Macedoniae acta archaeologica 13 (1993) · стр. 113–124
Фибули и игли од железнодопските наоѓалишта во Штипско
Резултатите од археолошките истражувања на локалитетите од железното време на територијата на општина Штип публикувани се во различни стручни списанија, од различни автори во различен тематски контекст, најчесто, од објективни причини, без комплетен приказ т.е. целосна слика за вредностите на едно наоѓалиште или одреден тип наоди. На некрополата Криви Дол кај селото Радање истражувањата ги започнал уште И. Венедиков,! а ги продолжиле М. и Д. Гарашанин. На локакотетот Горно Поле кај село Стар Караорман вршени се археолошки истражувања под раководство на И. Микулчиќ.3 Во атарот на истото село, на локалитетот Орлови Чуки работеле И. Микулчиќ“4 и Р. Пашиќ, одека на некрополата Марков Камен кај Штипско Ново Село, заштитни ископувања изведувал И. Микулчиќ.
Со оглед на големото културно и хронолошко значење што им, се дава на наодите од групата на фубули и , во оваа прилика ќе им посветиме посебно внимание, со цел, на едно место и што е можно поцелосно да ги презентираме, што би значело воедно и прилог кон нивното типолошко, хронолошко и културно вреднување.
ФИБУЛИ
Според основните формални карактеристики. фибулите можат да се поделат во две групи и тоа: наочарести и лачни.
Наочарести фибули се откриени на два локалитета, во рамките на некрополите Орлови Чуки. Стар Караорман и Бабите. помеѓу Штип и Crap Караорман.
Според начинот на кој се поврзани дисковите, се издвојуват наочарести фибули со т.н. „осмица“ и наочарести фибули без т.н. „осмица“.
ТИ. Венедиков, Разкопки и проучвании I (1948).
М. Гарашанин — Д. Гарашанин, Археолошка ископавања у селу Радању, на локалитету „Криви Дол“, Зборник на Штипскиот Народен музеј, 1, 1958-1959, 9-61.
“И. Микулчиќ, Могили од Орлова Чука кај село Стар Караорман, Зборник на Штипскиот Народен музеј II, 1960-61, Штип, 47-65.
“ Р. Пашин, Археолошка испитивања на локалитету „Орлова Чука“ код села Стар Караорман, Старинар XXI, Београд 1972, 129-135; Р. Mammh, „Орлови Чуки“, Некропола под тумулима, Археолошки преглед 1987, Љубљана 1989 год. 78-79.
“ И. Микулчиќ, о.с. 205-206.
Наочарести фибули со осмица се пронајдени на локалитетите Баби и Орлови Чуки (Т.І-1 и 2). Фибулата од тумулната некропола на локалитетот Баби е случаен наод,7 а фабулата од Орлови Чуки е пронајдена покрај левиот страничен ид од гробот 2 во тумулот VI, без придружен материјал.
Кај овие фибули дисковите се поврзани со јазол во вид на осмица при што крајот на жицата која завршува во центарот на левиот диск продолжува од задната страна во игла која се прикачува во центарот на десниот диск.
Овој тип на фибули е широко распространет на Балканот, а во Македонија со посебен интензитет во текот на полното железно време. Преставуваат чести наоди по долината на Вардар (Сува Река, Милци, Дедели, Чаушица и т.н.)в и во Пелагонија?9 каде се датираат во текот на VIII и посебно во VII век пред н.е.
Наочарести фибули без осмица (Т.І-3 и 4) се откриени на локалитетот Орлови Чуки, до гробот бр. 1 од тумулот I, покрај десниот страничен зид. Во истиот гроб се откриени и следниве наоди: двонавојна лачна фибула (Т.П-5), спирални белегзии, обетка и мала алка (T.IV-1, 2). Кај ови фибули иглите излегуват од задната страна на дисковите кои се директно поврзани меѓу себе без посредство на осмица. Се среќават од Алпите па се до Северна Грција. На територијата на Македонија ги има во Повардарјето (Дабици - Сопот, Грчиште, Дедели, Чаушица итн.)"е и во Пелагонија (Касарни, Живојно)11 сите датирани од VIII до - МИ век, со забелешка дека примероците со помали димензии би требало да бидат последни во употреба, до крајот на УП век пред
Втората група на фибули ги опфаќа лачните фибули, кои за разлика од наочарестите се почести облици во некрополите од железното време во Штипско. Се среќаваат на локалитетите: Криви Дол - Радање, Орлови Чуки и Горно Поле, Стар Караорман.
Врз основа на конструкцијата можат да бидат: еднонавојни, двонавојни И од т.н. малоазиски тип.
Фибули со еден навој претставуваат примероците откриени на локалитетот Криви Дол - Радање (Т.ІІ-1, 2, 3 и 4). Една ваква фибула (Т.ІІ-1) е пронајдена во гробот бр. 5, во кој била извршена двојна инхумација, под левата рака на скелетот 2. Покрај фрагменти од домашна керамика, во гробот се пронајдени и други наоди како: приврзок-садче со поклопец, бико-
нусен прешлен за вретено, бронзени белегзици и сл. (Т.ГУ-3, 4, 5, 6). Другите примероци се случајни наоди од истата некропола. Овие фибули имаат асиметрично издолжена нога и копјест завршеток на лакот пред да премине во навој. Можат да бидат украсени со врежани геометриски орнаменти (шрафирани четириаголници и малтешки крст) (Т.ІІ-1-3). Врз основа на изнесените елементи се смета дека овие фибули потекнуваат од т.н. островски тип — геомертиски фибули во Грција. Присутни се на поширокото егејско подрачје, во Троја и на егејските острови. Во внатрешноста на Балканот ги нема, меѓутоа во јужноповардарскиот регион (околината на Валандово Сува Река, Милци, вардарски Рид, Чаушица) се среќаваат во повеќе варијанти и како такви се сметаат за локален продукт, карактеристичен 3a УП век пред н. е.12
Лачни фубули со две петелки откриени се во два случаја на некрополата Орлови Чуки, с. Стар Караорман (Т.П-5 и 6). Првиот примерок е откриен во гробот број 1 од тумулот I и тоа во пределот на градите на инхумираниот покојник. Покрај вообичаената брегалничка керамика, со него се откриени и спирални белегзии, обетка и една мала алка (Т.У-1, 2). Втората фибула - претставува наод од гробот 2 во тумулот —, најдена исто така во пределот на градите. Покрај неа во истиот гроб се откриени уште и: еден железен меч, еден железен предмет (најверојатно нож), калотесто копче, салталеони (T.IV-7, 8 и 9), неколку13 шајки и оштетена украсна игла. Иако едната фибула има триаголна а другата кружна нога, двете се со тордиран лак и две петелки. Ваквите фибули се доста присутни на Балканот и се врзуват за постарата фаза на железното време П (според М. Гарашанин).
Фибулата со кружна нога директно се врзува, од една страна за ваквиот наод од најстариот гроб во Милци, гробот бр. 31/35, а од друга за наодот од тумулите во Влаштица, на Косово,14 кои хронолошки се движат од крајот на VIII до почеткот на VII век пред і.е.
Фибулата со триаголна нога, на крајот И недостасува еден дел, најблиски аналогии има во наодот од гробот број 8 во Милци, Гевгелија,15 кој се датира во VII — VI век пред н.е.
Во секој случај, треба да се истакне дека сите досега презентирани фибули од територијата на Штипско, поврзуваат единствени или блиски археолошки наоди, кои ја одбележуват постарата фаза од полното железно време на поширокиот централнобалкански простор. Од друга страна, тие се белег на културниот хоризонт на т.н. Пајонски бронзи, во гробовите под могилки, кои крајот на уши во текот на VII век пред н.е. во Штипско и пошироко по долината на Брегалница. Потоа, лачните еднопетлести фибули зборуват за врските на брегалничкиот регион со Егеја, додека двопетлестите за контактите со посеверните балкански области. Од друга страна, и едните и другите фибули пред се претставуваат сведоци за генетската поврзаност на Брегалничкиот и Долновардарскиот регион во единствениот пајонски културен простор.
Plate II: Figs. 1 Gorno Pole, Star Karaorman; fig. 4 Markov Kamen, Novo Selo — Stip; Figs. 7,8 Gorno Pole, Star Karaorman
Следниот тип лачни фибули битно се оддвојува и хронолошки и формално од претходните наоди. Се работи за т.н. малоазиски тип фибули, кои се откриени на локалитетите Горно Поле, с. Стар Караорман и Марков Камени кај Ново Село.
Во зависност од бројот на задебелувањата на лакот можат да се поделат во три варијанти и тоа како: а) фибули со тордиран лак без задебелувања (ТЈ 1-1): 6) фибули со три биконусни задебелувања (Т.11-2, 3) и в) фибули со пет биконусни задебелувања (Т.ІІІ-4).
Фибулата од првата варијанта (Т.1 1-1) е откриена во камениот насип над гробот бр. 4 од Горно Поле, заедно со бронзена белезија (TV-1) и делови од мал железен нож. Фибулата од втората варијанта (Т.ІІІ-2) е најдена во средишниот дел на гроб бр. 2 исто така во Горно Поле, заедно со фрагментирана двојна игла (Т.Ш-8), железен бодеж (T.V-2), околу 40 мониста од килибар и со чифт обработени приврзоци (TV-3). И втората ваква фибула (Т.ІІІ-3) е откриена на истата некропола, меѓутоа од надворешната страна, покрај западниот зид на гроб 2. Заедно со неа се пронајдени: бронзена ажурирана апликација, мониста од стаклена паста со „окца“ и еден неодреден предмет од сплескана бронзена жица во облик на двоен лак(ТУ.4-б).
Третата варијанта на малоазиска фибула (Т.Ш-4) претставува исто така гробен прилог, откриена заедно со сиво печена керамика, работена на колце, во гроб со инхумиран покојник.
Овие фибули се познати и како Штрабачки тип, според познатото депо од Штрбци.16 На територијата на Македонија не се појавуват пред крајот на VI век пред н.е. ниту пак по III век од истата ера. Фибулата од првата. варијанта е доста слична на наодот од Три Чељусти кај Охрид.17 Пораспространет облик се фибулите со задебелувања на лакот. Така, нашите фибули од втората варијанта и припаѓаат на Ш група. а фибулата од третата варијанта на V група фибули според типолошката класификација на Б. Китановски.18 Нивни блиски аналогии среќаваме на целиот Балкански Полуостров (Калдрма–Прилеп, Момишиќи–Титоград, на повеќе локалитети во Бугарија, Романија, Грција и Албанија).19 ? Што се однесува до нивното потекло, сите мислења главно се сведуваат на тоа дека треба да се бара на Балканот. Не е исклучена и можноста да биле произведувани на територијата на Македонија со оглед на големиот број различни варијанти на вакви фибули од Охридско, Пелагонија, Повардарјето и Источна Македонија. (Д. Капија, Милци. Чаушица, Жданец, Виница итн.)
Во секој случај, фибулите од оваа група биле долго време во уптреба од крајот на VI до Ш век пред н.е. Меѓутоа, наодите од некрополата Марков Камен кај Ново Село, Штипско, поврзуваат единствени појави, кои не би
4
Ta6na V: Сл. 1-6 Горно Поле, Стар Караорман
Plate V: Figs. 1-6 Gorno Pole, Star Karaorman
можеле да бидат постари од крајот на VI ни помлади од У век пред н.е. Во таа смисла, значајна е поврзаноста на „малоазиските“ фибули од Штипско со наодите на раната сива керамика на колце и двојните бронзени игли.
ДВОЈНИ ИГЛИ
Во овој вид накит влегуват неколку украсни игли за коса откриени на погоре споменатите некрополи. Според обликот на главата припаѓаат на три типа:
Тип I - двојна игла со два навои, таканаречена „Гласиначки тип“ (Т.Ш- 5), откриена во некрополата Криви Дол, Радање, како случаен наод.
Тип Ил - двојна игла со проста триаголна глава (Т.ІІІ-6), откриена во југоисточниот дел на гробот бр. 4, исто така во Криви Дол. Радање, без придружен материјал.
Tun Ш - двојни игли со омега глави т.н. „Требенишки тип“ (Т.Ш-7.8), од кои првата била користена како фибула за што ни сведочат свитканите краци. Двата примерока потекнуват од Горно Поле, с. Стар Караорман, откриени како гробни прилози во различни околности. Првата игла (Т-ІІІ,7) е најдена во нафрлените камења под конструкцијата на гробот 4, заедно со лачна фибула (Т.Ш-1), алка-обетка (T.V-1) и железен нож. Втората игла (Т.11-8) откриена е во средишниот дел на гробот број 2, заедно со лачна фибула (Т.ІІІ-2), железен бодеж (T.V-2), околу 40 мониста од килибар и чифт обработени приврзоци (T.V-3).
Првиот тип на двојни игли засега е застапен со еден примерок. Според Р. Васиќ“20 тој припаѓа на типот Ш C. На територијата на Република Македонија најблиски аналогии се среќават на локалитетите: Дедели?:,21 Дабици-Со-22 not”, Сува Река, Требениште и т.н., додека на територијата на поранешна Југославија, најповеќе во Гласиначкиот културен комплекс“:.23 Во Македонија ваквите игли се појавуваат кон истекот на VII век и живеат до раниот VI век пред н.е.
Вториот тип, со проста триаголна глава, според Р. Васиќ, му припаѓа на типот Іс, распространети во северна Егеја и Македонија. Кај нас споменатиот автор ги определува како појава од VI век пред н.е.
Третиот тип или т.н. „Требенишки тип“, според истиот автор, влегува во типот IV а““,24 кој на територијата на Македонија најмногу се среќаваат во околината на Охрид?“,25 хронолошки определени кон крајот на VI и почетокот на V ек пред н.е.
На крајот можеме да заклучиме дека фибулите и иглите во Штипско претставуваат значајни манифестации во рамките на материјалната култура, кои покрај несомнените археолошки вредности содржат и одредени елементи важни за културните карактеристики на железното време во Штипско т.е. по долината на Брегалница. Наочарестите и лачните еднонавојни и двонавојни фибули го одбележуваат почетокот на развиеното железно време, додека малоазиските фибули и двојните игли (Требенишки тип) самиот крај, не само на железното време туку и на праисторијата во овој регион.
Од друга страна, културните карактеристики на овие наоди зборуваат за особеностите на железното време во овој регион, во кои посебно место и улога имаат, од една страна влијанијата од север преку долината на Јужна Морава и Пчиња, а од друга влијанијата од југ преку долината на Вардар. TRAJCE NACEV - Stip
Белешки
- И. Микулчиќ, Извештај са пробног ископавања халштатске некрополе код села Стар Караорман, Зборник на Штипскиот Народен музеј, 1, 1958-1959, 95-105; И. Микулчив, Илирско архајски гробови из околине Штипа, Старинар, н.с. књ. ХШ - XIV, 1962-63, 197-209. ↩
- МАЛ ↩
- Рекогносцирање 1977, З. Белдедовски. ↩
- Пашиќ. Археолошки истражувања на локалитетот Сува Река, Масеԁ. acta. archaeol. 3, Прилеп 1977, сл. 5 и 6; Д. Митревски, карактеристични форми на „македонски бронзи“ од наоѓалиштата по долината на Вардар, Масеԁ. acta. archaeol. 9, Скопје 1988, (гроб бр 4); Д. Митревски, Дедели, Некропола од железното време во Долно Повардарие, Скопје, 1991; К. Kilian, Prahistorische bronzefunde, Mukenischen bis archaischen Zeit. Abteilung XIV. Band 2. Munchen 1975, Tf. 36. ↩
- Д. Симоска, В. Санев, Предисторија во централна Пелагонија, (Каталог), Битола 1976, сл. 275, 298, 300. ↩
- Ѓ. Петачки, Некропола од постаро железно време, Археолошки преглед, Љубљана 1986, 71 сл. 2; Д. Симоска, В. Санев. о.с.сл. 600-601; Д. Митревски, Дедели, Т. XIX сл. 6: К. Kilian, o.c. TF. 37. : и" ↩
- Б. Китановски. Неколку преисториски наоди од Прилеп, Масеԁ. acta, Archaeol. 2 1976 Prilep, st. 123 sl 3 (a,b); B. Josifofska, Izveštaj za zaštitnoto iskopuvanje na edna halštatska grobnica od seloto Zivojno, Godisen zbornik na Filozofskiot fakultet na Univerzitetot vo Skopje kn. 15, Skopje ↩
- p. Mitreyski, Bow fibulae From Iron age sites The Vardar valley, 31 (Co наведената литература). ↩
- З. Георгиев, Гробот 31/35 од некрополата Милци кај Гевгелија, Зборник на Археолошкиот музеј. 10-11, Скопје 1983; Д. Митревски о.с. Fig. 7,6. ↩
- Praistorija Jugoslovanskih zemalja Y. Sarajevo 1.987, T. HH" sl. 1. ↩
- Пашић и др. Некрополата Милци кај Гевгелија, Културно наследство 10-11, Скопје 1987. ↩
- M. Hoernes, Srebreni pokladni nalazi iz Štrbca u Bosni , Glasnik Zemaljskog muzeja XIII, 1901, 532, sl.11 i 12, 533 sl. 13 i 15. ↩
- П. Кузман, Три Чељусти и Вртулька, Требениште 1972, Охрид. Т. X сл. 14. ↩
- Б. Китановски, Фибули од V-III од старата ера во Народниот музеј во Прилеп, Зборник на Археолошкиот музеј, Скопје 1966, Т.І сл. 7. ↩
- Б. Китановски, Некрополата Калдрма кај Прилеп, Maced. acta, archaeol. I, Прилеп 1975, сл. 274-276; О. В. Жижић, Налаз у Момишичима, Старинар н.с. књ. XV-XVI, Београд 1966, 196-197, сл. 25а; Р. Попов, С. Б. А. Н. VI, 154 обр. 12; D. Berciu, Arheologia prehistoria Olteniei, Grgjova 1939, sl. 223 br. 1,2,4,5,6,7,8,11; М. Хернес, ГЗМ XIII (1901) 527-528, сл. 2; Olimpija IV (1938) fig 373,377, M. Hornes, tresor dobjets dargent trouve a Štrbci en Bosnie, Paris 1900, p. 3, figl; P. Amandru, Collection Helene Stathatos, Les bijouh antigues Strazburg 1953, p. 56, fig 30; J. Brunšid, Vjesnik Hrvatskog arheološkog društva VI (1902), 81. Praistorija Jugoslavenskih zemalja V, Željezno doba, Sarajevo 1987. ↩
- R. Vasié, — Fin Beitrag zu den Doppebnadebn in Balkanzaum, Proehistorische zeitschrift 57, Bon 1982, Helf 2,239 : ↩
- J]. Митревски, Дедели, Скопје 1991, 59. : ↩
- Наодите од Сопот не се публикувани и се наоѓаат во Музејот на Македонија, Скопје. ↩
- Praistorija Jugoslavenskih zemalja V. Zelezno doba, Sarajevo 1987, T. LHV sl. 11 11. ↩
- R. Vasić, o.c., 226 ↩
- R. Vasić, ibid, 242 ↩
Summary
Fibulae and Pins from the Iron Age Sites in the Vicinity of Štip
(SUMMARY)
Although the material presented in the article has in the most part already been published, a necessity has arisen for putting together the finds of fibulae and pins from the Iron Age sites in Stip and its surrounding. This is urged by the nature of the finds, because the fibulae and pins are exactly the part of the material culture that shows most explicitly the cultural and chronological features of the Iron Age. Scattered in various publications, in the context of differant themes, they do not make the contribution that should usually be expected of them.
Fibulae
According to the basic features and the form, the fibulae can be devided into: spectacles fibulae and bow fibulae.
The spectacles fibulae of the type with so-called number eight in the middle have been discoverd as grave finds in the tumulus necrpolises ,,Babite“ located between Stip and Star Karaorman and in ,,Orlovi Си“ near Star Karaorman - (Plate I; Figs. 1,2)
The spectacles fibulae without an eight have been discovered in ,,Orlovi Cuki near Star Karaorman.
Either type of the bow fibulae represent a distinctive feature of the material culture in Bregalnica Valley in the 8th and 7th centuries BC.
The bow fibulae could here be met with as one-knotted, two-knotted and of the so-called Asia Minor type.
One-knotted type of fibulae have been discovered within necropolis Krivi Dol near Radanja (PI. Il: Figs. 1-4). Two-knotted fibulae have been found at the site Orlova Cuka (PI. И. Figs. 5,6). All these bow fibulae are closely associated with the phenomena that mark the older phase of the advanced Iron Age. They belong
Цртежите се изработени од Бранко Најдовски, конзерватор, вработен во Заводот за заштита на
to the cultural horizon of the so-called Paionian Bronzes in the graves under Tumulus from the close of the 8th and particulary throughout the 7th century BC. The one-knotted fibulae provide evidence fot the relations of the Stip Region with Aegeus, and the two-knotted, for the contacts with the northern Balkan areas. On the other hand, either type provide evidence for the genetic relations of the Bregalnica and Lower Vardar Regions within the unipartite Paionian space.
The bow fibulae of Asia Minor type have been discovered in the necropolises Gorno Pole, Star Karaorman and Novo Selo (PI. Ш: Figs. 1-4). Found as grave goods in the graves with inhumated deceased, they associate unique phenomena. Particulary indicative is their relation with the early grey pottery made on potter’s wheel and the double pins of Trebeni&te type, which indicates a period that doesn’t go back earlier than the close of the 6th and later than the Sth century BC.
Pins
Three types of double pins come from the surrounding of Stip, namely, the twoknotted pins (Glasinac type), the pins with triangular plain head and the double pins of the so-called Trebeni8te type. A pin of the so-called Glasinac type has been found in Krivi Dol near Radanja (PI. Ш: Fig. 5) and the same is true for the pin with plain triangular head (PI. Ш: Fig 6). The two pins of the Trebeniste type belong to the necropolis Gorno Pole, Star Karaorman. (PI. Ш: Figs. 7,8).
The double pin of the Glasinac type is the earliest one and is assigned to the close of the 7th and the turn of the 6th century BC, the pin with plain triangular head to the 6th century, whereas the two omega or Trebeniste type pins are attributed to the close of the 6th and the 5th century BC.
The spectacles type od fibulae, as well as the bow fibulae with one or two knots have marked the beginning of the advanced Iron Age in the Stip region, whereas the Asia Minor fibulae and the pins of the Trebeniste type indicate the close of the Iron Age and the Prehistory in a whole.
The cultural distinctive features of these finds speak in favour of the peculiarities of the Iron Age in this region, in which a prominant place is occupied and significant part is played by the influences coming from the north through the South Morava and Ptinja Valleys, on one hand, and by the influences coming from the south thrqugh the Vardar Valley, on the other.