Macedoniae acta archaeologica 13 (1993) · стр. 43–50

Енеолитско наоѓалиште на Костоперска Карпа

Со рекогносцирањата извршени за потребите на Археолошката карта на Македонија во 1976 год.1 локалитетот Костоперска Карпа е евидентиран како еден од најкомплексните локалитети кај нас, со континуитет на живеење од праисторијата до средниот век, што е и потврдено со археолошките истражувања изведени 1987 год.

Покрај името Костоперска Карпа кое е популарно кај народот, според месноста во која припаѓа уште се нарекува и Жеглиговски Камен. Се наоѓа недалеку од Куманово, поточно 9 км североисточно од него, на левата страна од патот Куманово-Крива Паланка. „Карпата“ е лесно препознатлива со нејзината доминантност и необичност (Сл. 1). Во основа е кружна, а страните на оваа вулканска базалтна творба се вертикални и тешко пристапни. На самиот врв се наоѓа поголемо зарамнето плато.2

Со цел да се даде одговор на основните прашања за хронолошката и културната определба на наоѓалиштето, во првата фаза од истражувањата,3 вклучувајќи се во претходно поставената квадратна мрежа, беа отворени 3 контролни сонди (19, 24, 1/83 - 87), периферно распоредени на платото. Резултатите од нивното ископување се совпаднаа со првичната констатација за локалитетот.

Во овој прилог ќе се задржиме на откриените остатоци од најстарата населба подигната на самото плато на „Карпата“, која му припаѓа на енеолитскиот период (Ш милениум п.н. ера), на времето кога Балканот и поголемиот дел од Европа беа зафатени со бурни промени предизвикани од големите миграции на степско-индоевропските народи.

Поставеноста на населбата на Костоперска Карпа на највисоката точка ја потврдува карактеристиката на морфологијата на теренот за лоцирање на повеќето енеолитски населби, за што биле одбирани доминантни, тешко пристапни, односно природно заштитени места, како што се: Шуплевец и

Бакарно Гумно во Пелагонија, Скопското Кале, Бурилчево кај Кочани и

Сл. 1. Панорама на Костоперска Kapna Ph. 1. Panorama of Kostoperska Karpa
Сл. 1. Панорама на Костоперска Kapna Ph. 1. Panorama of Kostoperska Karpa

Демир Капија, во источна Србија Ковилово и Кривењ, а во јужна Србија Хумска Чука, Бубањ, Градац кај Злокуќани и Гадимље и Хисар на Косово. При истражувањата на длабочина, од 1,00 м до 1,60 м констатиран е енеолитски хоризонт, релативно тенок слој од 20-тина сантиметри, што говори за едно кусо живеење на населбата (најверојатно без обновување). Истиот е пробиен од средновековна некропола и јами, кое не дозволува прецизно и целосно да се следи неговото ниво. Според пронајдените остатоци од куќен лепеж може да се констатира дека објектите за живеење биле надземни, градени on плитар и премачкани со кал, но за жал нивните димензии, внатрешните решенија и меѓусебната поставеност останаа недефинирани.

Откриен е разновиден и мошне интересен археолошки материјал. Пред се се работи за садова керамика со голем репертоар на карактеристични форми и висок квалитет на изработка. Енеолитскиот мајстор-грнчар правејќи ги садовите настојувал не само да ги задоволи своите практични потреби, туку во изведбата ја внел и целосната умешност што ја поседува, своите естетски видувања и фантазија. Најбројни се конусните и биконусните чинии (Т. I, Ор. 4 и Сл. 2, 3) и паници. Некои садови се со елипсоидна форма, крушколики (Т. 1, бр. 1), поретко топкалести. Едни биле користени за секојдневна употреба (T. I, 6p. 7, 9, 10), а други украсни, богати со орнаменти изведени со врежување (Т. 1, бр. 8), инкрустација (Т. II, бр. 9), со ред од ситни убоди нанесени под вратот или на рамото од садот (Т. II, 6p. Зи Т. I, бр. 2, 3, 10) и пастозно (crussted) сликани со бела и црвена боја (Сл.4 4)“. Особено ефектни се садовите

Сл. 2-8 Фрагменти од садова керамика, делови од фигурини, кремени и коскени орудија Ph. 2-8 Fragments of clay pottery, parts of figurines, flintstone and bone tools
Сл. 2-8 Фрагменти од садова керамика, делови од фигурини, кремени и коскени орудија Ph. 2-8 Fragments of clay pottery, parts of figurines, flintstone and bone tools
Илустрација, стр. 46
Сл. 9. Сад за готвење на храна Ph. 9, Cooking vessel
Сл. 9. Сад за готвење на храна Ph. 9, Cooking vessel

сликани во графитна техника, исполнети полиња со геометриски мотиви, коси и аглести повлаки (T. 1, бр. 1- 6). Обично сите тие имаат добра фактура, темно сива до црна глазура со што светлиот графит доаѓа до израз. Речиси секој сад бил со држалки. Покрај вообичаените вертикални, хоризонтални лентести и валчести (Т. II, бр. 2, 7, 8), карактеристични се брадавичестите, за кои може да се рече дека имале повеќе украсна функција отколку утилитарна (T. Ил, бр. 1, 5, 6). Ова посебно е впечатливо на еден елипсовиден сад со рапава површина и мазнет венец до сјај.6 На стомакот се правилно распоредени едни наспроти други две брадавичести и две вертикални лентести држалки (сл. 9). Гледајќи го украсувањето како целина, се наметнува констатација дека секој изведен орнаментален мотив на садовите е сам за себе и неповторлив.

На ситната пластика И припаѓаат неколку делови од антропоморфни фигурини, шематизирани и стилизирани до крајни граници (Сл. 5, 6).

Меѓу другото пронајдени се и алатки: коскено шило (Сл. 7), кремени ножиња и артефакти (Сл. 8) кои укажуваат дека носителите на оваа населба (покрај гореспоменатото грнчарство) се занимавале со земјоделство, сточарство и лов, но се уште на примитивен начин.

Археолошкиот материјал има големи сличности со материјалот од новооткриената енеолитска населба Пилаво кај Кочани",7 и тоа со оној од постариот хоризонт, особено впечатлив кај формите на конусните и биконусните чинии и паници, начинот на украсувањето (врежани линии, канелирани, сли-

“ /Бурилчево, енеолитска и хеленистичка населба, Arheoloski pregled 28, 1987, Ljubljana, 1989, 49.

7 И. Настева, Пилаво,..

Pl. II Fragments of clay pottery
Pl. II Fragments of clay pottery

Kalbe со графитна и crussted техника) како и кај брадавичестите и јазичесто извлечените држалки. Пошироко врските се видливи и со Поморавието“,8 со културната група Бубањ Хум 1°, а кај нас со Пелагонија, т.е. овој најстар енеолитски хоризонт на лок. Жеглиговски Камен е синхрон со регионалната културна група таканаречена Шуплевец-Бакарно Гумно, а сите првенствено биле во сферата на влијанија од Источнобалканскиот комплекс Бубањ-Салкуца-Криводол.

Конкретно, на Костоперска Карпа не беше истражуван голем простор (за што постојат повеќе објективни причини), но и покрај тоа резултатите се задоволувачки, дотолку9 повеќе што овој период на енеолитската култура е недоволно расветлен кај нас, најповеќе поради недоволната и нерамномерната истраженост, така што секој нов податок или сознание се драгоцени. IRENA KOLISTRKOSKA NASTEVA - Skopje

Белешки

  1. Одделението за археологија при Народниот Музеј во Куманово 1983 год. изведе првични заштитни ископувања во помали размери во таканаречениот „сектор западна некропола“, при што беа истражени 6 гробни целини, датирани во првата половина на IV2 в. пред н.е. ↩
  2. Ѓеорѓиевски, Жеглиговски Камен/Костоперска Карпа, повеќеслојно наоѓалиште, Arheoloski Pregled, 28,1987, Ljubljana, 1989, 56-58. ↩
  3. Истражувањата беа изведени во две фази, мај-јуни 1987 и август-септември 1987 година со средства обезбедени од рзк и сиз за Културата–Куманово. Во истражувачката екипа учествуваа: Б. Ѓорѓиевски-раководител на истражувањата, Ф. Вељановска-антрополог, Л. Алексовска-археолог, Д. Митревски-археолог, Л. Јованова-археолог, И. Настева-археолог, К. Трајковски-археолог, Г. Јакимовски-цртежи, С. Зафировски-фотографии, С. Лазаревски-домаќин. 28, 1987, Ljubljana, 1989, 49. ↩
  4. Гарашанин, Некои проблеми на македонската праисторија, Macedoniae acta archaeologica 1, Ѕкорје 1975, 12; В. Санев, Д. Симоска, Б. Китаноски, С. Саржоски, Праисторија во Македонија, Скопје 1976, 50. ↩
  5. Садот се чува во Музејот на Македонија, а останатиот материјал во Народен Музеј – Куманово. ↩
  6. И. Настева, Пилаво... ↩
  7. М. Гарашанин, Праисторија на тлу ср Србије, Београд 1973, 165. ↩
  8. N. Tasić, S. Dimitriević, B. Jovanović, Postanak encolitskih kultura, Praistorija Jugoslavenskih zemalja III, Sarajevo 1979, 455. ↩

Summary

Eneolithic Site at Kostoperska Karpa

(SUMMARY)

The reconnaissance carried out in 1976 have proved Kostoperska Karpa to be a complex site, showing continuity of occupation from the prehistory until the Middle Ages. According to the area it belongs to, it is also known under the name of Zegliovski Kamen. It is located 9 kilometres from Kumanovo, on the left side of the road from Kumanovo to Kriva Palanka. In its base, the rock forms a circle, its ridges being very steep and hardly accessable. In its peak, it has a wide flat

plateaux, on which the oldest settlement from the Eneolithic is located.

Three sondes (differant in size, conditioned by the terrain configuration) have been made in the course of investigations for the purpose of finding answers to the basic questions related to the chronological and cultural identification of the site. At the depth of 1 m to 1,60 m, the Eneolithic horizon has been confirmed in a considerably thin layer of some 20 cm, but it was, unfortunately, broken by a mediaeval necropolis and a number of pits, which hindered the following of the entire line of this horizon. On the grounds of the remains of house mud plaster, we have come to a conclusion that they have been built of wooden poles and thatched walls.

Numerous miscallaneous Eneolithic material has been discovered, most of all, the clay pottrery showing considerably high technological and artistic value. The most numerous are the conical and biconical plates (PI. II, No 4, Fig. 2,3), the bowls. Elipsiod forms (Fig. 9) and pear-shaped vessels (PI. 1, No, 1) have also been found. Some of them were used in everyday kitchen practice (Pl 1, No 7,9,10) and the others presumably had decorative purposes, being ornamented by engraving (PI. 1, No. 8), incrustation (PI. II, No. 9), pricking (Pl. Il, No. 3 and PL. 1, No. 2,3,10 and paste crusted and pointed coith red and wite color (Fig 4). Especially interesting are the vessels painted in graphite technique, in which the graphite has been applied upon brightly polished dark grey or black ground for the purpose of getting a sharp contrast effect. (Pl. 1, No. 1-6).

Several frgments of plastic figurines have also been discovered, i.e., extremely stylized anthropomorphical figurines (Fig. 5,6).

We can not tell much about the economy of the population of the settlement, taking into consideration the small number of corresponding finds (Figs. 6,7).

The Eneolithic archaeological material from Kostoperska Karpa, above all, the pottery, shows analogies with the finds from the settlement of the site Pilavo near Koéani (horizon 1) and with the regional cultural group Suplevec-Bakarno Gumno in Pelagonia. Its analogies are also found in the Morava Valley, among the Bubanj-Hum I cultural group pottery.

All these explicitly shows that this settlement, as well as the other Eneolithic settlements in Macedonia, were in the sphere of ethnocultural influence of the east Balkan Bubanj-Sekulica-Krivodol complex.