Macedoniae acta archaeologica 14 (1995) · стр. 149–154
Две култни слики од музејот во Прилеп
Во текот на 1983 година Прилепскиот музеј беше известен од Г. П. "Прилепец1 дека на локалитетот "Али-Чаир", при изведувањето на земјените работи за подигање индивидуални градби, биле откриени делови од стари зидови и растурен камен. Надлежните од Музејот веднаш излегоа на теренот и на самото место утврдија дека се тоа делумно зачувани 5Идови од камен и варов малтер. За каква градба се работи, од оскудните податоци не можеше со сигурност да се утврди; меѓутоа, археолошките сознанија за тој локалитет, стекнати од порано, зборуваат дека на овој локалитет, покрај потврдените наоди од неолитот", постоеле и градби од римскиот период.2 При овој увид на локалитетот, во разрушениот градежен камен беше откриена и една мермерна култна слика со приказ на женско божество (Сл. 1). Култната слика е со правоаголна форма и димензии: висина 0,38 м, широчина 0,25 м и дебелина 0,06 м, изработена од бел ситнозрнест мермер од рудникот "Сивец" крај Прилеп.
Во средината на култната слика е претставена божица, ан фас, која цврсто стои на десната нога, левата малку свиткана во коленото, а босите стапала - на постамент висок 6 см. Божицата е облечена во долг ситно набран хитон, преку кој има префрлено малку покус химатион, со високо препашана половина и клучка, високо подврзана непосредно под градите. Ткаенината од која е изработен хитонот, а посебно химатионот, е висококвалитетно изведена во ситни и покрупни вертикални набори што извонредно ги следат нерамнините на телото. Химатионот е со куси ракави, со вешто изработени густи набори што паѓаат од рамењата кон лактите. Главата на божицата е овално решена, лице тркалообразно, очи бадемести, уста затворена, а ушите покриени со коса што на средината има патец, кој ги одвојува двата прамена коса изведени со обли плитки зарези. Преку левата рака, свиткана во лакотот, држи факел висок колку неа, кој на четири места е украсен со квадратни зајакнати делови,а завршува со богат пламен. Во десната рака, која е благо искосена вдесно, божицата држи предмет со нејасна намена и содржина. Имено, тој предмет или предмети, не може со сигурност да се дефинира. Дали се тоа две мали змии или пак два житни класа, тешко е да се рече. Приказите на змии во камената пластика најчесто се испреплетени, или пак свиткани околу нешто; вака благо искосени а прави, скоро е неможно да бидат змии. Дали би можеле да бидат два житни класа со дел од стеблата, пак е тешко да се заклучи. Би можеле да стојат право, но во ниеден дел од предметот со ништо не се назначени - ниту зрната, ниту пак чекласите од класот. Не ја исклучуваме можноста овој предмет да претставува нешто трето, нам досега непознат предмет или симбол што треба допрва да се открие, односно идентификува. Дека се работи за чифт, односно два предмета, сведочи и тоа дека божицата со палецот од десната рака го префатила долниот предмет, а показалецот и средниот прет се префрлени преку горниот.
На која божица и била посветена нашава култна слика? Секако, на некое од подземните божества или пак на некое што е непосредно поврзано со нив, за што сведочи факелот што божицата го држи во левата рака. Факелот е светлосен симбол ца подземните божества, чест атрибут на Деметра, како и нејзината ќерка Кора, односно Персефона. На спомениците откриени во нашата земја, Деметра најчесто се појавува со еден или два факела во рацете, како кај оние од Демир Капија.4
Познато е дека Деметра мошне ретко е прикажувана во ликовната уметност. Во претставите претежно е седната на стол, поретко простум, но секогаш како сериозна матрона или пак како загрижена мајка. Потоа, нејзини главни атрибути се - калатос, житни класје, змија и факел.5
Од митологијата ни е познато што се случувало со Деметра, по грабнувањето на нејзината ќерка од страна на богот на подземјето Ад, кога цели девет дена и ноќи со факел во раката таа ја барала својата ќерка Кора. A нејзиното, пак, враќање од подземјето е познатиот Сот еее што То постигнале боговите Зевс и Ад, а го спровел богот Хермес.6 На нашава култна слика е претставена млада женска личност, но тешко би можеле да кажеме дека е тоа Деметра, иако ги држи в раце и двата симбола, карактеристични за Неа, факелот и змиите или класјето. По се изгледа, се работи за Кора, односно Персефона, дотолку повеќе што нашата култна слика настанала во римско време, кога не се ретки римските интерпретации на додавање должности и мешање компетенции на определени епихорски божества. На мислење сме дека се работи за божица-заштитница на земјоделците, односно на житните култури и растенија воопшто, особено кога мајката Деметра е божица на плодноста и сите растенија, а посебно на житата." Од друга страна, пак, не смееме да го заборавиме и фактот дека и Деметра и нејзината ќерка Кора, со нивните атрибути - змијата и факелот, имаат и антропејско значење, во смисла на заштитници на домовите од секакви зла и несреќи. Токму затоа, најверојатно, сопственикот на земјоделскиот имот на локалитетот "Али-Чаир" им подигнал, односно посветил, култна слика на заштитничките на својот дом. Во прилог дека постоело земјоделско стопанство на овој локалитет зборува и порано откриената култна слика, посветена на божицата Венера, најдена на стотина метри северозападно од оваа.
* J. Cpejoeuk, A. Цермановии, Речник грчке и римске митологије. Београд 1987, 110.
* B. Соколовска, Светилиште на Диоскурите Кај Д. Капија, жа XIV, Скопје 1974, 274.
, сса. Цермановии, ор. cit., 110. ‘2 Cpejosuh, A. Lepmanoeuh, op. cit., 109. =i Cpejoeuh, A. Цермановиаи, op. cit., 110. Стилски, нашата култна слика припаѓа кон времето на развиеното Римско царство, односно времето на династијата Севери, кон самиот крај на П или почетокот на Ш век од н.е.
При обработката на нивите на локалитетот "Бедем", односно античкиот град Стибера, пролетта 1990 година, изорани беа четири поголеми мермерни блокови во нивата на Драгутин Дебрешлија од с. Чепигово. Со цел да се утврди за што се работи, Заводот и музеј од Прилеп на тоа место изврши заштитно сондажно истражување, при што се констатира дека се работи за поголема урбана градба, од која беше откриен еден масивен постамент од мермерни блокови врз кој стоеле, вертикално, четирите мермерни блока извадени од сопственикот на нивата. Сондата беше со димензии: 5 х 5 м, а во нејзиниот југозападен дел, на длабочина од 0,70 м, беше откриена мермерна култна слика, од типот "Тракиски коњаник". Култната
слика беше најдена свртена наопаку и подалеку7 од подоцна откриените зидови и мермерниот постамент, а најверојатно во оваа позиција е дојдена секундарно. Композицијата е многу квалитетно изработена, во длабок рел-
јеф, од бел ситнозрнест мермер, за жал доста порозен и ронлив, и ги има следниве димензии: 0,50 x 0, 45 x 0, 10 м. (Сл. 2)
Распоредот на ликовите е стандарден за овој тип споменици: во средината коњ во движење вдесно, а коњаникот со крената лева и десна рака. Во десната рака најверојатно држел камшик, сега доста оштетен, а левата подлактица украсена со лентеста гривна. Коњаникот е облечен во кус набран хитон, а над него се виори наназад куса и исто така набрана хламида; лицето е нешто оштетено, со високо крената коса и поглед ан фас. Коњот е јак, оседлан, со крената предна лева нога, дизгини и богата густа грива на вратот и главата. Под поткренатата лева нога на коњот, еден спроти друг, предна половина од куче во трк со кренати предни нозе за напад и дива свиња со накострешена грива на вратот и главата. Зад дивата свиња дрво со дебело стебло и три широки и масивни лисја, со нагласени жилички и проpe3u, налик на акантус. Целава композиција стои врз плитка правоаголна подлога, за жал без никаков натпис.
Релјефот е длабок и складно изведен со фино изразечи детали на набраната облека; гривата, опашката на коњот, како и деталите кај кучето и дивата свиња зборуваат во прилог на тоа дека се работи за дело на вешт мајстор. Единствен недостаток е тој што мајсторот каменоделец не предвидел простор за задната половина на кучето, без да ги покрие стапалата на коњаникот и предната десна нога на коњот.
Од заштитното сондажно истражување не добивме валидни податоци кој го подигнал овој споменик, ниту пак каде тој стоел. Непосредната близина на зидовите и мермерниот масивен постамент, кој најверојатно служел за лачно засводување на простории, говорат дека овој споменик красел некоја просторија од јавен карактер, бидејќи неговите димензии се невообичаени за култните слики од овој тип, особено за прилепското подрачје, од каде што се досега се регистрирани десетина такви, но со далеку помали димензии и многу поплиток и рустичен релјеф.
Квалитетот на изработката на целата композиција, димензиите, нанесувањето на деталите на ликовите - упатуваат дека овој споменик настанал за време на втората половина на II век од H. е.
Во оваа прилика не навлегуваме во толкување на се уште неразјаснетиот култ на т.н. "Тракиски коњаник8, а овој скромен прилог го даваме со надеж дека некому ќе помогне во неговото конечно разјаснување. KOSTADIN KEPESKI - Prilep SUMMARY
Белешки
- Б. Китаноски, Али - Чаир, Прилеп, Неолитска населба, АП, Београд 1969, 19. ↩
- K. Кепески, Две мермерни култни слики од збирката на Прилепскиот музеј. Maced. acta archacol. 5, Прилеп, 1979, 55. ↩
- Н. Вулић, Трачки коњаник и друге иконе из античког доба, Споменик XCVIII, Beograd 1941, T-48, 283; A. Cermanovic-Kuzmanovic, Die Denkmiler des thrakischen Heros in Jugoslavien und das Problem des thrakischen Reitergottes, Archaeologia Jugoslavica IV, Beograd MCMLXIII, 31. ↩
- А. Цермановић, op. cit., 110. ↩
- Д. Срејовић, А. Цермановић, op. cit., 109. ↩
- Д. Срејовић, А. Цермановић, op. cit., 110. ↩
- К. Кепески, op. cit., 59. ↩
Summary
Two Cult Depictions from the Collection of the Prilep Museum
OF THE PRILEP MUSEUM
In the course of the constructive activities carried out at the site of Ali Cair, we were informed by the construction company Prilepec that parts of older walls made of stone and lime mortar had been discovered and damaged. It was confirmed on the spot that remains of old Roman structure are in question. A cult depiction chiseled in finegrained white marble was also discovered on that occasion. The cult depiction renders a young woman dressed in long chiton, over which the slightly shorter himation is girded with a loop high below the breasts. The goddess rests with her left hand on a long, about her height, torch decorated with four pronounced quadrangles, holding in her slightly set aside right hand two symbols that could hardly be identified. They could be ether two snakes, or two ears of grain, or anything else. The cult depiction is a creation of a skilled artisan, stone-cutter, which is shown particularly by the elaborate drapery of the himation that follows the shape of the body, as well by the masterly executed details on the head of the goddess. This depiction must have been dedicated to some of the underground deities or to the ones associated with them, presumably from the circle of Demeter, and most probably, to her daughter Kore, i.e., Persephone. The style of the cult depiction belongs to the time of the dynasty of Severes, more precisely, to the close of the 2nd and the turn of the 3rd century AD.
In 1990 the Institute and Museum of Prilep carried out protective archaeological excavations in trenches at the site of Bedem near the village of Cepigovo, which yielded a cult depiction of the type of a "Thracian Horseman" chiseled in fine grained marble. It was discovered at 0:70 m below the surface of the field, beside the newly discovered walls. The depiction is of standard composition, showing a horseman, a dog, a wild boar and a tree, all of them skillfully elaborate in high relief. The high quality of the cult depiction, particularly the execution of the drapery of the chiton and chlamus, the details of the horse equipment and, above all, the masterly cut high-relief, date it to the second half of the 2nd century AD.