Macedoniae acta archaeologica 15 (1999) · стр. 183–194

Прилог кон прашањето за убикација на градот Пелагонија во античкиот период

Една од многуте енигми што се однесуваат на просторот на Рапублика Македонија во античкиот период секако е и прашањето за убикација на градот Пелагонија. Проблемот со неговата убикација пред се се должи на недоволната истраженост на теренот а воедно и на нецелосните а по некогаш и на контрадикторните податоци во историските извори.

Во оваа фаза на истраженост, кога немаме цврсти докази за локацијата на овој град, непродуктивно е да донесуваме неосновани заклучоци што воглавно се базираат на импресиите добиени од увидот на теренот.

Ливиј областа Пелагонија1 ја споменува во врска со поделбата на Македонија во 167 година пред н.е. Тогаш Пелагонците заедно со Линкестите, Еордејците и другите области од Горна Македонија влегле во четвртата македонска мерида. чијшто центар станал Пелагонија .!

Резимирајќи ги сите податоци што ни ги даваат Полибиј и Ливиј за Пелагонија во времето на римските освојувања добиваме ваква слика за оваа област: Пелагонија тогаш се граничела на југ со Линкестите, на запад со Дасаретите и Пенестите, на север со Дарданците. а на исток со Пеонните.2

Илустрација, стр. 184
Илустрација, стр. 185

1. Полошки манастир

2. Лок. Долиште, Прилепец 5. Лок. Букри, с. Брод

4. Село Суводол

1, 5. Тох. Pynxa, е. Црничани Според приложените карти во стручната литература Пелагонија главно се простирала на подрачјето на Мариово, од двете страни на Црна Река (Erigon)3 (види карта). Микулчиќ во областа Пелагонија го вклучува и непрекинатиот синџир хеленистички полисми од Балдедовци на југ спрема Суводол, Бонче, Прилепец до Плетвар, Марков град, Трескавец и Горно село на север.4 Сметам дека оваа негова констатација е издржанаи наоѓа поткрепа во историските извори и остатоците на теренот за што го приложувам следново:

- од Ливијевиот извештај за војувањето на Филип У со Римјаните во 199 година дознаваме дека римскиот конзул Сулпициј Галба, пред да тргне за Македонија, осигурил за себе помош од Дарданците и илирскиот крал Плеурат. За да го спречи доаѓањето на дарданската помош, Филип - подготвувајќи се за војна - го пратил својот син Персеј да ги запоседне премините што водат во Пелагонија.5 Според Венедиков, тоа би бил преминот на планината Бабуна, на патот од Велес за Прилеп, премин што од Дарданија води во Пелагониската рамнина;6

- во истиот Ливиев извештај се вели дека Римјаните тргнале на север, дошле во Стибера, и почнале да собираат жито од Пелагонија.7 Од овој Ливиев податок е евидентно дека областа Пелагонија зафаќала и дел од плодната рамнина Пелагонија, односно нејзиниот источен раб;

- за тоа дека областа Пелагонија во античкиот период се протегала и по источниот раб на пелагониската рамнина зборува и познатиот Страбонов податок за текот на Црна Река кој гласи: "... Еригон тече низ земјата на Илирите, Линкестите и Пелагонија, и оставајќи го градот од левата страна, се влева во Аксиј"“,8 од што можеме да заклучиме дека Еригон во својот горен тек не минувал низ областа Пелагонија, која, како што веќе наведовме, најверојатно се протегала и по источниот раб на пелагониската рамнина;

- следен аргумент. на кој не му е обрнато внимание, е тој што се до шеесеттите години од овој век, кога е извршена регулација на коритото на Црна Река во јужниот дел од својот тек низ пелагониската рамнина (подрачјето на Битола), таа го поплавувала полето создавајќи непроодно блато а во поголемиот дел од годината поплавените површини претставувале природна граница помеѓу Линкестида и Пелагонија9;

- на крајот уште еден податок. Имено, се работи за една комуникација што се протегала покрај западните стрмнини на Селечка планина, односно вдолж источниот раб од пелагониската рамнина, и го поврзувала Прилеп со Воден, најверојатно Керамие со Едеса. Оваа комуникација се уште може да се следи по одредени делови на теренот, а кај месното население е позната како "Друмот". Неа ја евидентира Микулчиќ“,10 а ја споменува и Томовски. зборувајќи за средновековна Пелагонија за која смета дека била изградена на месноста "Градиште", што се издига на левиот брег на Црна Река. и тоа пред влезот на реката во споменатава клисура. Локалитетот е заграден од три страни со долови и стрми ридови и е полн со грамади од камен. Градиштето, коментира понатаму Томовски, доминира над југоисточниот дел од пелагониската рамнина, а некогаш го контролирало патот што водел од Островот преку "Мостовите" на Црна Река, па по источниот раб на Пелагонија, за Прилеп. Според Томовски, оваа комуникација секако ја искористил Василије II, на враќањето од Пелагонија за Воден во 1014 година.11 Со заштитните археолошки истражувања на просторот на с. Суводол - Битола, обусловено од експлоатацијата на лигнит од страна на рек-Битола, во 1977 година се вршени истражувања и на локалитетот "Анови". на околу 1.5 км западно од с. Суводол, односно на "Друмот", каде што се откриени темелни остатоци од градба од обли речни камења поврзани со кал со габарит 32,50 x 13,50 м. Градбата се состоеше од една поголема и две помали простории. Поголемата просторија е со димензии 31.00 х 6.00 м. Подот во градбата е со камени плочи. Според подвижниот материјал градбата временски е датирана од доцната антика до доцниот среден век.12 Во однос на прашањето за убикација на градот Пелагонија во античкиот период, анализирајќи го веќе споменатиот Страбонов податок за текот на Еригон како и податоците на Хиерокловиот Синекдем“13 и Зосимовите податоци за движењето на Готите“,14 Папазоглу е на мислење дека градот Пелагонија треба да се бара во долниот тек на Еригон. Во својата претпоставка наведува повеќе локации на овој простор, кои носат карактеристично име: "Град", "Градиште", "Црквиште" и сл., а во приложената карта градот Пелагонија, под знак прашалник, го лоцира јужно од Полошкиот манастир.15 (карта-1)

Микулчиќ, под импресија на преостанките на големиот полис кај месноста Долиште, с. Прилепец - Прилеп, претпоставува дека овде треба да се убицира градот Пелагонија16 во античкиот период и дословно вели: "... на една од неговите алки (мисли на непрекинатиот синџир на хеленистички полисми на источната периферија на пелагониската рамнина) има остатоци од голем полис од архајскиот до доцноантичкиот период кај лок. Долиште, с. Прилепец, со кој не може да се мери ни едно друго наоѓалиште во потесна Пелагонија и заслужува пред сите, ако не и единствено, да го изедначиме со старата Пелагонија". (карта-2)

На ова прашање се осврнува и Томовски, кој дава доста интересно толкување на веќе споменатиот Страбонов податок. Имено, Томовски смета дека треба да се има предвид дали Страбон докрај го согледал текот на Еригон затоа што според него текот на реката завршува во Пелагонија наместо во Пајонија, низ долгата и непроодна клисура од с. Скочивир па до с. Возарци. Ова свое мислење Томовски го поткрепува со определени описи на речни текови каде што е изоставен дел од текот на реката, како што на пр. византиската писателка Ана Комнина, давајќи опис на реката Дрим од Охридското езеро па до Јадранското море, не го прикажала делот што тече низ клисурата од Таш Маруниште до Шпиље, близу до Дебар.

Врз основа на изнесеново, понатаму коментира Томовски, градот што го споменува Страбон треба да се бара секако пред влезот на реката Црна во клисурата кај Скочивир, и тоа на територијата што се протега помеѓу селата Гермијан, Бач, Брод и Гнеотино, односно античкиот град Пелагонија го лоцира кај локалитетот Букри, с. Брод, каде што истражуваше екипа на битолскиот музеј (Мачкиќ-Симоска) и констатираа дека тоа било, како место, едно од најзначајните (ако не и најзначајно) во текот на неколкуте следни векови во јужниот дел на Пелагонија.17 (карта-3)

И јас во една прилика, исто како и претходните, под импресија на наодите на теренот се изјаснив дека како една од можните локации за убикација на градот Пелагонија во античкиот период би можел да се вброи и просторот околу с. Суводол - Битолско. Од материјалните докази во поткрепа на оваа претпоставка ги наведов комплексот "Сланец", каде што е откриена познатата ранохристијанска базилика со мозаични подови и богата мермерна декоративна пластика,18 доцнохеленистичките гробници во стена кај лок. Дибек,19 лок. Градиште помеѓу селата Суводол и Мегленци, како и остатоците од поголема населба на левиот брег од Ореовската река. Овде секако треба да се споменат и епиграфските споменици од кои позначајни се вотивната плоча од мермер со претстава на Дионис“20 и многубројните надгробни споменици и друг археолошки материјал. Во прилог на оваа претпоставка се и близината на "Друмот"и плодната рамнина Пелагонија. (карта-4)

Во последно време, рекогносцирајќи го теренот околу с. Црничани - Битолско, дојдов до извесни сознанија што ме наведоа на претпоставка дека и овој терен не е ништо помалку значаен од претходните, каде што би можеле да го убицираме градот Пелагонија во античкиот период. Имено, кај локалитетот Рупка којшто се наоѓа на 1 км западно од с. Црничани, на самиот раб на пелагониската рамнина. по површината има трагови од населба со континуитет на живеење од праисторијата до доцната антика. Покрај неколкуте натписи откриени на овој терен откриен е и долниот дел од монументален мермерен саркофаг по аглите од надворешната страна украсен со пластично прикажани розети. Во склопот на некрополата е и комплексот Св. Петка - веројатно врз темелите на античка градба. Само на 2 км јужно од овој локалитет има возвишение што доминира над околниот терен и го НОСН топонимот 5 Тврди град"!21 По површината се евидентирани фрагменти од керамички садови од бронзеното време до доцната антика, при што преовладува застапеноста на керамички фрагменти од бронзеното време. На околу 2 КМ С-Н од локалитетот Рупка откриени се остатоци од непознат антички град со богат фонд статуи на божества, почесни статуи на граѓани и други камени споменци.22 Овие импресивни наоди не ја исклучуваат можноста за убикација на градот Пелагонија. (карта-5)Предноста на лок. Рупка, с. Црничани, во однос на претходно наведените локации за убикација на градот Пелагонија во античкиот период е таа што се наоѓа во средишниот дел на областа Пелагонија, покрај плодната рамнина Пелагонија и на подеднаква оддалеченост од античките градови Хераклеја и Стибера.

Во последно време предлогот на Микулчиќ за убикација на градот Пелагонија во античкиот период кај месноста Долиште, с. Прилепец - Прилеп. добива се повеќе истомисленици. Папазоглу, која порано се имаше определено за Мариовската област, односно за долниот тек на Црна Река, во своето дополнето издание на "Македонски градови во римскиот период23 од 1988 година, и покрај тоа што го наведува Хиеро- * И. Микулиќ, Непознат антички град кај Мојно, гзфф 22, Скопје. 1970, 325-352.

Лок. Тврди Град, с. Црничани, Битола
Лок. Тврди Град, с. Црничани, Битола

кловиот Синегдем како најсигурен доказ за егзистенцијата на еден од осумте градови во тоа време во Македонија Секунда, каде што градот Пелагонија е спомнат пред Стоби, Аргос и Астраион, градови сместени на Вардар или во непосредна близина, а тоа доаѓа како потврда за локација на градот Пелагонија во долниот тек на Еригон. Сепак, при крајот од својот осврт дословно вели:"... во меѓувреме сме на мислење дека пределот на Прилепец24 има голема шанса да биде Пелаго-

Дел од саркофагот, лок. Рупка. с. Црничани. Битола
Дел од саркофагот, лок. Рупка. с. Црничани. Битола

Јосифовска-Драгоје-ВИЌ како можна локација го прифаќа Прилепец25 a Лилчиќ вели дека градот Пелагонија бил можеби кај Прилепец. Нешто подоцна Лилчиќ ќе напише: "Досега изнесените сознанија во стручната литература за историските, епиграфските и материјалните податоци околу проблемот на локацијата на градот Пелагонија не даваат сигурни податоци за точното лоцирање на неговата местоположба. лика Македонија (Том 1), дословно вели: "... во истражувањето засега се истакнува просторот на рамнината Пелагонија чии населби се во голема мера регистрирани и представени во литературата. Нивното датирање е изведено преку подвижниот материјал и направен е обид за идентификација. Тоа се населбите на Бучински Рид (Alkomena), во Градиште (Brianion), во Заград (Прилеп), во Дебреште. во Црнобуки и во Прилепец (Пелагониа) - според претпоставката на Микулчиќ.26

Во ситуација на недоволна истраженост на теренот, немање на индиции за постоење на населба на предложениот простор за областа Пелагонија во античкиот период од типот на Хераклеја, Стибера, Стоби и др., како и оправданата присутност на многубројните импресии добие-НМ од увидот на теренот и материјалните остатоци, своја тежина и оправданост има мислењето на Папазоглу. Имено, таа дословно вели: "Во Македонија, секако, како и во некои други римски провинции во коишто градскиот живот постепено го потиснуваше старото племенско уредување, постоеа такви општини - civitates - во коишто жителите, иако растурени во повеќе помали населби, имаа муниципално уредување. Тие општини имаа заеднички магистрати: собрание и совет,а населбата во којашто беше седиштето на тие заеднички управни органи не се издвојуваше од останатите, но општината го задржуваше името на племето, односно областа27 ".28

За тоа како една населба со новата територијална поделба може да се поистовети со областа и да го прими нејзиното име, ќе се послужиме компарирајќи со една појава од нашето современо живеење. Имено, со расформирањето на Битолска околија, покрај општините Прилеп и Крушево, како посебна административна единица, се издвои и областа Демир Хисар. Таа немаше градска населба, а ја сочинуваа над триесет селски населби со различен степен на развиеност. Селото Мургашево, едно од најслабо развиените, благодарејќи на својата поволна географска положба, во средишниот дел на новоформираната општина Демир Хисар и лоцирано на патот Битола-Кичево, стана нејзин административен центар и почна забрзано да се развива добивајќи карактеристики на помала градска населба. Нејзиното првобитно име - Мургашево - веќе не се употребува, а населбата го носи името на областа, односно името на општината, Демир Хисар.

Tome Janakievski

Institute and Museum, Bitola

CONTRIBUTION TO THE ISSUE OF IDENTIFYING THE - LOCATION OF THE TOWN PELAGONIA IN ANTQUITY

Белешки

  1. ®. Папазоглу. Хераклеја и Пелагонија, Жива антика год. IV, св. 2, Скопје, 1954, 330- 331; Ф. Папазоглу, Македонски градови у римско доба, Жива антика, посебна издања, књига I, Скопје 1957, 203; E. Papazoglu, Les villes de Macedoine a Геродие Romaine, Bulletin de correspondance Hellenique, Supplemend XVI, L’ecole francaise d“Athenes, Athena, 1988, 282. ↩
  2. ф. Папазоглу, Хераклеја и Пелагонија. 331; Ф. Папазоглу, Македонски градови..., 203; E. Papazoglu, Les villes..., 282. ↩
  3. ф. Папазоглу, Македонски градови..., 209. ↩
  4. I. Mikulčić, Pelagonija u svetlosti arheoloških nalaza od egejske seobe do Avgusta, Tom III ADJ, Arheološki muzej - Skopje, Skopje 1966, 71. ↩
  5. Ф. Папазоглу, Хераклеја и Пелагонија, 328; Ф. Папазоглу, Македонски градови..., 202. ↩
  6. Ф. Папазоглу, Хераклеја и Пелагонија, 330; Ф. Папазоглу, Македонски градови..., 202; F. Papzoglu, Les villes..., 206. ↩
  7. Ф. Папазоглу, Хераклеја и Пелагонија, 328 - 329. ↩
  8. Ф. Папазоглу, Хераклеја и Пелагонија, 332; Ф. Папазоглу, Македонски градови..., 204-205; Папазоглу е во право кога се сомнева во потполната прецизност на овој Страбонов податок затоа што Еригон најпрво тече низ земјата на Деурион па потоа влегува во Линкестида.; Ф. Папазоглу, Хераклеја и Пелагонија, 332. ↩
  9. I. Mikulčić, Pelagonija..., (види карта). ↩
  10. Томовски, Градиштето на средновековна Пелагонија. Жива антика XVII, Скопје, ↩
  11. , 245-246 и заб. 25. ↩
  12. Археолошки комплекс "Суводол" Извештај 1977 г., Завод за заштита на спомениците и културата, природните реткости и музеј - Битола, Републички завод за заштита на спомениците и културата - Скопје, Археолошки музеј на Македонија - Скопје, 54-50. ↩
  13. ; E. Papazoglu, Les villes..., 287. ↩
  14. @. Папазоглу, Хераклеја и Пелагонија, 339; Ф. Папазоглу, Македонски градови..., 208: ↩
  15. Papazoglu, Les villes..., 286-287. ↩
  16. ф. Папазоглу, Хераклеја и Пелагонија, 341-342; Ф. Папазоглу. Македонски градови... e MikulGié, op. cit., 71. "7 Т. Томовски, ор. cit., 245. ↩
  17. Ф. Месеснел, Ископавања у Мариовском Суводолу. Гласник скопског научног друштва XI, Скопје, 1932; Ф. Месеснел, Старохришнанска базилика у Суводолу код Битоља. књ. I, Скопје. 1937, 72: Т. Јанакиевски. Археолошки комплекс Суводол, локалитет ↩
  18. Керамидница" и прашањето за убикација на античката населба Пелагонија, Масеԁ. acta Archaeol. 5, Прилеп, 1979, 75-82. ↩
  19. Т. Јанакиевски, Три доцнохеленистички гробници во стена од лок. "Дибек" с. Суводол ↩
  20. Битола, Maced. acta archaeol. 13, Скопје, 1993, 149-161. ↩
  21. ф. Месеснел. Ископавање у мориовском Суводолу. ГСНД. Скопје. 1932, 203; Т. Janakievski, Antiéki teatar па tlu Jugoslavije (katalog) Novi Sad, 1979, кат. ед. 11. ↩
  22. Mikuléié, Pelagonija..., (види карта). центар на четвртата македонска мерида, градот Пелагонија, се уште не може со сигруност да биде лоциран. ↩
  23. Археолошките локалитети кај Прилепец претставуваат само една можна варијанта за негова убикција.25 ↩
  24. Битракова-Гроздано-Ва, во својот прилог на Археолошката карта на Репуб- “4 E. Papazoglu, Les villes..., 288. ↩
  25. Papazoglu, op. cit., 288, f.n. So. ↩
  26. В. Лилчиќ, Б. Шелдаров. Кралевите на античка Македонија и нивните монети во Република Македонија. Македонска цивилизација кн. 1, Скопје 1994, 254; В. Лилчиќ. ↩
  27. Потрага по градот Пелагонија центарот на Македонија ТУ. Македонско наследство 1. ↩
  28. Скопје. 1996, Македонска цивилизација, 44. “8 B. Битракова - Грозданова, Хеленистички период, Археолошка карта на ↩
  29. Република Македонија. Том I, Скопје, 1994, 96; I. Мики, op.cit. 71. ↩
  30. ф. Папазогл . Македонски градови.... 207. ↩

Summary

Contribution to the Issue of Identifying the Location of the Town Pelagonia in Antquity

Among the numerous mysteries concerning the territory of the Republic of Macedonia in ancient times is the identification of the town Pelagonia.

Livy29 mentions the area of Pelagonia regarding the division of Macedonia in 167 B.C. At that time the Pelagones were included in the Fourth Macedonian meris together with the Lyncestai, Eordaioi and the other tribes of Upper Macedonia, Pelagonia becoming its center.

According to Миша, besides the area of30 Mariovo, Pelagonia also included the eastern edge of the Pelagonia plain, where numerous Hellenistic towns have been recorded. Both the sources and the archaeological finds provide evidence in favour of this assumption.

There are: several suggestions concerning the location of the town Pelagonia in antiquity. Papazoglou suggests that this town should be looked for around the lower course of the Erigon River in Mariovo, locating it to the south of the Poloski Monastery. (no. | in map) Under the impression of the remains in the field, Mikul€i¢ identifies the town with the site DoliSte in v. Prilepec near Prilep (no. 2 in

map). Tomovski offered a rather interesting interpretation of Strabo's information concerning the course of the Erigon River. His opinion is that the town must have been situated at the point where Erigon enters into the gorge near Sko¢ivar. In one occasion I assumed that the town of Pelagonia could have been located in the area of vy. Suvodol-Bitola (no. 4 in map).

I have recently come to an opinion, again under the influence of discovered archaeological remains, that the area around CrniCani-Bitola is no less important than the other suggested sites. In addition to the archaeological evidence, its central position in the area of Pelagonia and location at an equal distance from Heraclea and Stybera is an argument in favour of this assumption.

Lately the suggestion of Mikulci¢ concerning the location of this town at the site Doliste in the v. Prilepec is shared by an increasing number of scholars.

In circumstances of insufficiently surveyed terrain, lack of indications for the existence of a settlement of the type of Heraclea, Stybera, Stoboi, etc. in the suggested area for Pelagonia in ancient times, as well as the justified presence of numerous "impressions" obtained from the insight in the field and the material evidence, the opinion of Papazoglu gains in justification and thoroughness. She said: "In Macedonia, as in some other Roman provinces, there were civitates, in which inhabitants, although dispersed in several small settlements, were organized in municipal administration. These municipalities had common magistrates, an assembly and council. The settlement that was the seat of these administrative bodies was not differentiated from others, though the municipality retained the name of the tribe, i.e., the area".

Regarding the way a settlement can be identified with the region and adopt its name with a new territorial division, we could refer to an example from the modern times. Namely, with the division of the Bitola district, besides Prilep and KruSevo, the area of Demir Hisar was also differentiated as a separate administrative unit, though it did not include any urban settlement and consisted of several villages at a different stage of development. The village of MurgaSevo was among the least developed. Nevertheless, due to its favourable geographic position in the central part of the newly formed municipality of Demir Hisar, and having been located on the road Bitola-Kicevo, this village became its administrative centre, developing rapidly and achieving characteristics of a small urban settlement. Its original name MurgaSevo is no longer used, the name of the area having been adopted instead.