Macedoniae acta archaeologica 13 (1993) · стр. 281–286

Кремирани скелетни остатоци од Клучка-Хиподром, Скопје (рано железно време)

Содржина
  1. I. МАТЕРИЈАЛ И МЕТОДОЛОГИЈА
  2. II. АНТРОПОЛОШКИ ОПИС НА ИНДИВИДУАЛНИТЕ СКЕЛЕТИ 1. УРНА БР. 1 - СКЕЛЕТ ВР. 1
  3. 2. YPHA БР. 2
  4. СКЕЛЕТ БР. 2А
  5. СКЕЛЕТ БР. 2Б
  6. III. ЗАКЛУЧОК

Во текот на 1989 и 1990 година истражен е дел од некропола со кремирани покојници на локалитетот Клучка-Хипедром кај Скопје. Некрополата е случајно откриена и делумно уништена со изградба на автопат. Откриени се вкупно 11 урни, датирани во рано железното време (ХП-Х пред н.е.)!1

Кремираниот скелетен материјал дава многу помалку податоци за антрополошка реконструкција на популацијата отколку инхумираните скелети поради деформирањето и ситното фрагментирање во текот на кремацијата но И подоцна поради неповолните физичко-хемиски влијанија на околната почва. Сепак можат да се определат некои основни биолошки карактеристики на популацијата, како што се пол и индивидуална старост, смртност, должина на животот, дистрибуција на половите, телесната височина и ти. Покрај тоа, кремираните скелетни остатоци даваат податоци и за реконструкција на погребниот ритуал: бројот на индивидуите во гробот /урната, дали коските се природно дадени или прскани непосредно по чинот на кремацијата, дали се собрани сите остатоци од кремацијата или е вршена селекција при собирањето. присуство на животински коски и дали тие гореле и ти.2

I. МАТЕРИЈАЛ И МЕТОДОЛОГИЈА

Само 3 урни беа интактни (бр. 3,7 и 11). Скелетниот материјал е само et аеѕ зачуван од 3 (бр. 1,2 и 9) a воопшто не е зачуван од 5 урни (бр. 4,5,6,8

Интактните урни се ослободени од содржината, слој по слој во лабораторија. Потоа е извршена класификација на скелетните остатоци на фрагменти од череп, долги коски, кратки коски, карлица и непрепознатливи фрагменти.

За определување на полот користени се 6 елементи на краниумот врз кои високата температура нема никакво влијание (1. arcus super-ciliaris 2.

go supraorbitalis 3. protuberantia occipitalis externa 4. processus mastoydeus 5. angulus mandibulae 6. trigonum mentale) kako и оние кои се најчесто зачувани (1. arcus zygomaticus 2. os zygomaticus-margo temporalis 3. capitulum mandibulae 4. linea aspera и поретко сочувана 5. incisura ischiadica maior)°.3

Елементите се категоризирани по методата на Acsady-Nemeskery

Тареѕ старост е определена во зависност од старосната група, 1970)“.4 .

според присуството на млечни/постојани заби (кај децата) и облитерација на кранијалните сутури (кај возрасните)."5

Телесната височина е определена преку пречникот на капут феморис по номограмот за одредување на телесна височина на кремирани покојници6 .

Ситното фрагментирање и некомплетноста на кремираните скелетни остатоци оневозможуваат систематско следење на морфологијата, епигенетски варијации и патолошки промени, но случајно зачуваните фрагменти со такви карактеристики овозможуваат барем нивно нотирање. Во тоа се користени Brothwell7 (1981)’, Berry-Berry8 (1967) Ortner-Putschar9 (1985)?. Мерење на тежината на остатоците не е вршено затоа што поголемиот број е некомплетен (потекнува од оштетени урни).

II. АНТРОПОЛОШКИ ОПИС НА ИНДИВИДУАЛНИТЕ СКЕЛЕТИ 1. УРНА БР. 1 - СКЕЛЕТ ВР. 1

Од скелетот се зачувани минимални фргменти од фронталната и париеталните коски. мандибулата, клавикулата, фемурите, ребрата и патела. Жена (arcus superciliaris - 1, linea aspera — 2) стара 20-40 год.

Кремацијата е силна.

Коските се природно дадени, избрани и измиени.

Во урната се откриени и кремирани животински коски.

2. YPHA БР. 2

Во урната се идентификувани остатоци од два покојника.

СКЕЛЕТ БР. 2А

Од скелетот се зачувани минимални фрагменти од кранијални коски (фронтална, париетални, темпорални, окципитална и мандибула) и нешто поголеми фрагменти од долгите коски (клавикули, хумери, радиуси, улни, фемури и тн.).

7. Mikié (1986) o.e.

Empfehlungen fir die Alters und Geschlechtsfiagnose am Skelett. HOMO, 30.

© Homorpam на Strzalko, Olivier i Tissier vo Z. МИНЕ (1986) O.C.

Илустрација, стр. 283
ТАБЛА I: подобро сочувани фрагменти од черепот бр. 7 (Клучка — Хиподром. Скопје 1989-90) а. поредени во анатомски редослед 6. вертикална норма в. латерална норма
ТАБЛА I: подобро сочувани фрагменти од черепот бр. 7 (Клучка — Хиподром. Скопје 1989-90) а. поредени во анатомски редослед 6. вертикална норма в. латерална норма

PLATE I: ше better preserved fragments of the skull Mo. 7 (Klutka - Hipodrom near Skopje, 1989-90) a. listed by anatomical order; b. vertical

Po6ycre Max (protuberantia occipitalis externa +1, klavikula +2, incisura ischiadica mair +2), crap 20 - 40 години.

Во текот на животот од мандибулата е екстрахиран вториот молар.

Кремацијата е силна.

Коските се природно дадени, избрани и измиени.

Во урната се утврдени и кремирани животински коски.

СКЕЛЕТ БР. 2Б

Зачувни се минимални фрагменти од максила, париетални коски, радиус и улна.

Дете, старо 2-3 години.

Кремацијата е силна.

Коските се природно дадени, избрани и измиени.

3. УРНА БР. 3 - СКЕЛЕТ БР. 3

Од скелетот се зачувани ситни фрагменти од париеталните, темпоралните коски и мандибулата, капут феморис, дијафизите на хумерите, фемурите и тибиите, дисталната епифиза на левиот хумерус, пршлени и карпални

Жена (caput femoris - 1), стара 30-40 години.

Телесната височина е околу 160 см (висока).

На зачуваните фрагменти од пршлените постојат траги од спондилоза.

ТАБЛА II: подобро сочувани фрагменти од посткранијалниот скелет (Клучка - Хиподром, Скопје, 1989-90) а. скелет бр. 2A 6. скелет бр. 7
ТАБЛА II: подобро сочувани фрагменти од посткранијалниот скелет (Клучка - Хиподром, Скопје, 1989-90) а. скелет бр. 2A 6. скелет бр. 7

PLATE II: the better preserved fragments of the post - cranial skeleton (Klutka - Hipodom near Skopje, 1989-90) a. skeleton No. 2A b. skeleton No. 7 ;

Кремацијата е силна.

Коските се природно дадени, избрани и измиени.

4. УРНА БР. 7 - СКЕЛЕТ БР. 7

Од краниумот се зачувани поголеми фрагменти од фронталната, париеталните, темпоралните и окципиталната коска како и максилата, мандибулата, зигоматичните коски и одделни корени од максиларни и мандибулалрни заби (канини, премолари и молари). Извршена е делумна реконструкција на калотата (Табла I). Од долгите коски се зачувани фрагменти, како и од карлицата, пршлените, карпалните и тарзалните коски (Табла II).

Маж (arcus supercilliarris +2, margosupraorbitalis +2, protub. occipitalis ext. +2, processus mastoideus +2, squama occ. +2, angulus mandibulae 0, trigonum mentale 0, arcus zygomaticus 0, facies malaris +1, capitulum mandibulae 0, incis. isch. maior +2, linea aspera +1), стар 20—40 години. Коефициентот на сексулизација изнесува -Е1.33.

Посткранијалниот скелет е робустен.

Од епигенетските варијации на зачуваните фрагменти се утврдени: супраорбитална инцизура (над десната орбита), повеќе фронтални форамени, париетален форамен на левата париетална коска, двоен зигоматично-фациален форамен.

Апертурата пириформис е ниска, широка и во форма на круша. Назалните коски имаат конвексна контура. Фосата канина е длабока. На летаралната норма на черепот се гледа коронална депресија, долг и лачен кранијален свод и лачен, курвоокципиталеп окципут (Табла I).

На еден максиларен молар постои циркуларен кариес.

Кремацијата е силна.

Скелетните остатоци се грижливо собрани и измиени.

Коските се природно дадени.

5. УРНА БР. 9 - СКЕЛЕТ БР. 9

Од скелетот се зачувани малубројни фрагменти од долги коски (клавикула, фемур. тибија). карлица и патела.

Возрасна индивидуа. Елементи за определување на полот и индивидуалната старост не се зачувани.

Кремацијата е силна.

Коските се природно дадени, избрани и измиени.

6. УРНА ВР. 11 - СКЕЛЕТ ВР. 11

Од черепот е зачуван само фрагмент од зигоматична коска. Од посткранијалниот скелет зачувани се мошне ситни фрагменти од клавикула, улна, фемур и цервикален пршлен.

Возрасна индивидуа. Елементи за одредување на пол и старост не се зачувани. :

Кремацијата е силна.

Коските се природно дадени, избрани и измиени.

Во урната се утврдени и животински коски (заби) без траги на кремација.

III. ЗАКЛУЧОК

Во 6 урни од локалитетот Клучка-Хиподром, Скопје (рано железно време) се утврдени кремирани скелетни остатоци од 7 покојници: едно дете, двајца мажи, две жени и две возрасни индивидуи кај кои не се зачувани елементи за одредување на пол и индивидуална старост.

Возрасните во моментот на смрта биле на возраст помеѓу 20 и 40 години. Просечниот животен век на групата изнесува околу 32 години.

Покрај тоа што кремацијата многу ги намалува можностите за утврдување на антропоморфолошките карактеристики на популацијата како и следењето на епигенетски варијации и патолошки траги, подобро зачуваните машки скелети бр. 2А и особено бр. 7 овозможуваат да се одредат некои карактеристики: долга латерална контура со коронална депресија и курвоокципитална форма на краниумот, ниска и широка, крушовидна апертура пириформис, длабока фоса канина, конвексна контура на носните коски (Табла Г), добро изразени полови карактеристики како и робустност на физичката градба.

Зачуваниот капут феморис од женскиот скелет бр. 3 укажува на висока жена (160+6.9 см). Во споредба со телесната височина на женските скелети од 4 некрополи со кремирани покојници, хронолошки најблиски (доцна бронза) се вклопува во распонот (Добова/Брежице - 162 см. Рафинерија /Панчево-150/164 см. Опово/Бели Брег-155/159 см и Дрљановац/Бјеловар – 155/164) (Stefanéié, 1988)".10 Телесната височина на женскиот скелет од Клучка- Хиподром, одредена по истата метода која е користена од цитираниот автор (Strazalko, Piontek, Malinowski, 1972)11 изнесува 155-159 см.

ОД епигенетските варијации главно е констатирана положбата на форамени (фацијално-зигоматични, фронтални. париетални и ТН).

Од патолошките траги се утврдени: циркуларен кариес (скелет бр. 7), во тек на животот екстрахиран втор мандибуларен молар (скелет бр. 2А) и спондилоза (скелет бр. 3).

И накрај. неколку податоци за реконструкција на погребниот ритуал. Кремацијата на покојниците била силна. Коските се природно дадени. Интактните урни покажуваат дека остатоците од крамацијата: биле избирани (урни бр. 3 и 11) или грижливо собирани (бр. 7) и измиени. Во урните се полагани без одреден редослед. Во три урни се утврдени и остатоци од животински коски: во две (бр. 1 и 2) кремирани, а во една (бр. 11) без траги на горење.

FANICA VELJANOVSKA - Skopje

Белешки

  1. Истражувањата се изведени од екипа на Музејот на Македонија од Скопје во состав: Д. Митревски (раководител), С. Саржоски и И. Настева (археолози), Ф. Вељановска (антрополог), М. Туша (конзерватор) и Д. Ангова (препаратор). Хронолошката детерминација е на Д. Митревски. ↩
  2. J. Piontek (1975): Poljske metode i rezultati ispitivanja kremiranih kostiju iz praistorijskih nekropola. Glasnik antropološkog društva Jugoslavije, sveska 12, Beograd. Ž. Mikić (1986): Prilog metodologiji antropološke obrade grobova sa kremacijom. Glasnik srpskog arheološkog društva 3, Beograd. ↩
  3. J. Piontek (1975) o.c. Ž. Mikić (1986) o.c. Ми (1986): Prilog metodologiji antropoloske obrade grobova sa kremacijom, Glasnik srpskog arheoloSkog druStva 3, Beograd. J. Piontek (1975) o.c. ↩
  4. Gy. Acsady – J. Nemeskeri (1970): History of Human Life Span and Mortality. Akademia Kiado, Budapest. ↩
  5. Empfehlungen für die Alters und Geschlechtsfiagnose am Skelett. HOMO, 30. ↩
  6. Номограм на Strzalko, Olivier i Tissier vo Ž. Mikić (1986) O.C. ↩
  7. D.R. Brothwell (1981): Digging up Bones. London. ↩
  8. A.C. Вегу - R.J. Berry (1967): Epigenetic Variation in the Human Cranium. Jour. of Anathomy, 101. Cambridge. ↩
  9. J.D. Ortner – W.G.J. Putschar (1985): Identifikacion of Pathological Conditions in Human Skeletal Remains, Smithsonian Institution Press. Washington. ↩
  10. M. Štefančič (1988): Antropološka analiza skeletnih ostankov iz urne najdene v grobu 7 v nekropoli Drljanovac pri Bjelovaru. Arheološki radovi i rasprave, 11. Zagreb. ↩
  11. J. Strazalko J. Piontek A. Malinowski (1972): Problem rekonstrukcji wzrostu na podstawie kosci zachownych w fragmentach lub spalonych. Przeg. antrop, 38. ↩

Summary

Cremated Skeletal Remains from Klučka - Hipodrom near Skopje (Early Iron Age)

(SUMMARY)

The subject of the article are the cremated skeletal remains from the site of Klutka— Hipodrom near Skopje, chronologically assigned to the Early Iron Age (12 th — 10 th centuries BC). : :

In six urns, remains of 7 skeletons have been discovered: опе child at 2-3 years of age, two male, two female and two adult indiviuals. The personal age of the adults is between 20 and 40 years. The average lifetime of the group is 32 years.

The better preserved male skeleton No.7 enables some morphological features to be determined: curvioccipital lateral contour of the skull, convex nasal bones, deeply rooted phossa canine, wide and low apperture periformis.

According to the preserved caput femoris of the female skeleton No. 3, the

height of the body amounts to 160 + 6.9 sm (the lower limit of high women).