Macedoniae acta archaeologica 14 (1995) · стр. 67–75

Марвинци 1994, некропола

Во рамките на истражувачкиот проект "Долината на Вардар во I милениум", во јуни 1994 г. беа истражени 15 антички гробови, нумерирани во континуитет со претходните (бр. 150-164). Од нив, 14 гробови се откриени во сондата отворена во јужното подножје на акрополата, а на западниот крај на просторот на кој е досега копано. Гробницата бр. 150 лежи 200 м југозападно од челото на акрополата, на падината на Вардар. Имено, на тој простор има доста гробови од хеленистичкото време што мештаните ги откриле и диво ги копале зимата 1993-94. Притоа, ја раскопале и гробницата бр. 150 и стигнале до нејзиното дно, уривајќи го југозападниот зид. Извештајот го почнуваме со нејзин приказ.

Гробницата бр. 150 е всечена во почва од мека карпа и во неа се оформени дното и долните партии од ѕидовите. Горните делови се надѕидани со јадри парчиња кршен камен, без малтер. Дното беше премачкано со слој варовен малтер (кошулка), а судејќи по паднатите парчиња малтер околу зидовите, и тие биле покриени со слој малтер (Сл. 1).

Просторијата одгоре била покриена со свод од правилно изделкани блокови од бигор ("кафуљ"). Ние ја затековме гробницата без свод, меѓутоа, во паднатата земја во неа најдовме неколку вакви блокови. Сводот паднал очигледно уште во античко време и комората се наполнила со наноси од околниот терен.

Гробницата има квадратна основа, голема 2,80 х 2.50 м. Нејзиното дно лежи 1,80 м под денешната површина на теренот. Има ориентација з-и, со извесно отстапување и влез од исток. Влезот, широк 1.20 м, претставува обичен кос засек во почвата. Внатре, вдолж западниот и јужниот зид, од делкани блокови бигор се оформени 2 лежишта за умрените, високи 0,30 ми широки 0,70 м. До северниот зид, на средина, од камења оформени 3 тесни скалички завршуваат пред полн зид. На зидот тука, можеби, стоела насликана претстава (култна), а и скаличките имале несомнено култна намена. На западното лежиште, на северниот крај, откривме осамен човечки череп, а околу и под него изгорени човечки коски H пепел. Вакви горени коски И пепел се наоѓаа и во југозападниот и југоисточниот агол. Значи, се работи за 3 кремирани потреба, додека односот на черепот кон нив останува загадочен.

Сл. Та и 16 Гробница бр. 150, основа и пресек На дромосот Fig. 1 Grave 1, base and section of the dromos Fig. 1 Grave 1, base and section of the dromos
Сл. Та и 16 Гробница бр. 150, основа и пресек на дромосот Fig. 1 Grave 1, base and section of the dromos Fig. 1 Grave 1, base and section of the dromos
Сл. 2 Железни врвови од копја ки во цик-цак линии, густо наредени од ра-Fig. 2 Iron spearheads Fig. 2 Iron spearheads
Сл. 2 Железни врвови од копја ки во цик-цак линии, густо наредени од ра-Fig. 2 Iron spearheads Fig. 2 Iron spearheads

Во североисточниот агол на комората, на подот, лежеа 2 железни врва од копја (Сл. 2), со форма вообичаена во хеленистичко време кај нас, а најдени досега во Марвинци, Демир Капија, Беранци и др. Во југоисточниот агол, на лежиштето откривме еден алабастрон од сино стакло со нанесен орнамент од жолти нишмото на дното (кое е скршено, Сл. 3). Датирање: ова е втора по ред гробница од предримско време откриена во Марвинци. За разлика од претходната, која има комора, преткомора и изразит дромос со скали (македонски тип гробница)", бр. 150 има сосем упростена форма, раширена низ сите медитерански земји во доцнохеленистичко и римско време. Спомнатиот алабастрон во неа е2 типичен за П-Т век ст. е

Сл. 3 големина на умрениот, а врз ровот биле водорамно сложени плочи од цепен камен. Внатрешноста на ровот ја најдовме исполнета со мека темна земја, а скелетите распаднати од различни причини. Гробот 153 бил отворан уште во античко време, во гробот
Сл. 3 големина на умрениот, а врз ровот биле водорамно сложени плочи од цепен камен. Внатрешноста на ровот ја најдовме исполнета со мека темна земја, а скелетите распаднати од различни причини. Гробот 153 бил отворан уште во античко време, во гробот бр. 159 плочите пропаднала внатре во поново време и го здробиле скелетот, а бр. 152 со орање во наше време целосно е3 растресен. Капаците се откриени на длабина 0,40-0,90 mM под денешната површина на теренот. Скелетот во гроб 153 беше испружен на грб, со глава на западниот крај. Железните клинци во нив потекнуваат од дрвен сандак или клина - носилка. Вакви гробни форми се познати тука во Марвинци и од поранешните ископувања, како и во Демир Капија, Стоби (II век ст. е.) во Пелагонија, околу2 Охрид и др.

Групата гробови бр. 151-164 ја означуваат северната периферија на Јужната некропола во Марвинци. Нивната густина нагло опаѓа одејќи кон север, бидејќи на 30-50 м северно од нив неке се издига ритчето на акрополата. Поради својата периферна положба, тие биле наменети за покојници од скромно потекло и имаат скромни гробни дарови. Меѓу нив, 3 гроба се со инхумација, а другите со кремација. Како што ќе видиме од натамошниот приказ, не постои голема временска разлика меѓу3 нив. Инхумираните се веројатно нешто постари, од II-I век од ст. е., а кремираните од доцниот I век од ст. е.

Гробовите бр. 152, 153 и 159 се со инхумација. Имаат едноставна конструкција: во здравица е вкопан ров со

Осум гробови со кремација претставуваат одвај забележливи плитки

овални јами, исполнети со изгорени парчиња човечки коски и пепел и со

" Г. Микулчиќ, Хеленистичка гробница од Марвинци, Културно наследство ХІІ-ХІІІ, Скопје 1985-86. понекој предмет меѓу нив. Нивната големина варира од 0,30 х 0,40 м до преку 1 м, во зависност од тоа колку изгоретините се рашириле под влијание на влагата во околниот терен. Во неколку случаи јамата беше омеѓена со понекое парче од тегули, камен или парче од поголем сад. Врз се ова беше насипана мала могила, висока околу 0,30 м, а врз неа нафрлани парчиња од поголеми керамички садови, веројатно од задгробниот ритуал. Други гробни дарови и нема.

Вакви гробни конструкции се откопувани и досега во Марвинци, а познати се и во Демир Капија (кај Болницата) и Згрополци - во Повардарје, во Беранци ("Над Село") кај Битола и др.4

Гробовите бр. 156, 158 и 160 претставуваа урни, со собрани изгорени коски, претходно измиени. Во јамата околу урната и под неа имаше пепел и горетини од други материи. Урните беа поклопени со други садови, а во еден случај имаше и железни клинци и други дарови. Како урни се користени кујнски амбалажни грниња со кренати потковичести рачки. Вакви исти урни се ископани и порано во Марвинци, датирани во П век од ст. e.,5 a познати се и во Стоби, на преминот од хеленистичко во римско-царско време.

Кремација во урни, со претходно измиени парчиња коски, е6 типичен обичај кај италските народи, а нивната појава во Македонија очигледно треба да се поврзе со присуството на Римјаните по Граѓанските војни и нивното колонизирање во Македонија (доцен I век од ст. е.) 5

Во натамошниот текст даваме приказ само на оние гробни наоди што можат временски и културно точно да се определат.

“ В.Сохоаоесха, Исар-Марвинци, 72, 73, 84.

Илустрација, стр. 71
Сл. 4 Сл: 5
Сл. 4 Сл: 5
Сл. 6
Сл. 6

Гроб 151:

- Македонска бронзена монета. Амфипол (187-31 г. ст. e.).7 Многу излижана од долга употреба.

- Керамичка ламба од доцнохеленистички тип (II век ст. е.)“.8 (Сл. 4) - Вретенест балсамариј, сиво печен, со форма вообичаена во II-I век ст. е. (Сл. 5). Познат е на низа наши локалитети и секаде во Медитеранот.9

- Минијатурна пиксида без капак (Сл. 6).

Гроб 152:

- Мала амфора, боена на рамото, со 2 ленти од разреден фирнајс. Може да се датира во доцниот П или I век од ст. е.10

Сл.7 - 13 железни клинци.
Сл.7 - 13 железни клинци.

Гроб 153:

- Ехинус-паничка, сиво печена и боена

, 34, No 28.

со разреден графитен лак. Веројатно од II век од ст. е.11 (Сл. 7). "“ gonija, 76-77.

Сл. 812
Сл. 812
- Плитка паница со вертикален обод
- Плитка паница со вертикален обод
Сл.9 и прстенеста нога. Служела како капак на урната (Сл. 9). Ww Гроб 158: | - Грне како претходното. Висина 25 см. Служело како урна (Сл. 10). - Низок капак со мало раче-чеп, неукрасен. Најден врз урната. - Железни двокраки ножици (една половина нед
Сл.9 и прстенеста нога. Служела како капак на урната (Сл. 9). Ww Гроб 158: | - Грне како претходното. Висина 25 см. Служело како урна (Сл. 10). - Низок капак со мало раче-чеп, неукрасен. Најден врз урната. - Железни двокраки ножици (една половина недостига). - Железна игла (од фибула?) и ба- | карно алче, со нејасна намена. Гроб 159: - Бронзена монета, Амфипол (187-31 Сі. 11 г. од ср. e.)'”,13 мошне излижана.
Илустрација, стр. 72

“A ула листовидна, со 2 игли. Лакот е во вид на шипка со кружен пресек, листесто проширен. Главата е исто проширена, со подвижни страни за фиксирање на игли (Сл. 11). Вакви фибули се познати од Дреново, потоа од Голем Град на Преспа и Опеница кај Охрид.

Сл. 12
Сл. 12
Сл. 13
Сл. 13

Гроб 160:

- Грне исто како претходните, украсено со 3 ленти од разреден фирнајс. Служело како урна.

- Пет унгвентариуми од вретенест тип, сиво до кафеаво печени. Формата е мошне издолжена и типолошки упатува на подоцнежно време (доцен I век од ст. е.).

- Бронзени монети на Амфипол (187-31 г. од ст. е.) и Солун (148-ок. 30 г. од ст. е.).5 Мошне се излижани и упатуваат на доцно време.

- Железна лачна фибула со глава на федер и со напред извлечена плочеста нога (Сл. 12). Спаѓа во групата доцнолатенски и северноиталски фибули од доцниот I век од ст. е. Во Босна е наречена ипезерине. Се јавуваат овде-онде во Македонија: на Требенишко Кале кај Охрид, Чепигово во Пелагонија, Дреново и Стоби во Повардарје.16

- Железен прстен со проширена глава и втиснат овален простор за гема (Сл. 13). Повеќе железни предмети со нејасна намена: 2 мали длета, 2 алки, 1 иглаи 6 клинци.

Илустрација, стр. 73

- Минијатурен керамички сад-чаша со една рачка, грубо моделиран без колце и со неправилна форма. Служел како детска играчка? (Сл.14).

- Теракота - гола женска фигура во седечка поза. Косата и е насобрана назад, во издаден КОК. Наместо раце, има само чкунки (Сл.15). Ова може да претставува Афродита (ориентален тип, гола, на престол) или нејзина свештеничка (хиеродула)..17 Повеќе идентични теракоти, фрагментирани, најдени се во пештерното светилиште на оваа божица Голем Змеовец кај Дрен, Демир Капија...18 Според главнината на дру-: гите наоди, тне потекнуваат од истекот на хеленизмот (доцен I век од ст. с.).

Сл. 15
Сл. 15

G. MIKULCIC - Skopje G. KARAPETKOV19 - Valandovo SUMMARY

Белешки

  1. B. Filarska, Szkla starozytne, Warszawa 1952, 70, 71, Tab. VI, 1,2. ↩
  2. В. Соколовска, Исар-Марвинци, Скопје 1986, 73-75; И. Микулчиќ, Топографија на Стоби во предримско време, Год. збор. на Фил. фак. 38, Скопје 1985, 101-116. ↩
  3. I. Mikulčić, Pelagonija u svetlosti arheoloških nalaza, DISS. III, Skopje-Beograd 1966, 80 (Беранци и други пелагониски некрополи). Повеќе десетици гробови со вакви конструкции, откопани во 1991 г. во Згрополци на Вардар, датирани се со монети на македонските градови од II до I век од ст. е. наодите во Народен музеј - Т. Велес, необјавени. ↩
  4. В. Соколовска, Исар-Марвинци, 72, 73, 84. век од ст. е., сп. Блаватскии, Истории античноќ расписнои керамики. Москва ↩
  5. J. M. C. Toynbee, Death and burial in the Roman World, London 1971, 33-42; A. Stojanović, Pogrebne forme u rimsko vreme na području G. Mezije, Beograd 1979; за населувањето на војската од армиите на Помпеј и Цезар, М. Антониј и Октавијан Август во новооснованите колонии во Македонија, сп. P. Collart, Philippes, ville de Macédoine, Paris 1937, 44-47. ↩
  6. H. Gaebler, Die antiken Münzen Nordgriechenlands, Makedonia und Paionia, Bd. II, Berlin 1935, 34, No 28. ↩
  7. R. H. Howland, The Athenian Agora, Vol. IV, Greek lands and their survivals, Princeton 1958, 133, 134, Pl. 20, 40 (крај на III-II век од ст. е.). , 134, Pl. 20, 40 (крај на Ш-П век од ст. е.). ↩
  8. B. Соколовска, Исар-Марвинци, Т. 16, 17, 18 (2 век од ср.e.); И. Микулчиќ, Топографија на Стоби, 109, Сл. 9 (гроб 212, ран II век од ст. е.). ↩
  9. Robinson, The Athenian Agora, Pottery of Roman Period, Princeton 1959, Pl. 18, M 39, 40. и С ↩
  10. В. Соколовска, Исар-Марвинци, 82, Т. 88 (III-II век од ст. е.); за графитниот лак од II-I век од ст. е., сп. Блаватский, История античной расписной керамики, Москва 1953, 25. ↩
  11. В. Соколовска, Исар-Марвинци, 84, Т. 2.5 (гроб 18) и 16.4 (гроб 17, II век од ст. е.). За распространетоста на оваа форма во Пелагонија во II-I век од ст. е., сп; I., Mikulčić, Pelagonija, 76-77. ↩
  12. H. Gaebler, 1935, 34, No. 26. триумвирите. ↩
  13. I. Mikulčić, Pelagonija, 78; В. Битракова-Грозданова, за гробот бр. 3 од Требенишко Кале, Maced. acta archaeol. 11, Скопје 1987-89 (1990), 119-126. ↩
  14. , 25. 14 В. Битракова-Грозданова, Споменици од хеленистичкиот период во ср Македонија, Скопје 1987, 77, Т. У, 6-8. ↩
  15. H. Gaebler, 1935, 34, No 28 (Амфипол) и 119, No. 12 (Солун), по 148 до времето на триумвирите. ↩
  16. , Mikulcic, Pelagonija, 78; B. Budipaxosa-[posdanoea, за гробот бр. 3 од Требенишко ↩
  17. Kane, Maced. acta archaeol. 11, Скопје 1987-89 (1990), 119-126. as Mollard-Besques, Catalogue raisonne des figurines et reliefs en terre-cuite grecs et romains, ↩
  18. Myrina, Paris 1963, 12, Pl. 9 e, f. ↩
  19. Ten од овие наоди се изложени во Музејот на Македонија, Археолошки оддел - Скопје, необјавено. ↩

Summary

Marvinci 1994 -Necropolis

In the scope of the research project "The Vardar Valley20 in the First Millennium BC21, excavations were continued at the South Necropolis at the site of Isar in village Marvinci near Valandovo. Fourteen new22 graves were discovered, as well a chambertomb located S/W of the front part of the necropolis. The chamber tomb is cut into soft rock and built of crushed stone without mortar. The walls and the bottom are coated with lime mortar. It is of quadrangular base measuring 2,80 x 2,50 m, two alveoles having been cut in bigor at the bottom for the deceased. The chamber-tomb was presumably plundered in the old times and only 2 iron spearheads and a glass alabastron have been preserved. It is dated to the 2n century BC.

Three of the other graves have shown burial with inhumation in a plain construction, in which the dug pit is covered by stone slabs. The grave finds discovered in these graves date them to the 2nd century BC.

Cremation has been discovered in eight graves consisting of shallow pit with cremated bones and ashes, marked with river pebbles and covered with a small barrow.

Three graves consist of kitchen pots - urns, in which the formerly cremated bones have been gathered and covered with another vessels. They are also dated to the 2nd century BC.