примерок има и посебни карактеристики изразени преку различната профилација на реципиентот и венецот, како и фактурата и украсувањето. Чашата од изработена, со тенки ѕидови од добро гроб 263 (Сл. 23) е најквалитетно
со темен густ сивокафеав премаз на пречистена глина, црвено печена горниот дел од телото. Формата
е издолжена со ниско спуштен мев и устата, а лентеста држалка го поврзува косо нанадвор извлечен венец на
рамно и нагласено подигнато. Примерорамото со мевот. Дното е мало, кот од гроб 266 (Сл. 24) има
биконична профилација на реципиентот, и рамно дно. Формата на чашата од конкавно високо извлечен венец
гроб 265 (Сл. 25) е јајчеста, незначително биконична. со мал нанадвор извлечен венец и рамно дно. Висината им се движи од 12 до 18 см. Примероци од истиов тип се пронајдени во гробовите од оваа некропола при истражувањата во 1970/71 г.
Оваа едноставна форма, поради широката примена во домаќинството, се среќава скоро во сите делови на Римското царство, пред се во дунавските и балканските провинции, од I до V век.40 Еволуцијата на овој облик може најдобро да се следи врз основа на наодите од Атинската Агора, каде што се пронајдени скоро идентични примероци со чашите од гробовите 263 и 266 и датирани од крајот на I век41 пр. н.е. до раниот III век. Аналогни примероци се пронајдени и на Југозападната некропола на Стоби, датирани во II Век, а прототипот и генезата на формата може да се следи од II век пр. н. е.42 Слични форми на чаши со една држалка се пронајдени и во Демир Капија и определени во II и Ш век.43 Чашата од гроб 265 е трансформирана локална варијанта на истиот тип со поиздолжена форма и со погруба фактура. Нашите примеро-ци може да се датираат со хронолошки поосетливи предмети пронајдени во истите гробови, како и според типолошкиот критериум, кон крајот на I и првата половина на П век.
Садови со две држалки. - Пронајдени се: два во гроб 261 (Сл. 26) и еден во 283 и сите припаѓаат кон ист тип. Кантаровидна форма, со високо подигнат долен конус и 5-профилација на горниот дел од телото. Венецот е хоризонтално извлечен. вертикално профилиран од надворешната страна, а две лентести држалки го поврзуваат со телото. Дното е прстенесто профилирано. Висината се движи од 10 до 11 см. Датирани се со монета од Домицијан, гроб 261, како и според типолошките карактеристики на ламбите од истите гробови, во последната четвртина на I век. Скоро идентични примероци се пронајдени на
истата некропола (истражувања 1970-71 г.) во гробовите со кремација 124 и 157, датирани кон крајот на ги првата половина на П век.44 Аналогни форми се пронајдени на некрополата на лок. Јокуш, Светиниколс-45 ко. Чести се на наоѓалиштата во Долна Панонија, Мезија и Дакија.46 Оваа кантаровидна форма се развила од постарите хеленистички облици, но во провинциската продукција, под влијание на локалната традиција, претрпела значајни трансформации. Иако се среќава и во I век, покарактеристична е за П и Ш век.
4 В. Соколовска, Новија археолошка ископавања у Демир Капији, Старинар XXIV-XXV, Београд, 1975, 191, Т. V1/4,6,7.
“8 Д. Корачевиќ, Каталог за изложбата Античко Скупи, Скопје, 1984, 55, бр. 29, Т. 84; исто така и од документацијата на Музејот на град Скопје.
‘S ТІ. Здравковски - М. Шурбановска, ор. cit., 117, гроб 9, Сл. 5, датиран во II век.
“6 С. Фидановски, Римска керамика Улпијане, Београд, 1990, 49, тип 13 - Т. XXVII/19; O. Brukner, op. cit., 41, тип 7, T. CIV/7-9; G. Popilian, op. cit., T. LVIII/687, T. XXXIII/391- 393: B. Sultov, op. cit., 78, тип 9, T. XXXVII/S. Ламби. - Скоро задолжителен инвентар во гробовите од првиот хоризонт на погребување се ламбите - најчесто по една, но понекогаш и повеќе. Според типолошките карактеристики, издвоени се неколку групи. Во првата група се опфатени пет ламби од гроб 261 (Сл. 27) и една од 266 (Сл. 28). Работени се на грнчарско колце со мали димензии. Датирани се во последната четвртина на | век, според монетата на Домицијан од гроб 261. Од источната некропола на Скупи потекнуваат уште неколку ламби од овој тип кои со монетите пронајдени во тие гробови се датирани од крајот на I век пр. н.е.47 до крајот на I век од ne. Според технологијата на изработката, не треба да се бараат директни аналогии. Може да се претпостави дека е во прашање упростена локална варијанта, настаната под влијание на слични производи од големите производствени центри од егејскиот културен круг.48 Овие едноставни и евтини производи во периодот на I век, ги надоместувале недостигот и високата цена на скапите увозни италски ламби, што е очигледно со примерот на гроб 261, каде што се пронајдени пет ламби од овој и една од италски тип. Слични по форма и изработка се неколкуте ламби пронајдени во Стоби, со што се потврдуваат претходно претпост-
авените правци на влијание од jyr.49
Во втората група се опфатени по
- датирана е во хеленистичко време. “9 Овој тип е опфатен и добро обработен во типолошките системи на: 5. Loeschcke,
една ламба од гробовите 261, 262, 263, 269, 276 и три ламби од гроб 283. Тие припаѓаат кон широко распространетиот тип италски ламби, кои имаат потекло од едноставните атички ламби. Нивни основни карактеристики: кружно тело, широко неукрасено рамо одвоено со две канелури од длабоко втиснатиот диск, на кој обично се наоѓа релјефна претстава. Клунот е едноставен, со полукружно чело, а коренот е рамно всечен до дискот или завршува со една напречно поставена црта. Држалките се лентести. Дното е рамно понекогаш со печат на работилницата (ламбата од гроб 261 и две од 283 имаат идентичен втиснат печат со латински букви L. MVN. СВЕ). Овој тип, освен во италските. уште во текот на I век почнува да се произведува и во провинциските работилници во целото царство, иако се преферира во центрите од медитеранскиот културен круг".50 Еволуцијата на типот може да се следи од I до Ш век. при што основната форма трпи промени во обликувањето, квалитетот на изработката и начинот на украсување. Можат да се издвојат неколку варијанти во рамките на типот, во зависност од технологијата на изработката. како и од обликот на коренот на клунот. Според класификацијата на 5. Loeschcke, која главно ја прифаќаат и подоцнежните истражувачи. само со дополнувања на нови варијанти. се определени во неговиот тип VIII.51 По квалитетот на изработката, сигурен импорт се ламбите on гробовите
261 (Сл. 29) и 283 (Сл. 30). Датирани се кон крајот на I век52 со монета на Домицијан од гроб 261. Италската работилница на L. MVN. СВЕ произведува од почетокот до крајот на I век.53 Аналогни примероци само од други работилници се пронајдени на оваа некропола и се датирани од средината до крајот на I век.
Ламбата од гроб 269 (Сл. 31) е од истиот ТИП светилки, но со сосем подруга технологија на изработка, фактура и боја. Припаѓа кон една специфична серија ламби т.н. "red on white" (ocHoBata прво се премачкува со подебел бел премаз, а потоа се нанесува разредена црвена боја). Се претпоставува дека се прорно производствен круг. најверојатно во Мала Азија, односно Ефес. во втората половина на I и првата половина на II век.54 Во прилог на оваа датација е и употребата на мотивот на Eirstab на рамото од ламбата, инаку омилен декоративен елемент од крајот на I век. Наведениве карактеристики упатуваат на помислата дека ламбата, а со тоа и гробот 264, треба да се датира по средината на 1 век, и покрај тоа што е пронајдена заедно со монета од Германик.
Од ист тип се и ламбите од гробовите 262 (Сл. 33), 263 и 276 (Сл. 32), за кои, по квалитетот на изработката, фактурата и премазот. мора да се претпостави дека се произведени во некој од поблиските провинциски центри. а можеби и во работилниците на Скупи.55 Аналогно на сличните примероци од Источната некропола, треба да се датираат од крајот на I до средината на П век.56 Во тој поглед, посебно се интересна ламбата од гроб 262, кај која е очигледна трансформација на основниот облик од кружен во крушкаст, асиметричност при лепењето на горната и долната половина, како и забележливи интервенции со алатка по составите и држалката.57
Ламбата од гроб 270 (Сл. 34) припаѓа кон типот ламби со редуцирани волути. Типолошки се произлезени
од претходниот тип од варијантата со на Ш век, се надоградуваат низ типолошки и декоративни карактеристики кои се специфика на источноегејскиот производствен круг.60 Според формата, технологијата и декоративната шема, блиски со нашите примероци се неколку ламби од Стоби.61 Може да се претпостави произвотство на овој вид ламби во работилниците на Стоби и Скупи, дотолку повеќе што на некои од ламбите се наоѓа идентична сигнатурата на мајсторот LeKovvdov
Од гробот 264 (Сл. 35) потекнува ламба од типот ламби со трапезоидно всечен клун. Дискот е длабоко втиснат, исполнет со радијален мотив. Рамото е покриено со мотив на лозови фиданки со наизменично поставени листови И гроздови. На дното се наоѓа релјефен печат Πιρειθου. Според квалитетот и сигнатурата на работилницата, ламбата е импорт од познатата атичка работилница која произведува од поче-токот на Ш век до пробивот на Херулите во 267 г. Идентични примероци се пронајдени на
"Атинската Aropa.63
Други наоди. - Во однос на претходната група предмети, релативно ретко се застапени предметите за лична употреба, а доколку ги има, обично се значително оштетени во процесот на горење. Во два гроба се пронајдени деформирани и фрагментирани коскени игли (261. - украсна и 264. - за шиење), од гробовите 261 и 266 потекнуваат деформирани остатоци од украсни бронзени игли, од кои седната со полукалоогледало е најдено во гроб 266, а правоаголно во 261. Сите овие предмети имаат стереотипни форми и припаѓаат кон оној вид наоди што вообичаено се среќаваат во гробовите на скоро сите римски градски некрополи од И до крајот на Ш век и не се одликуваат со некои посебни хронолошки карактеристики.
Како позначајни можеме да ги издвоиме наодите на бронзени украсни делови за дрвени тоалетни кутии. Од гроб 261 (Сл. 36) се зачувани остатоци од правоаголна клучалница со отвор за брава (лицето е направено од бронзен, а заднината од железен лим), мало резе, парчиња од синџирчиња, украсни шајчиња, алки и др. Од гробовите 283 и 266 потекнуваат делови од лице за брава од бронзен лим и неколку шајчиња. Слични наоди се пронајдени во седум гробови при истражувањата на Источната некропола во 1970/71 г, и определени како тракиски импорт од I век.64 Елементи од тоалетни кутии најчесто се наоѓани во гробовите од Тракија.65 но познати се од повеќе локалитети во Македонија.66 потоа од Доклеја,67 Виминациум“68 и др. Во оваа група треба да се споменат и зачуваните делови од коскена кутија со релјефна декорација од гроб 261.
Во некои од гробовите(261, 263, 266 и 270) се пронајдени парчиња од стаклени балсамариуми, како и фрагментирани стаклени садови на кои не може да им се утврдат профилацијата и функцијата.
Втор хоризонт на погребување
Во овој културен стратум се издвоени 9 гроба со инхумација. Погребувани се со главата на западната страна со приближно иста ориентација, 3-H, со мали скршнувања. Поместени се во паралелни редови, без меѓусебни оштетувања и скоро редовно вкопани во гробовите од постариот хоризонт. Типолошки, во однос на гробната архитектура можат да се одвојат: едноставни гробни јами вкопани во глинеста здравица (268 и 275), кои можат да бидат покриени со рамен капак од тегули (272, 273, 281, 284), а понекогаш во комбинација со делови од архитектонска пластика во секундарна употреба(278, 282). Покојниците биле положени на грб, во легната положба. Рацете се испружени покрај телото или свиткани. со шепи во пределот на градниот кош или стомакот.
Овој гробен тип е најчест во периодот на III - IV век од H. е. При истражувањата во 1970-71 г. на оваа некропола се откопани околу 60 гробови од типот јама со рамен капак, кои со сигурност припаѓаат кон овој хронолошки период. и околу 30, кои поради скромните гробни дарови не можат прецизно да се датираат. Најстарите гробови од овој тип се датирани во времето на Антонините (гробови: 11, 101 и 10) и Северите (гроб 80 и 167).” Истовремен е со скелетното погребување во гробни јами покриени со двосливен покрив. гробови цисти од тегули и камени саркофази. при што гробната архитектура е само последица од социјално-економска природа. Овој едноставен облик на погребување е констатиран и на Западната некропола во Стоби. Демир Капија,72 Марвинци.73 како и на поголемиот број истражени некрополи од римс- 9 И. Микулчиќ, Доцноримски.... ор. cit., 110 -117. кит градови, Виминациум,74 Сингидунум.75 Доклеа,76 Емона,77 Петовио, Интерциса"78 и др.
Најраните гробови со скелетно погребување на Источната некропола на Скупи датирани се кон крајот на I век од н. е. Во тој период тие се само спорадична појава и веројатно се иницирани и можат да се поврзат со првите доселувања на население од Исток.79 Оваа појава поинтензивно продолжува и во II - III век и треба да се третира како еден поширок културно-демографски процес што е резултат веројатно не само на зголемениот број доселеници од источните земји, туку и последица од збирните економски, социјални и религиозни промени во тогашното општество.
Опис на гробовите
Гроб 268
Ориентиран 3-4 со скршнување од 19? кон југ. Слободно вкопан, положен на грб во легната положба. Рацете свиткани во лакти, со шепи положени во пределот на градите. При вкопувањето, оштетен 262. Маж, стар од 25 до 30 г. Без наоди.
Гроб 272
Ориентиран з-и. При вкопувањето, оштетен гроб 269. Гробната јама е покриена со рамен покрив од хоризонтално поставени тегули. Покојникот бил положен на грб во легната положба. рацете свиткани во лакти со шепи во предел на карлица. Жена стара од 20 до 25 r. (Сл. 37)
Наоди:
1. Бронзена монета - Аврелијан. Инв. 290.
2. Белегзија од железна жица, зачувана во фрагменти. Инв. 291.
3. Бронзена белегзија со отворени краеви во форма на стилизирани змиски глави. Инв. 289. 4. Две обетки од затворен тип, од тенка бронзена жица. Закопчувањето решено со кука и петелка - стилизиран јазол. Инв. 288.
5. Гердан, составен од 300 мониста од стаклена паста со различна форма - доминираат сини - прстенести, 7 кафеави вретенести, 2 сини и едно црно делтоидни. Два приврзока од гагат со необична форма - долгнавести, на трите страни украсени со концентрични кругчиња, а на четвртата по три испакнати прстенести сегменти, централно дупчени, што укажува дека се составен дел од ѓерданот. Инв. 292 (Сл. 44).
Гроб 273
Ориентиран 3-H со скршнување од 12° кон исток. Гробната јама покриена со рамен покрив од кршени тегули и една хипокаусна тула. Покојникот бил положен на грб во легната положба, со раце свиткани во лактите и шепи во пределот на стомакот. Жена стара од 40 - 45 г. (Сл. 38).
Наоди:
1. Гердан, од 8 топчести мониста од сина стаклена паста. Веројатно дел од Ѓерданот се и десет сегменти од бронзен лим во форма на осмица. Инв. 204.
2. Обетка, кружна алка од тенка бронзена жица со затворени краеви, закопчување со кука и петелка. Зачувана е алка за прикачување на висулец. Инв. 293.
Гроб 275
Ориентиран 3-H со скршнување од 4? кон југ. Слободно вкопан. положен на грб во легната положба. Десната рака легната покрај телото, левата свиткана во лакт со шепа на карлицата. Маж стар од 35 до 40 г. При вкопувањето оштетен гроб 274.
Наоди:
Во пределот на стомакот пронајдени се парчиња од железна тока.
Гроб 278
Ориентиран и-з. При вкопувањето, скоро наполно уништен гроб 277. Гробна јама покриена со парчиња тегули и дел од мермерен базис за надгробен ципус. Постојат индиции за дрвен ковчег. Покојникот бил положен на грб, во легната положба, со раце свиткани во лакти и шепи во пределот на стомакот. Постаро дете (Сл. 39).
Наоди:
1. Бокал со една држалка од кафеаво печена земја со примеси на песок. Топчеста форма на телото. дно конкавно вовлечено, врат краток, широк и набразден, венецот на устата тролисно обликуван. Инв. 306 (Сл. 43).
2. Бронзена монета - Трајан Дециј / Виминациумска ковница. Инв. 306.
3. Бронзена монета - Аврелијан. Инв. 307.
4. Украсни делови за ремен - едно поголемо и три мали полукалотести бронзени копчиња, едно со слоевита пирамидална глава, едно кружно радијално набраздено и голема кружна алка изработена од бронзен лим. Инв. 304 (Сл. 45).
5. Кородирана железна алка и парчиња од железни клинци - делови од дрвениот ковчег. Инв. 305.
Гроб 281
Ориентиран 3-1, со скршнување од 16“ кон север. Гробната јама делумно покриена со рамен покрив од две тегули. Покојникот бил положен на грб во легната положба. Левата рака свиткана во лакот со шепа на карлицата, а десната недостига. Старост 40 г. без елементи за пол. Без наоди.
Гроб 282
Ориентиран з-и, со скршнување од 7“ кон југ. Гробната јама со рамен покрив од фрагментирани тули И делови од камена пластика. Покојникот бил положен на грб во легната положба. Десната рака свиткана во лакот со шепа на карлицата, а левата легната покрај телото. Жена стара
Наоди:
1. Стомна со две држалки, од портокалово печена земја со траги од дрвен премаз. Јајчеста форма на телото, недостига венецот околу устата, вратот краток проширен кон рамото. две лен-тести држалки го поврзуваат ко-репот на венецот со рамото. Дно-то вовлечено со нагласен раб. Вратот И долниот дел од телото украсени
со густи хоризонтално врежани линии. Инв. 312 (Сл. 42). Сл. 40 Гроб 284 по отворањето Гроб 284
Ориентиран 3-H, со скршнување од 6“ кон север. Гробната јама делумно покриена со рамен покрив од тегули. Покојникот бил положен на грб во легната положба. Рацете свиткани во лакти со шепи на карлицата. Старост над 40 г., без елементи за полот. При вкопувањето. уништена јужната половина на гроб 283. (Сл. 40).
Наоди:
1. Бронзена монета - Диоклецијан. Инв. 328.
2. Белегзија од бронзена жица со правоаголен пресек, од затворен тип. Краевите префрлени еден преку друг. спирално намотани. Инв. 329.
3) Ѓердан, составен од: 10 топчести мониста од бела стаклена паста. едно од сина, едно полиедарско од црна паста. Инв. 327.
4. Бронзена обетка, зачувана е само кружна глава од бронзен лим. Инв.327а.
5. Стомна-ибрик со една држалка, од сиво печена глина со густ сјаен темносив премаз. Јајчеста форма на телото. Венецот околу устата хоризонтално проширен, а работ извлечен вертикално нагоре. Вратот долг, проширен кон рамото, на преодот две полупрстенести задебелувања. Елегантно извиена држалка ги спојува венецот и рамото. Дно прстенесто профилирано. На рамото се наоѓа фриз со печатени орнаменти. Поделен е на осум метопи, во кои се наоѓаат по две стилизирани розети. На долниот дел од мевот четири ленти исполнети со цртички. направени со радла. Инв. 326
Малиот број гробови, а со тоа и наоди, не овозможува да се направи поцелосна анализа на погребните обичаи. Во три гроба е bac зна пронајдена по една керамична СТОМтоположба, покрај стапалата на покојникот. Преовладува евтин накит од бронза, стаклена паста, железо и сл.
Керамика - Во гроб 284 (Сл. 41) е пронајдена стомна со една држалка која според технологијата на изработката припаѓа кон т.н. сива македонска керамика. Направена е од сиво печена глина, премачкана со густ сјаен темносив премаз. Стомни од овој тип се познати од ис-точната некропола на Скупи и датирани со монети од Константин во IV Вех. Во Македонија се пронајдени на локалитетите: Дрезга, Исар-МарвинЦИ и станбените слоеви на Стоби.
Овој вид керамика е издвоен во посебна група според технологијата на изработка со мека слоевита структура и сив или црн сјаен премаз. Се изработува во повеќе форми на садови (паници, чаши, стомни, чинии и др.), кои најчесто се украсени со втиснати орнаменти. Освен на спомнатите локалитети каде што се пронајдени стомни од нашиот тип, во голем број и разновидни форми се среќава и на локалитетите: Хераклеја, Стакина Чешма - Валандово, Пештерица - Прилеп, Горица - Виница и др.84 и се датираат Сл. 42 Стомна од гроб 282 Во IV и У век. Познати се од голем број локалитети по долината на Струма, како и Сандански и Пауталија.85 Ареалот на распространетост е ограничен на делови од провинциите Македонија, Г. Мезија и Тракија, па соред тоа мора да се смета на локален центар на производство (можеби Стоби). Технолошки постои реминисценција на локалните предримски традиции, но кај формите е забележливо влијание од металните и стаклени садови што се вообичаени во периодот на IV век.86 Тоа особено се однесува на стомните од нашиот тип бидејки истите форми, изработувани со друга технологија, се омилени и во дунавските провинции во TV и V век. 88 Стомната on гроб 284 е пронајдена заедно со монета на Диоклецијан и според тоа е најрана од сите досега познати на територијата на Македонија.
LSE држалки (вис. 24 см). Стомни блиски на нашата пронајдени се во гробовите од Западната некропола во Марвинци и со монети датирани од средината на Ши првата четвртина на 1V век.87 Генезата на овој тип стомни може да се следи на примероците од Атинска Агора од I век88 пр. н.е. до почетокот на IV век.
Од гробот 278 (Сл. 43) потекнува бокал со една држалка и со тролисно обли-куван венец (вис. 16.5 см). Во гробот се пронајдени и монети од "Трајан Дециј - ковница Виминациум и Аврелијан. Бокал со слична ф орма е пронајден во Марвинци.89 Оваа форма Л. Стайкова, Произвотство и распространение на т. н. македонска сива тера сигилата по долината на Горна Струма, Известия на исторически музей. Кюстендил, 1989, 146, Т. I. "6 . Јанковиќ, Покретни налази са некрополе и утврбења код Кладова, Старинар XXIV - XXV, Београд, 1975, 213 - 214, Сл. 9 со наведена лит. за Романија и Унгарија.
"7 В. Соколовска, ор. cit, 123, T. 84/1-3, 5 - 7.
H. Robinson, The Athenian Agora vol. V..., op. cit., Pl. 2/F 72, 73, Pl. 15/K. 114, Pl. 20/M. 48, 49, 50, Pl. 22/M 96, Pl. 23/M 124, Pl. 16/L 31.
B. Соколовска, Исар - Марвинци..., ор. cit., 144, Т. 87/5; наодот не е прецизно датиран. ции од II до V век.90 Позната е и од Атинска Агора, од слоевите датирани од крајот на I до ран IV век, што е јасен патоказ за појавата и дисперзијата на оваа форма.91
Накити други наоди - За разлика од керамичките са-ДОВИ КОИ ВО гробовите од овој хоризонт се среќават поединечно, наки-ТОТ И елементи од облеката се почесто застапени.
Белегзии- Во гроб 272 се пронајдени две: едната фрагментирана железна, на која не може да и се определи типот, а другата од бронзена жица со расковани отворени краеви во форма на стилизирани змиски глави. Од истиот гроб потекнува и монета на Аврелијан. Белег-ЗИИ ОД овој тип веќе се познати од Источната некропола на Скупи и датирани во IV век.92 Почетоците на оваа форма досегаат до предисториските култури. а генезата може да се следи преку антиката се до средниот век. Популарноста им се зголемува од П век, а од крајот на Ш и во IV век се широко распространети неколку поупростени варијанти. Работени се од евтини материјали. за пошироките слоеви население со исти естетски мерила. Најчесто се поврзуваат со локалнита продукција, кај која се уште е присутна постарата хеленистичка традиција, но и влијанија инспирирани од нов стилско-типолошки импулс, кој доага од варварските народи северно од Дунав. Посебно се омилени во Средно и Долно Подунавја и на Балканот.93 “"
Од гроб 284 потекнува белегзија од затворен тип. Изработена е од бронзена жица со правоаголен пресек, а краевите И се префрлени еден преку друг и спирално завиткани. Четири белегзии од истиов тип се познати од претходните истражувања на оваа некропола и датирани во IV век.94 Присутни се и во гробовите од Марвинци,95 Стоби“96 и др. Паралелно со белегзиите од претходниот тип, се наоѓаат и во некрополи во Бугарија.97 Романија и Унгарија." Обетки - Пронајдени се во гробовите 272, 273 и 284, сите лошо зачувани. Алките се направени од тенка жица, а принципот на закопчување е со петелка и кукичка во форма на јазол. Кај обетките од гроб 273 се зачувани елементи од приврзок. Аналогни се обетките пронајдени на оваа некропола во 1970 г.. во гроб 51 и датирани во IV век.98 Познати се од повеќе локалитети во Македонија“,99 Србија"“,100 Бугарија!“!101 и во Панонија.102 Ова е еден од најчестите типови обетки. Потеклото им се поврзува со источно-медитеранскиот производствен круг, а посебно се омилени во источните провинции од IV до VI век. иако се среќаваат уште во Ш век.
Од обетката од гроб 284 е зачувана само глава, без алка, поради што не ни е познат начинот на закопчување. Главата е направена од кружен лим со плиток релјеф: на периферијата четири пелта орнаменти, а во средината вдлабнатина исполнета со едно сино монисто од стаклена паста. Пронајдена е со монета на Диоклецијан. Овој тип обетка не ни е познат од локалитетите во Македонија. Познати се неколку варијанти од истиот тип од повеќе локалитети во Бугарија. Во прашање се квалитетни примероци од злато украсени во техника на филигран, главно датирани во II и Ш ѕех.103 Секако дека нашиот примерок, кој е изработен во бронза, во техника на исчукување. е само локална интерпретација на луксузните обетки што се познати од источните провинции.
Гердани - Ѓерданот од гроб 272 (Сл. 44) е составен од мониста со различни форми и бои. Веројатно составен дел на ѓерданот се и два приврзока со необична долгнавеста форма, кои на едната страна имаат по три набраздени прстенести сегменти, централно дупчени. Изработени се од црн гагат и украсени со концентрични крукчиња. Аналогии за формата на овии приврзоци, или амулети не успеавме да пронајдеме. Според манирот на украсување со концентрични крукчиња (окциња) особено омилен во доцноантичкиот период, како и материјалот од кој се изработени, може да им се припише источна провениенција.
Остатоци од ѓердани се пронајдени и во гробовите 273 (8 топчести мониста од сина стаклена паста во комбинација со бронзени сегменти во форма на осмица) и 284 (едно поголемо делтоидно монисто од црна стаклена паста и 10 мали топчести од бела паста). Ѓердани нанижани со мониста од стаклена паста во разни бои и форми се среќаваат уште во раноримскиот период во целото царство. Широко се распространети во источните провинции во IV век, како дел од локалната продукција.104
Од гроб 278 (Сл. 45) потекнува интересен наод на шест украсни копчиња - во форма на нитни. Три мали и две поголеми имаат полукалотести глави (едното украсено со рецкање по работ), а само едно копче има слоевита пирамидална глава. Составен дел на овој комплет од функционални и украсни елементи за ремен е и една масивна кружна алка од бронзен лим. Датирани се со монета од Аврелијан. Дналогни полукалотести копчиња се пронајдени во еден гроб од Виминациум и датирани во Ш век.105
Завршни разгледувања
Тешко е врз основа на примерот на изложените 24 гроба, кои се само мал исечок од Источната некропола, да се донесуваат некои дефинитивни заклучоци. Посебно тоа се однесува за хронологијата и движењето на некрополата, распоредот и меѓусебниот сооднос на гробовите во даден временски период, промените на ритуалот на погребување и др. Поради тоа, компаративно се користени веќе објавените сознанија за оваа некропола, како и дел од необјавениот материјал од документацијата на Музејот на град Скопје.
Според начинот и ритуалот на погребување, како и хронолошките карактеристики, издвоени се два хоризонта на погребување. Општите карактеристики на гробовите од првиот хоризонт на погребување се: кремација на заедничка клада - устрина. по ладењето полагање на остатоците од кладата во однапред подготвени гробни јами (обични или етажни) со запечени ѕидови. Во рамките на овие две варијанти, во зависност од тоа како се покриени остатоците од кладата. издвоени се неколку подваријанти. Со анализата на гробните наоди е добиена хронологија на гробовите од овој хоризонт. но беше невозможно да се направи генеза и хронолошка еволуција на варијантите во рамките на типот. Според тој принцип, базирајќи се пред се на монетите и ламбите, погребувањето на овој дел од некрополата почнува по средината на 1 век, со гроб 260 (монета на Германик; но, според ламбата, треба да се датира во последната четвртина на векот). Во последната четвртина на | век припаѓаат гробовите 261, 283, 265 и 266, а од крајот на I и првата половина на П - гробовите 262, 263, 276 и 277. Во последната четвртина на П и првата четвртина на Ш век гробовите 270, 279 и 267, а гроб 264 во првата половина на Ш век.
"е. 3orosnh - Ч. Јордовиќ, Viminacium |... ор. cit., T. CX, G - 103/6, заедно со делови од Во гробовите 261, 262 и 266 се пронајдени негорени животински коски, а во 261 и поголемо количество на јагленосани ореви, кои се остатоци од задгробна гозба, што е уште еден доказ за сфаќањето на гробот како вечно престојувалиште на покојникот.106 !“?
Со анализата на гробните дарови, може да се следат влијанијата и трговските врски. Сигурен импорт од италските работилници се трите ламби од гроб 283 и една од 261, додека производството на ламбата од гроб 269 треба да се бара во некој од производствените центри во М. Азија, веројатно Ефес. Кон оваа група припаѓаат и чашата со една држалка од гроб 263 и ламбата од гроб 264, произведени во атичките работилници. Кај поголемиот дел од керамичните производи што се од локално производство, до средината на П век. постојат влијанија и од италскиот и од егејскиот производствен круг. Веќе од втората половина на II и во првата половина на Ш век влијанијата од западните производствени центри исчезнуваат, за разлика од источните, кои доминираат. Не треба да се заборави и влијанието на работилниците и увозот од Стоби, што е очигледно кај ламбите, чашите со една држалка и др.
Вториот хоризонт на погребување се одделува, пред се, според начинот и ритуалот на погребување и хронологијата. Гробовите се датирани во последната четвртина на Ш и почеток на ГУ век. Во сите гробови се практикува инхумација во обични гробни јами со рамен капак. Во гроб 278 постојат индиции за дрвен ковчег. Проблемот на промената на начинот на погребување од кремација во инхумација е широко елабориран во научната јавност и се уште докрај недефиниран.107
До поинтензивни промени во демографската слика на подрачјето на Скупи доаѓа за време на Антонините и Северите, како дел од нивната економска политика и интенција на јакнење на балканските провинции со доселување население од источните пренаселени центри.108 По напуштањето на провинцијата Дакија во времето на Аврелијан, треба да се смета на нов прилив на романизирано население од подрачјата северно од Дунав. Составен дел од овој процес се секако и промените во верувањата за задгробниот живот. Со продорот на источните дуалистички религии и учења со длабоки есхатолошки корени, душата постепено стекнува примат над телото и има потреба по смртта да се ослободи од материјалните остатоци. Со таквото верување, гробот веќе не е престојувалиште на покојникот, па нема ни потреба од негово почитување. Тоа е очигледно од примерот на гробовите 272, 275, 278 и 284 кои се вкопани во гробови од постариот хоризонт.
Кај предметите од керамика се уште е силна локалната традиција - стомна со втиснат орнамент (Сл. 41), како и влијанијата од егејскиот културен кругс - стомна со две држалки (Сл. 42). Единствено кај бокалот од гроб 278 (Сл. 43) се насетуваат влијанија од Средно Подунавје.
Поголемиот дел од накитот е евтина локална продукција со елементи од постарата традиција, но со препознатливи карактеристики инспирирани од производите на понтските и дунавските работилници со елементи на т.н. варварски стил кој во ТУ109 век е присутен во сите балкански провинции. Доминацијата на локалните производствени центри е секако резултат од економско-политичката состојба во регионот од тој период, несигурните комуникации. варварските упади и слабата економска моќ на населението. Првичниот импулс секако треба да се бара во новите доселувања, но констатираните разлики повеќе укажуваат на промени во општествената структура, вкусот и верувањата на населението од Скупи. Нема промена во гробните облици што се карактеристични за инхумираните покојници на оваа некропола и во претходниот временски период. Мислиме дека кон крајот на III и почетокот на IV век сеуште е рано да се очекуваат трајни населувања на нови етнички групации (готски или сарматски, чии продори се лоцират во тој период), кои би се погребувале на една од градските некрополи на Скупи. Lenée Jovanova Museum of the city of Skopje, Skopje
Dafina Mihailova Institute for Protection of Cultural Monuments of Skopje, Skopje
SKUPI - EAST NECROPOLIS
- researches 1994 -
Белешки
- На оваа парцела 160/2 е интервенирано со систематски археолошки истражувања во 1970 и 71 г. Добиените резултати се објавени во: 1. Миша, Istoéna nekropola i gradski bedem AP 2, Beograd, 1970, 124-130; истиот. Skupi - Istocna nekropola, AP 13 Beograd, 1972, 43-45; Истиот, Раноримски скелетни гробови из Скупа, Старинар XXIV-XXV (1973-74), Београд 1975, 89-102; Истиот, Доцноримски гробови из Скупа, ГЗФФ3 26, Скопје, 1974, 109-143. ↩
- Заводот за заштита на спомениците на културата изработи програма за заштитни археолошки истражувања. Стручната екипа беше во состав: М. Ивановски - координатор на работите, Д. Михаилова и Л. Јованова - теренски истражувачи, 3. Георѓиев, В. Калеова, М. Велчовски - археолози соработници, М. Ончевска - Тодоровска и Д. Голубовска - археолози документатори, М. Пандилеска - препаратор за керамика и Г. Милески - фотограф, автор на фотографиите од движните наоди - М. Димески. ↩
- Освен со систематски археолошки истражувања во 1970 и 1971 г. (види: нап. 1) на Источната некропола интервенирано е и со заштитни истражувања во 1973, 1976 и 1982 г. Д. Kopahesuh, Скупи, Северна и Источна некропола. АП 15, Београд, 1973, 75-76; М. Билбија, Нови археолошки наоди од Скопје и околината, Масеԁ. acta archaeol. 4, Прилеп. 1978, 131-33; М. Ивановски - Ж. Винчиќ. Скупи - Источна некропола - 1982, Масеԁ. acta archaeol. 9, Скопје, 1988, 165 -1 74. чи. Микулчив, Раноримски..., ор. cit., 89 - 102; Истиот, Доцноримски..., ор. cit., 109-143; Истиот, Неилирски елементи Meby скупским налазима на прелазу из предримског у римско доба. Симпозијум Сахрањивање код Илира, сану 1976, Београд, 1979, 245 - 256. ↩
- Ненарушувањето на гробниот простор е показател за можно надземно одбележување на гробовите, иако материјални потврди за тоа нема. ↩
- J. M. C. Toynbee, Death and Burial in the Roman World, London, 1971, 79 - 82, 124 - 130, ↩
- XVI; B. Vikié-Belandi¢é, Anticke svetiljke и arheoloSkom muzeju и Zagrebu I, Vjesnik arheoloskog muzeja и Zagrebu 5, Zagreb, 1971, 113 - 115, Loeschcke, op. cit., тип VIII, варијанта L. 52 J. Deneauve, ор. cit., 83 - 93, со овој печат се пронајдени неколку ламби во Картагина од типот V А и У D со профилирани клунови во форма на волути, а само една ламба од овој тип - УП A (Т. LXXIV/788). Интерпретирани се како импорт од италските работилници и датирани од првата четвртина до крајот на I век. ↩
- И. Микулчиќ, Раноримски.... ор. cit., 89. 8 A. Јовановив, Римске некрополе на територији Југославије, Београд, 1984, 100 - 112. 2 Thid, 100 -102. ↩
- Д. Cpejosuh, Римске некрополе раног царства у Југославији, Старинар XIII - XIV, ↩
- -63, Београд, 1965, 63. ↩
- На просторот од поранешна Југославија овој термин беше прифатен од најголем број истражувачи, kako: M. GarSanin, Razmatrawa o nekropolama tipa Mala Kopa§$nica - Sase, ↩
- GodiSwak CBI - ANUBIH IV, Sarajevo, 1968, 5-34; A. Јовановин. Римске некрополе.... op. cit., 100-112; M. Baum - D. Srejovic, Novi rezultati ispitivanja rimske nekropole u ↩
- Sasama, Clanci i grada za kulturnu istoriju Istogne Bosne III, Tuzla, 1959, 23 - 54; Исто, IV, ↩
- , 3 -31 ; Исто, VI, 1965, 7 - 31: Jb. Soropuh, Hexponone спаљених покојника на триторији Горње Mesuje, Лесковачки Зборник VIII, Лесковац, 1968, 19-30. ↩
- Љ. Гетов, Погребални обичаи и гробни соржения у Траките през римската епоха(І-ІV7 в.). Археология ХІ/1. София. 1969. 42 - 45. ↩
- Kako келтски ги определува K. 54ву. Intercisa I, Archaeologia Hungarica XXXIII, 1954, ↩
- Budapest, 1956, 57, 110,112; како илирски - М. Гарашанин, Разматрања.... ор. cit., 5 -34; како локална појава на трибало-мезискиот простор со силно тракиско влијание - И.Микулчив, Неилирски.... ор. cit., 256. ↩
- A. Jopanosuh, Римске некрополе.... ор. cit., 104. ↩
- Wesolowsky, Burial customs in the west cemetery, Studies in the Antiquities of Stobi I, ↩
- , 97 - 142. ↩
- И. Микулчиќ. Неилирски елементи... ор. cit., 245-256; за Западната некропола од документацијата на Музејот на град Скопје. ↩
- J, Mikuléié, The west cemetery excavations in 1965, Studies in the Antiquites of Stoby I, ↩
- , 71-83; М. Шурбановска, Д. Здравковски. Римски гробови од Западната некропола во Стоби - ископување "92, Масеԁ. acta archaeol. 14, 1993-95, Скопје. 1996, 91-111. ЕЕ. Петрова, Дрезга - Куманово во светлината на новите проучувања на северно - македонскиот простор, Масеԁ. acta archaeol. 11, Скопје, 1990, 135-140. ↩
- ЈІ. Здравковски, M. Шурбановска. Извештај од заштитното ископување на ха ↩
- Мавровица" во с. Немањици - Светиниколско, Зборник на Археолошкиот музеј на Македонија X -Х1, Скопје, 1983, 116 -118. * Д. Вучковин-Тодоровиќ, Античка Демир Капија, Старинар XII, 1961, 240-42; В. Соколовска, Археолошки истражувања во Демир Капија, Масеԁ. acta archaeol. 4, Прилеп, ↩
- - 7. Три ламби со кружна форма, од жолтокафеаво печена земја со траги од кафеав премаз. Клунот кружен, со рамно длабоко всечен корен во рамото, кое е широко закосено нанадвор и со две канелури одделено од вдлабнатиот диск. Едната е без релјефна претстава на дисгусти , 93 -110. а Антрополошката анализа на остеолошкиот материјал ја изработи м-р. Фаница Besbaкот, втората со претстава на двоколка и возач, а третата со розета со И, Микулчиќ, Доцноримски.... ор. cit., 140; И. Микулчиќ, Раноримски.... ор. cit.,; и од увидот во документацијата на Музејот на град Скопје. ↩
- Потеклото треба да се бара во сличните форми на лагиноси што се среќаваат на ↩
- Атинската Агора во I в. пр. не. и 1 в. од не.; H. Robinson, The Athenian Agora, Pottery of the Roman period, vol. VY, Athens, 1959, Pl 1/F45, Pl 2/E 67; иако ретко, во хеленистичкиот период се среќаваат и во Македонија, Стоби,24 Лихнид, Хераклеја, ↩
- Марвинци - според В. Битракова Грозданова. Споменици од хеленистичкиот период во ср Македонија, Скопје, 1987, 44, Т. МИ / 7. ↩
- Mikulci¢, The west сететегу.... op. cit., 74, гроб 21. ↩
- ЈІ. Бојовик. Римска керамика Сингидунума, Београд 1977, 31, Т. XX-XXVIL 6 Jb. Зотовин - Ч. Jopnosuh, Viminacium 1 - Hexponona Више Гробаља, 1990; во поголемиот број од гробовите од I до почетокот на Ш Век. ↩
- O. Brukner, Rimska keramika и Jugoslovenskom delu prvincije Donje Panonije, Beograd ↩
- , 44, T. 133/7,8,12, T. 135/28, 29, T. 134/14,15; LJ. Plesniéar-Gec, Keramika emonskih nekropol, Ljubljana, 1977, 27 - 34, T. III. ↩
- B. Sultov, Keramic production on the teritory of Nicopolis ad Istrum II - IV7 y. Terra ↩
- Antiqua Balcanica I, Sofia, 1985, 2, T. XXXIV. ↩
- Ibid, тип 2, Т. ХХХІІІ/2-3, карактеристични се за производствените центри околу ↩
- Црното Море и Јужна Бугарија и датирани кон крајот ua II и во III век, под влијание на центрите во1 М. Азија, Слични форми се среќаваат и во ЈІ, Панонија - O. Brukner, ор. cit., 44, тип. 26 - 28 Т. 140/77-83, 85, тип 29 - Т. 141/86, 90-95, тип 25 - Т. 139/69-76. за On нам достапната литература, не пронајдовме аналогии за сигнатурата. aly, CremoSnik, Keramika iz rimskog nalaziSta Mogorjela, Glasnik Zemaljskog muzeja и ↩
- Sarajevu, п. 5. VII, Sarajevo, 1952, 248, T. UI, Sl. 1 - не наведувајќи директна аналогија, ro2 поврзува со медитеранските работилници во Северна Африка и Јонија. "? В. Brukner, ор. cit., 35 - 36; В. Sultov, ор. cit., 52 - 54; овие садови најчесто се користени како вотивни дарови во храмовите и домашните олтари или како гробни дарови. 53 М. Шурбановска - ЈІ. Здравковски, Римски гробови..., ор. си., 109, Сл. 8, 17 и 18 сите се датирани во I век: Каталог Municipium Stobensium, кат. бр. 36 - 42, 61 - 65, 67 - 73, 74 - 81, 83, 84, 87 - 93, датирани во I век пред н.е. и I век од н.е.; В. Соколовска, Исар - Марвинци ..., ор. cit., 85 - 87, Т. 32 - 35, В. Битракова - Грозданова, Споменици од хеленистичкиот период во ср Македонија, Скопје, 1987, 135 - 140 со попис на сите локалитети и анализа за потеклото производството и датирањето на определени типови. ↩
- C. Grandjouan, Terracottas and Plastic lamps of the Roman period, The Atenian Agora, ↩
- Jersey, 1961, 28 (799 - 806), наведува дека се правени по пример на садовите во форма на овен кои биле мошне омилени во римскиот период со лит: J. Н. Iliffe, ↩
- Imperial Art in Transjordan: Figurines and Lamps from a Potters Store at Jerash, Q.D.A.P., ↩
- , рр. 1 - 26, која нам ни е недостапна. ↩
- Е. Пенкова, Характерни черти на култа на Дионис в Тракии, Известил на Националнии исторически музеи, том У, Софии, 1985, 113 - 122; Исто, Дионис, Тракиискиит херос и култа към мъртвите в Тракия, Известия на Националния исторически музей, ↩
- София. 1992. 26-31. ↩
- A. Jopanosuh, Проблеми скупног налаза скулптура са Медијане. Старинар XXIV7 - XXV, Beograd, 1973, 74. ↩
- Е. Пенкова, Дионис, Тракиискиит херос..., ор. си. 27, примери од Бугарија и Романија за култната заедница на Дионис и Хермес; АНКа Младенова, Необнародвани паметници на Хермес. Apxeonorus |К. 1967, 39 - 48, 4. 38 O. Brukner, op. cit., 38, T. LXII-LXIV; B. Sultov, op. cit., 81-82, T. XL 5-6; G. Popilian, ↩
- Ceramica romana din Oltenia, Craiova 1976, Pl. LXI - LXII/748 - 760. ↩
- Сознанија од документацијата за Скупи во Музејот на град Скопје. “9 OQ. Brukner, ор. cit., 41.1. С-СИ: C. Фидановски, Римска керамика Улпијане, Београд ↩
- , 50, T. XXVIII/26-28: B. Sultov, op. cit., 70, T. XXXII/4 - 9, co наведена литература за Тракија и Долна Мезија; О. Popilian, ор. cit., 105, 560-612. ↩
- H. Robinson. The Athenian agora..., op. cit., Pl. 7/G- 103, Pl. 9/1 - 43, генезата може да се следи на примероците Pl. 7/G 117, 182, Pl. 9/J 10. 11. 20. 21, 43, Pl. 16/L 5, Pl. 26/M 191- ““ М. Шурбановска - Д. Здравковски, Римски гробови од Западната некропола во Стобиископувања "92 г., Масеԁ. acta archaeol. 14, Скопје. 1996, 97, гроб 597, Сл. 9; I. Миша, ↩
- The west cemetery..., op. cit., 75, fig. 47 и 48 в.. 21; Каталог за изложбата Municipium ↩
- Stobensium, Скопје. 1994, 44, инв. бр. 92-233, Сл. 191; овој облик на некрополата во ↩
- Стоби може да се следи од хеленистичкиот период, според чашата објавена во истиот каталог инв. бр. К. 92 - 336, стр. 23, Сл.. 31 и датирана во II - | век пред н.е. Според тоа јасни се правците на влијанија и пробив на овој облик на садови. “7 1. Микулчиќ, Римски луцерни од Скупи. ГЗФФ. Скопје, 1975, 129 - гробови 154, 158, ↩
- а, 102, 110, T. I, определени се во група 1, како доцнохеленистички кружни ламби од малоазиски тип. ↩
- J. Perlzweig, Lamps of the Roman period. The Athenian Agora, vol VII. Princeton, 1961, 5-6: на Атинската Агора тие се импорт и се датирани во последната четвртина на I и почетокот на II век. ↩
- Tbid, ор. cit., 130, како блиски групи до нашата ги наведува: Howland, The Athenian ↩
- Agora, vol. IV, Greek lamps and their Survivals, Princeton, 1958, 112-113, Pl. 43 п. 481,482; и: H. Goldman, Excavations et Gozlti-Kule, Tarsus, vol. I, Princeton, 1950, p. 89-n. 36-39, p. “е Ibid, ор. cit., 130; M. Шурбановска - Д. Зравковски, Римски rpoGonn..., ор. cil., гроб 623, ↩
- Lampen aus Vindonisa, Ziirich, 1919, тип VII; J. Deneauve, Lampes de Carthage, Paris, ↩
- , тип VII/697 - 907: O. Broneer, Corinth, vol. IV, part II: Terracotta Lamps, ↩
- Cambridge, Mass. Harward univ. Press, 1934, тип XXV/2, 3, 4: H. Goldman, op. cit., groupe ↩
- Ibid, ор. cit., 136 - 141; Според него многу блиски до нашите се ламбите од Тарсус од типот XVIII, (Goldman, op. cit., 96, n. 214, 246) ↩
- Каталог, Municipium Stobensium, Скопје, 1994, 38 - бр. 150, 151, 43 - 178 и 181. ↩
- И. Микулчиќ, Римски луцерни..., op. cit., 140. ↩
- J. Perlzweig, op. cit., 146, T. 28/1540 - 1543. ↩
- Thid., 133. ↩
- Нашиот примерок претставува не многу успешен обид да се направи ламба, какви што се во голем број пронајдени во Картагина - J. Deneauve, ор. си. тип. VII A, T. T. ↩
- LXXIV/796. за Д. Корачевиќ, Каталог за изложбата Античко Скупи, Скопје, 1984, 57, 97/ 46. ↩
- За Западната некропола од документацијата на Музејот на град Скопје, за Источната: ↩
- И. Микулчиќ, Римски луцерни..., ор. cit., 139 -141, група VII, Т. VI/8 и 10, според манирот на декорирање карактеристичен за егејскиот5 производствен круг, потеклото на овој тип го лоцира во Мала Азија, а хронолошки ги определува од крајот на Џи во првата половина на Ш век. По провениенција и хронологија, блиски се со тип У и VI, Т. V и VI, 139, 123, 73, 88. Ако се анализираат формата, технологијата, манирот на декорирање како и производство на сите три типа во работилницата на Σεκουνδου, можеби треба да се размислува за можноста дека се во прашање три варијанти од ист тип. 60 ↩
- Л. Мъизова. Ключалки за касетки от римската епоха, в Археологическия музей. Софил, 1963, Apxeonorua Y/1, 17 - 25. ѓе В. Лилчиќ, Прилиг кон античкиот клуч, Масеԁ. acta archacol. 13, Скопје, 1993, 201 - 206. А.67 Цермановиќ - Кузмановиќ, О. Велимировиќ - Жижиќ. Д. Срејовиќ, Античка Дукља ↩
- Ѓнекрополе. Цетиње. 1975. 235. Сл. 136. Љ. Зотовиќ - Ч. Јордовиќ. ор. cit., 89, Т. СІХ/6,7, Т. CXVII/5, Т. CLIV/1. 71. Миша, West cemetery..., ор. си., 83-92; M. Шурбановска-Д. Здравковски, Римски гробови од западната некропола во Стоби - ископувања '92 г., Масеԁ. acta archaeol. 14, Скопје, 1996, 91-111. В. Соколовска, Археолошки..., ор. си. 93-110; Д. Вучковив-Тодоровиќ. Античка... ор. cit, 231. B. Соколовска, Исар - Марвинци и Повардарието во античко време, Скопје, 1986, 110- 118, само што гробните јами се покриени со рамни капаци од камени плочи. ™ Jb. Зотовиќ, Јужне некрополе Виминација и погребни обреди, Viminacivm I, 1986, 51- ↩
- Љ. Зотовић, Јужне некрополе Виминација и погребни обреди, Viminacivm I, 1986, 51-53. ↩
- Z. Simić, Rezultati zaštitnih arheoloških istrazivanja na prostoru jugoistočne nekropole Singiduma, Singidunum 1, Beograd, 1997, 24-27 со наведена литература. ↩
- А. Цермановић-Кузмановић, О. Жижић, Д. Срејовић, Античка Дукља-некрополе, Цетиње, 1975, 18, 29. ↩
- S. Petru, Emonske nekropole, Ljubljana, 1972; Lj. Plesničar - Gec, Severno Emonsko grobišče, Ljubljana, 1972. ↩
- K. Ságy, Die Ausgrabungen im römischen Gräberfeld von Intercisa, Intercisa I, 1954, 61-123. ↩
- И. Микулчић, Раноримски..., op. cit., 99. ↩
- , Скопје 1982, 105, Сл. 7; В. Соколовска, Исар - Марвинци... ор. cit., 122, Т. 46/1, 9, 13, ↩
- T. 47/5, 10, Т. 48/1, 6, 7, 17 - неколку се со тролисни отвори. ↩
- A. Anderson - Stojanovié, Stobi, The Helllenistic and Roman pottery, Princeton University press, p. 61 - 66, р. 71 - form 10, T. 54, 472 - 473; со лабораториски анализи е потврдено дека е произведувана во Стоби. ↩
- J. W. Hayes, Late Roman Pottery, London, 1972, p. 405 - 407, прв го вовел терминот македонска сива тера сигилата. Поновите наоди и сознанија за ареалот на распространетост на овој тип керамика упатуват дека терминот треба да се преиспита. ↩
- Манева, Неколку типови и форми на елинистичка и римска керамика од Хераклеја, ↩
- Битола, 1979, 26 - 27, Т. XVII/198; М. Шурбановска, Римска куќа (палата) во ↩
- Валандово, Масеԁ. acta archaeol. 13, Скопје, 1993, 176, T. III; К. Кепески, Вила рустика од Пештерица, Масеԁ. acta archacol. 2, Прилеп, 1976, 154, Сл. 5a; за лок. Горица - Виница информации од Ц. Крстевски. 90 В. Brukner, ор. си, 117-118, тип 43/45, Т. 145/132, 134, со наведена литература за Долна ↩
- Панонија; Г. Табакова-Цанова, Късноантичният некропол в месността Стражата край град Плевен, Извести на Националнии историческии музеи, том 3, Софии, 1981, 164, обр. 21/3, со наведена литература за Бугарија и Романија. ↩
- H. Robinson, The Athenian Agora, vol. V, Pl. . 20/M 42, Pl. 26/M 195, Pl. 25/M 165 - 168. 9? И. Микулчиќ, Доцноримски..., ор. cit., 120, 134, 135, Сл. 36. ↩
- A. Jovanovié, Nakit и Rimskoj Dardaniji, Beograd, 1978, 23 - 24, co преглед на наодите во ↩
- Дарданија; Г. Табакова-Цанова, ор. си., 148, обр. ПЛ - 7, со преглед на наодите во ↩
- Бугарија. ↩
- И. Микулчиќ, Доцноримски..., ор. cit., 124, 134, Сл. 51 - 53. ↩
- В. Соколовска, Исар - Марвинци... ор. cit., 125, Т. 47, 5). 15. ↩
- Миша, The West cemetery..., op. cit., 85, SI. 53. ↩
- Г. Табакова-Цанова, ор. cit., 151, обр. 11/27 - 30, со наведени локалитети и литература во Бугарија и Романија; M. Alfodldi, Intercisa Il, Geschichte der Stadt in der Romerzeit, ↩
- Arch, Hung. XXXVI, 1957, 418 - 419. ВУ. Микулчиќ, Доцноримски..., ор. cit., 132 - 133, Сл. 27, 28. ↩
- Thid, 133, со наведени локалитети: Стоби, Д. Капија, Пештерица - Ореовац кај Прилеп, ↩
- Преспа, Добри Дол кај Скопје и посочената литература во нап. 39 - 43. ↩
- A. Jovanovié, Nakit..., op. cit., 35, kat. 8 - 20, 51. 63 - 69. ↩
- Г. Табакова-Цанова, ор. си., 158, обр. 14/1 - 10. ↩
- M. Alfoldi, Intercisa И, op. cit., 431. ↩
- Ruseva - Slokoska, Roman jewellery, A Collection of the National Archaeological ↩
- Museum Sofia, Sofia, 1991, 28, 112 - 113, кат. 21 - 25. тип 1 - варијанта 4С со наведени локалитети за Бугарија и познатите музејски колекции во светот. Нашиот примерок е најблизок со обетката кат.бр.25. пронајден во Ескус. појасна гарнитура со емајл. ↩
- Th. Зотовиќ, Јужне некрополе Виминација и погребни обреди, Viminacivm I, Пожаре-Ball, 1986, 43-44, остатоци од задгробните гозби со големо количество на Животински коски се својствени и за поединечни и за група гробови: A. Weslowsky, ор. cit., 134-135. Во Стоби, во три гроба со кремација се пронајдени јагленосани плодови, ореви и др. 197 Ј. М. С. Toynbee, ор. cit., 39, 49; ЈІ. Cpejosuh, Римске некрополе раног царства у Југославији, Старинар XIII-XIV, Београд, 1962-63, 73, 83; И. Микулчиќ, Доцноримски.... ор. си. 128-129; A. Јовановин, Римске некрополе.., ор. cit., 126-129, 145; Jb. Гетов, Погребални обичаи и гробни соображении у Траките през римската епоха (1 - IV7 век), Археологич 1970/1. 8. ↩
- СБ. Геров, Романтизмет между Дунава и Балкана, Ч I]: Од Хадриан до Константин Велики. ГСУФФ 47, Софија, 1950-52, 251 и понатаму. ↩
Summary
Skupi - East Necropolis
In the course of February-March 1994 protective archaeological researches were undertaken at a part of the east necropolis in Skupi - locality KP 160/2 to the right of the M - 26 highway at the section Momin Potok - Tetovo. At a surface of 400 m² a total number of 24 graves were excavated. At this part of the necropolis two horizons of burials have been distinguished typologically and chronologically.
The older layer has shown predominance of cremation - 14 graves dated to the span from the mid-1st century to the first half of the 3rd century AD. They were arranged in four horizontal rows and had more-or-less identical E/W orientation with slight declinations and no destruction of each other. Common features of graves from this layer are: cremation on joint log ustrina and laying the cooled remains of the log in already prepared grave pits with dried walls. Within this type, two varieties have been distinguished: plain pits with burnt walls - Graves 263 (fig 5), 267 and 277, and two level grave pits, which have a small ellipsoid pit dug into the centre of the upper pit - Graves 261, 262, 264, 265, 266, 267A, 269, 270, 271, 274, 276, 279 and 283 (figs. 1-4 and 6-14). There are several sub-variants, depending on whether the remains were covered with flat slabs or had two ridges.
This type of graves is distinctive for a wider region in the Central Balkans. It could hardly be identified as Roman, having most frequently been interpreted as spiritual manifestation of the autochthonus population. The origin and evolution of this form of graves has resulted from a very old local tradition in the central Balkans, the regions of Stobi and Skupi taking the priority, since they have shown the earliest graves of this kind.
The oldest graves are Grave 269 yielding a coin of Germanicus and a lamp (fig. 31) dated to the пид-15Е century, Grave 261 - coin of Domitianus, Grave 283 - import lamps of Italic type (Fig. 30), as well as Graves 265 and 266 - zoomorphic vessel and lamp (figs. 20 and 28). Grayes 262, 276 and 263, according to the types of lamps (figs. 32-33), are dated to the close of the Ist to the mid-3rd century AD. Concerning the pitchers in Graves 270, 279 and 267 (figs. 18 and 19), and the lamp from Grave 270 (fig. 34) they are dated to the last quarter of the 2nd and the beginning of the 3rd century. The lamp from Grave 264 (fig. 35) dates it to the first half of the 3rd century AD.
By the mid-2nd century AD, a great deal of the local pottery production manifested influence of the Italic and Aegean cultural circle. Already in the second half of the 2nd and in the 3rd centuries AD, influences of production centres from the west disappeared on behalf of the eastern ones. A point should also be made to the influence and import from Stoboi, most apparently shown on lamps (fig. 34).
In the second, later layer of burials, there are 9 graves with inhumation dated to the close of the 3rd and the turn of the 4th century. The deceased were laid with heads to west, E/W oriented, with slight declinations. Graves were arranged in rows and almost regularly dug into graves of the earlier horizon. According the to grave architecture, two types of graves can be distinguished: plain grave pits - 268 and 275, as well as grave pits with flat cover - 272, 273, 278, 281, 282 and 284 (figs. 37-40).
Alteration of burial practice from cremation to inhumation has resulted from a wide cultural-demographic process distinctive for the eastern provinces in the 2nd-3rd centuries AD, as consequence of overall economic, social and religious changes in community.
A strong local tradition can still be perceived within the pottery - a pitcher from Grave 284 (fig. 41), as well as influence from the Aegean cultural circle - a pitcher from Grave 282 (fig. 42). Only the jug from Grave 278 indicates influence from the Danube Basin (fig. 43).
The jewellery is mostly of cheep local production with elements of older tradition, although it shows recognizable features inspired by the Pontic and Danubean workshops, with details of the sc. Barbarian style manifested in all the Balkan provinces the 4th century AD.