Macedoniae acta archaeologica 14 (1995) · стр. 185–200
Средновековната некропола "Крстеви"
На 1 км јужно од с. Корешница и 2,5 км западно од Демиркаписката Клисура - општина Неготино. се наоѓа лок. "Крстеви1." На околу 300 м западно од оваа месност се простира микролокацијата "Копанец", веројатно составен дел од овој локалитет.2
Лок. "Крстеви" како археолошко наоѓалиште, до скоро не беше познат за пошироката јавност. За него се дозна случајно, во 80-тите години, кога во музејската збирка на Неготино беше донесен фрагмент од сликана стаклена белезица што била најдена од мештаните при орање.3 Квалитетот на овој предмет, неговата старост (XI век) и самиот топоним беа предизвик за извршување подетални истражувања на теренот од кој потекнуваше.
Теренската обиколка покажа дека на ова место има и други површински наоди,а особено впечатливи се големите плочи од делкан песочник нафрлени по меѓите на неколкуте ниви и лозја што се протегаат на оваа локација. Сопствениците на имотите и постарите селани кажуваа дека тука со години при орањето наоѓаат плочи, односно гробови, човечки коски, прстени, белезици, приврзоци и сл. (Сл. 4).
По ова немаше никакво сомнение дека овде има пространа средновековна некропола која, за жал, е изложена на перманентно уништување со длабоко орање и која до определен степен е веќе девастирана (Сл. 1, 2).
Уште нешто високо го категоризираше ова наоѓалиште - неговата положба во подрачјето, кое е значајно - покрај другото - и како една од најважните балкански комуникации С-ј, но и и-з преку преодите кон Пелагонија и Овчеполието. Во Демиркаписката Клисура е сместен и градот Просек, една од најмоќните средновековни тврдини во Македонија. Граѓаните на Просек, околните подградија и населби се закопувани во повеќе некрополи, меѓу кои и: "Крстеви", "Копанец" и "Црквиште" во атарот на с. Корешница.4 На овие предизвици се надоврза уште една погодност; Музејот на град Неготино му понуди на Филозофскиот факултет (Институт за историја на уметноста и археологија) да состави истражувачка екипа и, на тој начин, да им се даде можност на студентите и магистрантите да ги стекнуваат или прошируваат своите теренски искуства од областа на средновековната археологија на Македонија. Со тоа, конечно се создадоа услови за огледен истражувачки пункт, толку важен за едукација на младите стручни кадри од оваа област.5
Во ноември 1992 година се извршени првите сондажни ископувања со заштитен карактер, при што се откриени 4 гроба на лок. "Крстеви"и 11 на микролокацијата "Копанец". Со оваа кампања се констатира дека постои хоризонтална стратиграфија со движење кон запад и југозапад како во рамките на потесното подрачје на лок. "Крстеви", така и во однос на "Крстеви" со "Копанец". Исто така се заклучи дека заради благата издигнатост на теренот лок. "Крстеви" е повеќе изложен на ерозија и девастирање одошто "Копанец", кој е во подножјето на оваа падина (Сл. 1).
Сумирајќи го сето тоа, а истовремено почитувајќи ги и потребите на современите жители од овој крај, како и степенот на расчистеност во имотно-правните односи, решено е натамошните ископувања да продолжат на најизвишениот дел од локалитетот "Крстеви", додека ископувањата на "Копанец6, кои уште од почетокот се нумерирани и водени како одвоена целина, да се одложат за понатаму.
Пробните сонди I u И, отворени на најдоминантниот дел од ок. "Крстеви" во 1992 година, во текот на ископувањата во 1993 и 19945 се проширени и вклопени во блок А од широко поставената квадратна мрежа на теренот (Сл. 3). Овде се откриени 64 гроба, од кои само гробот бр. 64 е на околу 20 м југозападно од блок А. Додека материјалот од највисокиот (веројатно и централниот) дел од некрополата може да се датира во времето од крајот на X и од XI век,7 пооддалечениот гроб бр. 64 (Сл. 8) е од првата половина на XII век", што е уште една сигурна индиција дека постои хоризонтална стратиграфија.
Врз основа на овие истражувања, изведени се неколку заклучоци релевантни да се дефинира карактерот на овој локалитет. Некрополата е од типот редови (Сл. 2) но со нагласени групации формирани врз основа на семејната врска меѓу покојниците (Сл. 3). Гробовите се ориентирани 3-u, со незначителни девијации. Ниту еден нема некое надгробно одбележување. Длабочината на гробните основи изнесува главно 0.30 - 0,70 м под површинското ниво на теренот, оттука и основната претпоставка дека поплитките гробови се преорани. Некрополата е пространа, еднослојна; покојниците биле инхумирани според христијанскиот ритус, а археолошкиот инвентар с од кругот на словенската материјална култура.
Пејзажот во кој е лоцирана некрополата e вообичаен за афинитетот на средновековниот човек во изборот на овие места. Таа се простира на блага „падина покрај брегот на Вардар, ширејќи се од најдоминантниот дел по падината кон запад и југозапад (Сл. 1). Во овој дел од некрополата гробните конструкции се на релација од слободни закони (Сл. 5), до делумно или целосно оградени вид на сандаци - цисти (Сл. 8, 9 а, б).
Поради исклучителната киселост на земјиштето, коските се скоро наполно уништени“8 (Сл. 5).
Остеолошкиот материјал го обработува м-р Фаница Велјановска - антрополог
од Музејот на Македонија - Скопје. Материјалот откриен во највисокиот дел од падината е постар и побогат од оној во подножјето, но засега се забележува дека скоро нема женски гроб (па и детски, особено ако се работи за девојче) без наоди. Всушност, целокупниот фундус наоди од сите 64 гроба од лок. "Крстеви" припаѓа кон накитот било да е тој во функција на облеќување, китење или да има амулетска улога. Оттука неговата застапеност и во одделни машки гробови.
Во ова соопштение, кое нема поголеми претензии одошто прелиминарно запознавање со спецификите на оваа средновековна некропола, ќе се прикажат и неколку карактеристични наоди, гробни целини и ситуации како илустрација и поткрепа на погоре изнесениве констатации.
По својата ексклузивност се истакнува гроб бр. 4.9 Тој припаѓа на младо женско лице од околу 20 години, погребано според христијанските норми, но се издвојува од другите11 со својата облека и накит. Од облеката се откриени остатоци од свила (дел од ракавот и од велот), како и микроскопски конраце. За нишки од злато и коприна од везо-
Покрај вообичаениот репертоар на белезици, прстени и наушници типични за втората половина на X, најдоцна до првите децении на XI век, меѓу кои има и рустични, секојдневни форми и евтини продукти за широка употреба, но и луксузни примероци, во овој гроб се откриени и раритетни и мошне необични парчиња накит. Тоа се сребрените петлици украсени со спирално навиткана жица, позлатеното 5вонче-амулет пришиено на облеката во пределот на срцето и позлатеното копче на градите, раскошниот ѓердан од "бисерни зрна" во комбинација со крупни сребрени мониста во вид на чушки од крин ис-ПОЛНЕТИ СО ПО едно камче-белутраче; потоа - писта и гушник - подбрадник од 6 крупни зрна 12 . "13 -
ваат многу примероци со идеограми на сонце, и тоа не ретко тројно прикажани Личноста од гроб бр. 4 била претставничка на виден социјален слој од просторот на Просек при крајот на X и почетокот на XI век. Не е исклучено таа да е опремена во невестинска носија која пак, ако не сосем идентична, во голема мера е блиска до кнежевско-болјарската, церемонијална одежда.
И гроб 1, кој припаѓал на жена од повисоките општествени слоеви (на возраст од околу 55 години), нуди интересен археолошки материјал и податоци за облекувањето и китењето во XI век, кога и се датира овој наод.
Врз основа на бројните податоци добиени при ископувањето (и покрај големите оштетувања нанесени од земјоделската механизација), извршен се обид за реконструкција на нејзиниот изглед, облека и накит (Сл. 12). Имено, таа од двете страни на главата, зад слепоочниците, има бронзени прапорчиња исполнети со по едно камче-белутраче и пришиени на белузлав свилен вел од кој е зачувано мало парче. Покрај ушите се откриени сребрени наушници од волински ии, левата рака е накитена со бројни (веројатно 6-7) темносини сликани белезици од стаклена паста и со сребрен прстен со вметнат темносин стаклен додаток, додека на десната има 4 бронзени белезици од репертоарот на локалната продукција и три прстени со иста провениенција, меѓу кои едниот е од типот "бурма14 (Сл. 12).
D’Arch. Slave Ш, 1979, 145-164. На лок. "Крстеви" се откриени и други необични аранжмани во облекувањето, китењето, како и обичаите поврзани со заштитата од подрек и лоши очи, кои - и покрај несомнената христијанска припадност на оваа популација (Сл. 4) - опстојувале како атавизми од постарите верувања.
Во таа смисла индикативен е детскиот гроб 29. Во него се откриени пар наушници-алкички, од кои на онаа оддесно се нанижани уште две минијатурни алкички, со што се потенцира амулетската улога на наушници-15 те. Под брадата, во пределот на вратот, откриена е низанка од крушковиден прапорец фланкиран со два кружни медалјона од позлатена бронза исполнети со по едно камче - чиј звекот секако има профилактичка улога за истерување на злите сили".16 (Сл. 13).
Паѓа в очи и тоа дека - покрај вообичаениот репертоар од накит типичен за просторот на Македонија од крајот на X до почетокот на ХИ век, како прстените со конусна глава, со стаклен украс во круната или со нагласени рамења на глава!" (Сл. 5, 6, 12), бронзените лентести белезици со еден шарнир со проширени краеви или оние со полн пресек или пак од стаклена паста!“ (Сл. 6, 8, 12), наушниците со 4 јаготки или со 3 јаготки и лунула наместо четвртата!“ (Сл. 6, 10), ѓерданите од разнобојни стаклени мониста (Сл. 5, 10) ити. - се среќаваат и материјали (на пр. "5" - наушницата од гроб 37 - Сл. 5), чие присуство одвај и да е потврдено во Македонија.
Г. Марјановиһ-Вујовиһ, Трњане, Београд 1984, 69; Е. Манева, "Средновековен В. М. Седова, Ювелирные изделия древного Новгорода (X-XV в.), Москва 1981, 31-34; Е. Манева, Средновековен накит ..., ор. cil., 62.
. Е. Манева, Средновековен накит ..., ор. си., 84-57, T. 76-82.
"9 Tbid., 50, 52, т. 15, 16. 9 Њи. 43, n. 160-163, т. 13, кат. бр. 63/3. Посебен куриозитет на овие истражувања е откривањето одделни решенија што се во функција на специфичните обичаи во врска со култот на мртвите. Имено, констатирано е дека постоел мал плоштад - платформа меѓу гробовите (33, 35, 38, 53 и 54), каде што се наоѓа кружна конструкција со изгоретини (Сл. 3 и 14a, 6). Конструкцијата (со Д-1.0 м) е оформена од камења и понекој цреп од античките урнатини во околината. Во нејзината внатрешност, на југозападната страна внимателно се наредени поситни камчиња кои прават помал кружен простор (Д-0,50 м) исполнет со интензивен гареж: јагленисано дрво и пепел. Преку целата конструкција и
покрај неа се забележани остатоци од животински коски (ненагорени) и кршена керамика, што оди во прилог на идејата дека овде можеби се вршел обичајот "страва", поврзан со култот на мртвите и со обредното земање храна при закоп или одделни помени на умрените.
Меѓу остеолошкиот материјал од оваа конструкција, заради фрагментираност, можеше да се идентификува само едно парче, и тоа како tuber calcis - коска од нога на домашна коза.
Популацијата што се погребувала во "Крстеви" секако живеела на ареалот на Просек, еден од најмаркантникедонија. Во изворите тој се споменува под ова име уште од 1014 година. Значењето на Просек е посебно нагласено во времето на осамостоените феудалци Добромир Хрс и Стрез кон крајот на XII и почетокот
на XIII век. кога тие имале свос седиште токму во оваа
и стратешки важна тврдина.
21 днализата е извршена во Палеонтолошкото одделение на Природно-научниот
музеј - Скопје.
2 B. Aleksova, Prosek - Demir Kapija, Slovenska nekropola i slovenske nekropole u истражувања на лок. "Крстеви", секако дека ќе се добие појасна претстава за животот во средното Повардарје и околината на градот Просек во текот на средните векови. Со оглед на комуникативноста на просторот и бројните посведочени настани од историските извори, со овие ископувања ќе се разјаснат и многу други проблеми во околниот простор - како социјални, стопански, верски и културни прилики, трговски врски, народни обичаи и друго. Истовремено се заштитуваат наведените некрополи од агресивното разорување, се создава пункт за едукација но и основа за трајна експозиција на материјалот во збирката на Музејот на град Неготино. ELICA MANEVA - Skopje SUMMARY
Белешки
- Лок. "Крстеви" е лоциран западно од патот што од мостот на Вардар води кон с. Корешница. Тој се простира на катастарските парцели: 1200/1, 1200/2, 1201, 1202, 1207 итн. ↩
- Микролокацијата "Копанец" се простира на катастарските парцели 1213/1, 1213/2 итн. Локалната селска патека што го пресекува локалитетот направила некои : гробови - цисти од камени плочи да избијат на површината. ↩
- Е. Манева, Средновековен накит од Македонија, Скопје 1992, 169, кат. бр. H/1, ↩
- [bid., 164-167. ↩
- Во периодот 1992-1994 година, во истражувачката екипа задоа учество дипломираните археолози Веселинка Боцеска, Сашо Ацески, Рубин Ристески, Паре Михајлоска и Давча Спасова, како и студентите Елена Стојанова, Васил Цветановски, Цветанка Тодоровска, Никола Велков и др. ↩
- Поради недостиг на финансиски средства, во 1995 година Министерството за култура не финансираше ниту едно археолошко ископување во Македонија. ↩
- Карактеристичен наод од гробот бр. 64 с прстенот кој според своите морфолошки карактеристики и претставата на стилизирано крилесто суштество може да се датира во првата половина на XII век. Е. Манева. Средновековен накит ..., ор. си, 88-89, Т. 85. ↩
- Остеолошкиот материјал го обработува м-р Фаница Вељановска - антрополог од Музејот на Македонија - Скопје. ↩
- Е. Манева, Дамите од Крстеви, Културен живот, XXXVIII, 1/93, Скопје 1993, 38-39. Е. Манева, Гробот бр. 4 од некрополата "Крстеви" кај Демир Капија, Свети Климент и Наум Охридски, Скопје 1995, 223-243. ↩
- Експертизата на текстилните влакна ја изведе проф. д-р Марија Бакалова во лабораторијата на Технолошкиот факултет - Скопје. Физичките и хемиските анализи во текот на истражувањата, како и конзервацијата на археолошкиот материјал ги изведува м-р Пере Тошев од Хемискиот факултет - Скопје. ↩
- Ботаничката експертиза ја изврши Зорка Ѓоргиевска од Природно-научниот музеј - Скопје; Ф. Бјанкини, А. Карара Пантано, Сé за цвеќињата, Скопје 1975, кат. бр. 298. ↩
- Cf. n. 11; Т. И. Макарова, Симметрия в растительном орнаменте древней Руси, Древняя Русь и Славяне, Москва 1978, 374-477; Б. А. Рыбаков, Язычество древней Руси, Москва 1987, 552. ↩
- Ако се следи тезата за соларната симболика на украсите за глава, се забележуваат многу примероци со идеограми на сонце, и тоа не ретко тројно прикажани ↩
- Z. Vinski, O postojanju radionica nakita starohrvatskog doba u Sisku, Vjesnik Arheološkog muzeja u Zagrebu, ser. III, sv. 4, 1970; M. Dekowna, Remarque sur la genèse de certains types de bijoux d'argent dans les trésors polonais en Moyen age, Rapports du Congrès Inter. D'Arch. Slave III, 1979, 145-164. ↩
- Makedoniji, Beograd, 1966; 7. Томоски, Средновековни градови во Македонија меѓу7 реките Вардар, Брегалница и Лакавица, Год. збор. на Фил. фак. 4 (30), Скопје, 1978, 270-277: И. Микулчиќ, Топографија на Stenae - Просек - Демир Капија, Год. збор. на Фил. фак., Скопје, 1988/89, 65-87; И. Kravari, Villes et villages de Macédoine occidentale, Paris 1989, 149-150; Е. Манева, Средновековен накит ..., ор. cit., 141-144, * Археолошките ископувања на теренот на Средно Повардарје се изведуваат главно во повоениот период - од 1948 до денес. Во нив учествувале бројни истражувачи (Ј. Корошец, Д. Вучковиќ, Н. Спремо-Петровиќ, Б. Алексова, Т. Томоски, И. Микулчиќ, В. Лилчиќ, Л. Петковска, Б. Бабиќ, М. Мандиќ, Ж. Винчиќ), но поопсежни резултати се објавени само од неколку истражувачи (Б. Алексова, ↩
- Томоски, И. Микулчиќ, cf. п. 21). ↩
Summary
Mediaeval necropolis "Крстеви" in тне village of Koresnica
OF KORESNICA
At the distance of 1 km south of the village of KoreSnica and 2,5 km west of the Demir Kapija Gorge in the Negotino district, the site of "Krstevi" is located, whereas the micro-location "Kopanec" stretches at some 300 m west of this area and is presumably a constituent part of the site.
The trial sondes I and II were dug at the most prominent part of the site "Krstevi" in 1992, having been widened and included into the Block A of the widely positioned quadrangular network in the field in the course of the excavations carried out in 1993 and 1994 (Fig 3). Sixty four graves have been discovered here, of which only Grave 64 was located at some 20 km southwest of Block A. The material from the top and probably the central part of the necropolis could be dated to the end of the 10th and the 11th century, whereas the further Grave 64 (Fig. 8) points to the first half of the 12th century, which is another certain indication of the existence of horizontal stratigraphy, i.e., of the expansion of the necropolis towards the west and southwest.
On the basis of this research, several conclusions have been inferred that appear to be relevant to designating of the nature of this site. The necropolis is of the type arranged in rows (Fig. 2) with certain distinction of groups formed according to the family relations of the deceased (Fig. 3). The graves are W/E oriented with slight deviations. None of them has shown any above-grave marking. The depth of the graves ranges mainly from 0,30 to 0,70 m below the surface level of the field, which gives rise to the basic assumption that the lower graves have been ploughed out.
It is a large one-layer necropolis, in which the deceased have been inhumed according to the Christian rites and the archaeological material points to the circle of the Slavic material culture.
The landscape in which the necropolis is located is the one usually shown in the tendencies of the mediaeval man in the choice of this kind of places. The necropolis is laid on a mild slope by the bank of the Vardar river, stretching from the top part of the slope westward and south-westward (Fig. 1). In this part of the necropolis, the grave constructions range from burials into unmarked grave pits (Fig. 5), to the ones partly or completely enclosed with smaller or bigger stones (Fig. 6). Boards have been used in few of the graves (Fig. 7) and there are cases of graves constructed of stone slabs in a form of cist (Figs. 8, 9a and 9b).
Due to the extreme acidity of the soil, the hones have been almost completely disintegrated.
It is apparent that in addition to the range of jewelry typical for the territory of Macedonia from the end of the 10th to the beginning of the 12th century, such as the rings with conical head, glass ornament in the crown. or pronounced head and shoulders (Figs. 5, 6 and 12), the bronze stripe-like bracelets with one scharnier, with widened ends ог with full section, or the ones made of glass paste (Figs. 6, 8 and 12), the earrings decorated with four strawberries or three strawberries and a lunular ornament instead of the fourth (Figs. 6 and 10), necklaces of variegated small glass beads (Figs. 5 and 10), there is also material (eg., the "5" shaped ear-ring worn over the ear from grave 37 - Fig. 5), the presence of which has hardly been confirmed in Macedonia.
A curiosity of these excavations is the discovery of certain solutions related to the specific rites associated with the cult to the deceased and the ritual distribution of food at the funeral and commemoration.
Among the other osteologic material from this structure, only one piece could be identified as tuber calcis - leg's bone of domesticated goat.
The population buried in "Krstevi" must have lived in the area of Prosek, one of the most prominent fortified towns in the territory of Macedonia in the Middle Ages.