Macedoniae acta archaeologica 14 (1995) · стр. 241–247
Терминот "chipped stone industry" во македонската археологија
Рудиментарната поделба на старо камено време (палеолит) и на "младо камено време (неолит) или период на делканиот камен и период на мазнетиот камен - пошироко може да се заснова врз техниката на обработка на каменот: едноставни технички постапки на најелементарните орудија во долниот палеолит, посложени технологии во средниот палеолит и уште понови технологии на обработка на каменот во горниот палеолит. Потоа следат процеси на микролитизација во мезолитот и неолитот и опаѓање на производството на артефакти од делкан камен. Тоа не значи нивно исчезнување, туку и натамошно постоење истовремено со мазнетиот камен,1 како ново техничко откритие. И не само тоа, артефактите од делкан камен постојат И ВО енеолитот. 5
Во археолошката литература и натаму терминологијата се разликува во зависност од авторот, од јазичното подрачје И ОД традицијата. Под истиот термин се подразбираат различни поими и обратно, и затоа проблемот на адекватна терминологија е cè уште отворен. Ова особено се однесува на почетните чекори, односно кога се работи за првични изучувања, за нов ВИД археолошки материјал, кога недостигаат информации, а постои сиромашна традиција. Токму поради тоа, во овој текст ќе биде зачнат терминолошкиот поим што се јавува кај еден вид археолошки материјал - "првиот дел од природата што ги преобликувале човековиот ум и човековата рака" - ракотворниот камен.
Во последните децении на овој век во многубројните археолошки истражувачки центри и на исток и на запад е прифатен еден универзален термин на англиски јазик "Chipped stone industry" или "Chipped stone assamblages", кој се однесува на изработка на камени алатки со техника на делкање во еден долг временски сл од старото камено време,2 па се до почетоците на металното време.
| it Срејовиќ, Дијалог човека са каменом, Човек и камен, Београд 1990, 92-119. Според дефиницијата на проф. И. Радовановиќ, одредена збирка делкани камени орудија претставува збир од алатки кои одредената популација на одредено место (локалитет) ги користела за одредени активности. Конкретниот изглед на Во консултации со научните работници од Институтот за македонски јазик, овој термин е преведен вака: делкана камена индустрија (изработка), т. е. збирка на делкани камени артефакти, односно делкани камени орудија.3 Англискиот термин преовладува во стручната литература и, независно од јазичното подрачје и од преводот на некој од другите јазици, го има истото толкување. Стручњаците овој вид материјал исто така послободно и пошироко го именуваат. Во однос на видот на суровината, често се среќаваат наслови како што се: кремен инвентар, кремена продукција или кремена индустрија4 , потоа - силексен материјал. кварцна индустрија, кварцитна индустрија и воопштените именувања како што се: камено орудие, литичка индустрија, литички артефакти. .
Истражувањето на делканите камени орудија има своја еволуција. Како метод на изучување, најдолга историја има типолошката анализа. Во првата половина на XX век истражувањата се особено интензивни во Франција и Англија. Новите наоѓалишта се се покомпликувани, се јавуваат разни типови и подтипови алатки и се прават обиди овие типови да се организираат во системи, класи и категории, но се до појавата на типолошките лексикони на Ф. Борд, Д. де Сонвил-Бордова и Ж. Перо. Трудовите на овие автори за мнозина стручњаци претставуваат окончување на типолошката конфузија. Формирани се листи на карактеристични типови изведени според формата на алатката и начинот на ретуширање. Напредокот е постигнат со изнаоѓање нов метод на анализа. Типолошката листа се однесува на сите збирки делкано орудие, а особеноста на поединечната збирка не доаѓа до израз кај поединечните типови, туку во процентуалното учество на сите категории типови орудија. Недостатоците на лексиконот се појавиле, пред се, во тоа што тие типолошки листи се базираат врз материјалот што потекнува од палеолитските и мезолитските локалитети на Франција и на тој начин се појавиле тешкотии при проучувањето на материјалот од другите географски области и хронолошки периоди. Настанала потреба од проширување на лексиконот, а тоа пак предизвикало недоразбирања. Се јавуваат разни правци на развитокот во проучувањето на збирките делкано орудие, во зависност од истражувањето и од истражувачот.
Појавата на студиите за аналитичка типологија донесуваат синтеза во рамките на овој вид материјал.7 7 Надминати се општите типолошки лексикони, а новиот метод за обработка на податоците овозможува анализа на сите збирки делкано орудие од почетокот на горниот палеолит до времето кога престанало интензивното производство на делкани камени артефакти во металното време.
Во Полска, Бугарија, ср Југославија и други земји се применува методот на полските истражувачи Ј.С. Козловски и С. K. Козловски и, доколку го прифатиме во нашата археологија, заради уедначеноста при обработката и поделбата на материјалот, овој метод би ги олеснил прашањата и дилемите околу комуникациите со соседните региони и споредбите со најблиските соседи.
Примарните критериуми при организирањето на типолошките концепти подразбираат8 атрибутска и морфотехничка анализа. Типологијата на дескриптивниот карактер е најблиска до идеалот на објективноста во опишувањето, но анализираните атрибути се субјективно избрани (критериум на "избор"). Морфотехничката анализа подразбира морфолошки и морфометриски карактеристики. Ваквата анализа ни ги дава следниве информации: техника на изработка, форма, функција,9 културна традиција и хронологија на етапите на кункурата; Сите овие раното можат да се прикажат со класична типологија, освен функцијата". Функцијата на артефактот може да се претпостави врз основа на неговата форма и нашата субјективна идеја за употреба, но нема сигурни докази дека и тогашниот човек ја имал истата идеја. Функционалната анализа не ја исклучува класичната типологија, напротив - ја збогатува, и комплетната анализа на литикот се постигнува со соединување на обата метода. Функционалната анализа е анализа на траги за употреба на камените алатки. Методот се базира врз експерименталните истражувања и споредување на резултатите со оригинални примероци. Ѕа испитување се користат микроскопи (стереомикроскопи, електронски микроскопи и други кои зголемуваат 100-200 пати).10 Со функционалната анализа се потврдуваат податоците како што е контактот на артефактот со дрвото, коската, рогот, кожата и месото, како .
Д. Михаиловић, Орињасиенска кремена индустрија са локалитета Црвенка-АТ у близини Вршца (магистарски рад), Београд 1992. ” Lj, Сила Funkcionalna analiza okresanih kamenih artefakata, Metodologija, Arheo 06, „ Ljubljana 1987, 15-19, " .
Резултатите од морфотехничките и функционалните карактеристики на дадената збирка делкано камено орудие, заедно со податоците врзани за видот и потеклото на суровината и со резултатите на другите анализи (другиот подвижен материјал, живеалиштето, составот на земјиштето, флората и фауната) одат во прилог на комплетирањето на податоците, во смисла на културните промени во дадените економско-социјални околности.
Во Македонија терминот "Chipped stone industry" прв и единствен пат е употребен во 1976 година во публикацијата на М. Гимбутас "Македонија во неолитот" од ископувањата во Анзабегово, Светиниколско. Авторот на текстот, Е. Елстер, прави анлиза на 5.239 примероци, но поради различниот систем на класификација овој труд не може да се користи. “Денес, за жал, во Штипскиот музеј не с зачувана комплетната збирка.
Што се однесува до другите локалитети каде што се пронајдени делкани камени артефакти, ќе споменеме неколку од регионот на Овчеполието: неолитската збирка од локалитетот "Руг Баир", с. Горобинци, Светиниколско (брои 700 парчиња), потоа локалитетот "Вршник", с. Таринци, Штипско (13 парчиња), а за енеолитскиот локалитет "Пилаво", с. Бурилчево, Кочанско - може да се каже дека постои индустрија на делкани камени артефакти. но истражувањата се уште на се завршени.
Овие податоци за неколкуте археолошки локалитети од неолитскиот и енеолитскиот период наведуваат на размислување од повеќе аспекти. Во секој случај, досега овој вид материјал не е обработуван според денешните методи, односно класификации и, без разлика на бројната состојба ( 5, 20, 1000 или 2000 артефакти) материјалот сугерира определени информации за постпалеолитските индустрии.
Прашањето на палеолитот (за мезолитот не можеме да говориме бидејќи ниеден локалитет не е евидентиран како мезолитски13 ") е посебна проблематика. Досегашните минимални податоци кај нас се причина зошто овој најстар период од човековото живеење не ни е познат, а поради неистраженоста не можеме да заклучиме дека палеолитскиот човек ги населувал исклучиво регионите на нашите соседи - Бугарија, Грција, ср Југославија и таму оставил големи серии делкани камени артефакти.
Токму поради ова треба да се запрашаме - каде е примарниот делкан камен, оној што како традиција го наследуваат идните популации во мезолитот, неолитот и енеолитот? Вештината, T. е. технологијата на делканиот камен е пред cé производ на палеолитскиот човек. Оваа, навидум едноставна техничка постапка на најелементарното орудие претставува почеток на создавањето на човековиот свет, а технолошките достигања во обработката се усовршуваат и се употребуваат со илјадници години. Токму затоа делканите камени артефакти имаат хронолошки најдолга историска употреба од старото камено па cé до металното време. LJILIANA SALAMANOV14 KOROBAR - Skopje SUMMARY
Белешки
- алатки е диктиран од степенот на технолошките знаења (набавување суровини, обработка) и потребите (лов, риболов, земјоделство, обработка на други материјали) во дадената заедница. ↩
- Во српската археолошка литература, кај авторите: Д. Срејовиќ, И. Радовановиќ, Д. Михаиловиќ, ЈБ. Куричиќ - овој термин е преведен како: "окресана камена индустрија, збирка окресаних камених артефаката, окресана камена оруђа", додека во најновата хрватска литература, во текстовите на И. Караваниќ (Predlog osnovnog strukovnog nazivija га srednji i mladi paleolitik, Gornjopaleoliti¢ke kamene i koStane rukotvorine iz Spilje Vindije, Opuscula Archaeologica 16, 17 - Zagreb 1992, 1993) општиот термин се темели и натаму2 врз вооппштените именувања: "камене рукотворине, израђевине или артефакти, литички материјал, оруђа палсолитика." ↩
- Тодорова, И. Ваіісоѕ, Неолитното стопанство, Ново-каменната епоха B България, София 1993, стр. 168-186. ↩
- Welcher Von K-P, Silexinventare des Fruh-bis ‘Mittelneoitthi.unis aus den Grabunden von Eilsleben, Ischr. mitteldt. Vorgesch.Band 75, Halle/Saale 1992. ↩
- G. Laplace, La typologie Analitique et Structurale: base rationelle d’etude des industries lithique et osseuses, Banques de donnes arhéologiques, No 932, Paris 1972. ↩
- Д. Михаиловић, Оријасиенска кремена индустрија са локалитета Црвенка-АТ у близини Вршца (магистарски рад), Београд 1992. ↩
- Lj. Ćuričić, Funkcionalna analiza okresanih kamenih artefakata, Metodologija, Arheo 06, Ljubljana 1987, 15-19. ↩
- N. N. Skakun, Results of traseological examination of flint implements from neolitic settlements in Western Bulgaria, во публикацијата на I. Gatsov, Neolitic chipped stone industries in Western Bulgaria, Krakow 1993, 52-54. stone industry from Vinca, Centre for Archaelogical R~~~arch, Vol. 4, Belgrade 1981; I. Gatsov, Comparations with other regions, Conclusion, Neolithic chipped stone industries in Western Bulgaria, Jagellonian university, Institute of archaeologu, Krakow 1993, 45-51. ↩
- В. Санев, Младо камено време, Археолошка карта на Република Македонија, Том I, Скопје 1994, 26-34. ↩
- Rypuuuh, Кварцит-сировина за израду2 алатки, Гласник 8, Београд 1992, стр. 7- ments in Western Bulgaria, во публикацијата на I. Gatsov, Neolitic chipped stone industries in Western Bulgaria, Krakow 1993, 52-54. И |. Radovanovic, Ranoholocenska kremena industrija sa lokaliteta Padina u Derdapu (magistarski rad), Beograd, 1981. ↩
- Radovanovié M. Kaczanowska, J.K. Kozlowski, M. Pawlikowski, B. Voytek, The chipped stone industry from Vinca, Centre for Archaelogical Research, Vol. 4, Belgrade 1981; ↩
- Gatsov, Comparations with other regions, Conclusion, Neolithic chipped stone industries in ↩
- Western Bulgaria, Jagellonian university, Institute of archaeologu, Krakow2 1993, 45-51. ав. Canes, Младо камено време, Археолошка карта на Република Македонија, ↩
- I, Скопје 1994, 26-34. ↩
Summary
The Term Chipped Stone Industry in the Macedonian Archaeology
ARCHAEOLOGY
In the last decades of this century numerous archaeological centres in the east and the west have adopted a universal term "chipped stone industry15 or "chipped stone assemblages16 referring to the production of stone tools in the technique of chipping in the period from the Paleolithic to the beginning of the Metal Age. The researchers dealing with this material have more generally designated it in regard to the kind of raw material and we frequently see terms as: flint production or flint industry, silicate material, quartz industry and quartzite industry. There are also more general terms, such as, stone tools, lithic industry and lithic artifacts.
The research of the chipped stone tools follows its own evolution: as a method of research, the typological analysis have the longest history of application and the lexicons of F. Bordes, D. de Sonnevile-Bordes and J. Perrot are unavoidable, as well as the analytical typology and functional analysis. The terminology has later on in the archaeology differed in regard to the scholars. There are cases of the same term ‘referring to different notions and vice-versa. This discordance leads to confusion. Our neighbours in Bulgaria and S.R. Yugoslavia apply the method of the Polish scholars J.K. Kozlovski and 5.K. Kozlowski. In the Macedonian archaeology this kind of material has not been considered with the use the today’s methods and classifications. The initial steps are also made in regard to the research: there are very few data on the Peleolithic, Mesolithic sites have not been recorded and the knowledge obtained from the Neolithic and Eneolithic sites (160 Neolithic sites have been confirmed) leads to reflections in several aspects.
The term "chipped stone industry17 was only once used in Macedonia in 1976 in the publication of M. Gimbutas "Neolithic Macedonia18 reporting from the excavations in the village of Anzabegovo near Stip. 5239 specimens have been analyzed, but the work can not be used due to the different system of classification and the fact that the entire collection has not been preserved completely. In regard to the other sites in which chipped stone artifacts have been discovered, several of them from the Ovée Pole region deserve mentioning: Neolithic collections from the site of Rug Bair in the village of Gorobinci near Sveti Nikole (including 700 pieces) and VrSnik in the village of Tarinci near Stip (13 artifacts), whereas the Eneolithic site of Pilavo in the village of Buriléevo near Ko¢ani is said to have chipped stone artifacts, but the research has not been completed yet.
This exactly is the reason why we should pose the question of where the primordial chipped stone is, the one that has been inherited by the population to come in the Mesolithic, Neolithic and Eneolithic. The skill, ie., technology of chipping stones is, above all, production of the Paleolithic man. This simple technical procedure of the elementary tool actually marks the beginning of creating the world of the mankind, the technological achievements in its production having been improved and used for thousand of years. In this respect, the chipped stone implements chronologically have the longest use in the history, from the Paleolithic, as late as the Metal Age.