Macedoniae acta archaeologica 13 (1993) · стр. 273–280

Поглед врз средновековната археологија на Брегалница

Уште на почетокот би сакале да се осврнеме на термините кои ги користиме кога изразуваме одредена културна, временска, државна и религиозна припадност на материјалните и духовните артефакти кои се продукт на средновековието и на актуелниов брегалнички простор. Повеќе години наназад во стручната литература и во нашите комуницирања се користат различни термини кога станува збор за конкретни објекти. Обично доминираат термините доцноантичен, ранохристијански, палеохристијански, раносредновековен и други, сакајќи да означиме припадност на артефакти од У, VI и VII век.Во глобална смисла на термините тие се вклопуваат, но задоволувајќи само една категорија: провениенција, религиска припадност, историска хронологија и слично. Анализирајќи ги резултатите од повеќегодишните истражувања по текот на Брегалница, како и поединечното толкување на одредени објекти и предмети, дојдовме до заклучок дека тие можат да се сместат и терминолошки атрибуираат со манипулативни термини кои задоволуваат повеќе елементи од основните карактеристики на објектите и артефактите. Одредена тешкотија претставува прецизното временско ограничување кое во иднина би се изнивелирало. Како најупотреблив и најсеопфатен за одредени: средновековни периоди е секако манипулативниот термин рановизантиски што би опфаќал предмети и објекти од крајот на У век до првите две-три децении на УП век. Во овие рамки воедно би имало резон за употреба на останатите употребувани термини, но како посебна категорија и како ознака за религија, етничка припадност, провениенција и така натаму. Во рановизантискиот период доминира специфична архитектура, друг начин на утврдување, друга керамика, накит, други погребни обичаи, монети и така натаму и е карактеристичен не само за актуелниов брегалнички регион туку и пошироко.

Карактеристики на рановизантискиот период во брегалничкиот регион се секако густо поставените одбранбени и утврдени точки од кои повеќето комуницираат визуелно и во секој случај се организирани во еден мал и локален лимес. Јужната страна го носи товарот на овој систем и се разбира дека концентрацијата е поголема на таа страна што е условено од природната конфигурација на теренот. Битно е што повеќето утврдени точки живеат до VI век за подоцна да бидат напуштени како резултат на промената на одбранбената концепција на регионот или можеби и пошироко. Утврдени пунктови стануваат позначајните и поголемите населби како што се Виница, Мородвис, Баргала. Кога би сакале наједноставно и спекулативно да заклучуваме, во брегалничкиот простор во VI век настанува тотално напуштање на одбранбекиот систем и повлекување на населението во поголемите населби и нивно доутврдување.1 Оваа манифестација е карактеристична и за јужните делови на Македонија, на така на пример во Колхида крај Кукуш ја имаме идентичната манифестација како во Баргала. За тоа време се врзуваат и оставите на монети од Секулица, Степанци и Струмица кои ја флангираат оваа области сведочат за варварските продори од 540-562/3 година.2 Одраз на ваквите продори во првите децении па VII век е депото од Баргала.3

Друг интересен аспект за проучување е сакралната материјална култура, било движна или недвижна, но далеку пообемна и поилустративна е архитектурата означена како рано или палеохристијанска. Тргнувајќи од Калиманци,4 и така да ја наречеме вообичаената базилика, па до Виничко Кале?5 каде е откриен баптистериум, 5иданата гробница од Мородвис“6 или таканаречената Црвена црква во Крупиште",7 се наметнува една констатација дека на овој простор основните артхитектонски шеми и шаблони се познати во Сирија, Тракија, Тесалија. Доста е изразена нишката со ориенталните провинции, но неминовно се заклучува дека станува збор за еден доста креативен архитектонски и декоративен дух во кој е вклопен локализмот и оригинално-8 ста.

Што се однесува до византиско-словенскиот период, или временски изразено VII, VIII u 1X век, би требало по некоја инерција да се означи како средновизантиски што делумно се користи во историјата на уметноста. Спецификите што ги содржи овој археолошки и сиромашен период неми-НОВНО се врзуваат пак за Византија, но помалку или повеќе се присутни и Словените. Артефакти од овој период на брегалничкиот простор се доста ретки и потекнуваат од Зрновци?“9 Теранци, Стар Караорман"?10 и Крупиште.11 Траги од населби има, но тие се толку стерилни што зборува за евентуално постоење на еднослојни словенски станишта кои не биле со долг век на постоење. Наедно може да стане збор и за интензивна „хоризонтална стратиграфија“ што за последица ги има доста сиромашните хоризонти, кои пак од своја страна иницираат архитектура од слаб материјал. Факт е дека Словените, старите рановизантиски населби на овој простор веднаш не ги населувале. За овој период е карактеристично покрстувањето на Словените по Брегалница и примањето Wa писменоста што е проследено со интензивна изградба на црквени објекти каде се реализира и византиската политичка акција на државно култивирање на самите Словени.12 Овие акции можат да послужат како адекватен и прифатлив граничник (крај на 1X и почеток на X век) помеѓу византиско-словенскиот и словенско-византискиот период, каде во вториот Словените се примарниот општествен фактор. Токму X век е означен со нов животен концепт, нов духовен живот, но и со нова материјална култура која е карактеристична само за централнобалканскиот простор, а не и за цела Византија.13 Уделот на ромејскиот дух и традиција е длабоко вткаен во словенската материјална продукција било во формата, било во техниката, било во материјалот. За ова говори една манифестација ua погребување односно сместување на птици (птичји коски) во садови и нивно приложување покрај и во сакралните рановизантиски објекти.14 Во Баргала ваков случај е откриен во срдновеконата словенско-византиска некропола, " што е во корелација со гробовите крај Црвена црква во Крупиште.

Бидејќи ваквите наоди се откриени во различни културни и временски релации, би требало да се определи дали е тоа појава карактеристична за рановизантискиот или за византиско-словенскиот период, или и за двата периода како што чисто покажува наодот од Баргала. Во крајна инстанца © обичајот е пагански и најверојатно дека носители и конзументи на овој обичај се автохтоните жители од овој простор на Брегалница.

Црквената артхитектура и уметност се директно врзани за византиските уметнички кругови. Кога се говори за црквената архитектура би се освриале на еден од позначајните и поатрактивните пунктови во последните неколку години, а тоа е Крупиште со новооткриениот катедрален храм и мартириум.16 "? Меѓутоа, рановизантискиот слог и опуст на градење, потоа архитектонската и декоративна пластика работена во ранохристијански манир, основната архитектонска концепција на црквениот корпус ја водат три-четири века наназад во рановизантискиот период или поточно во VI век на кој временски му припаѓа овој објект. Отсуството на синтронос и тронус го лишуваат овој објект од атрибутот епископски. Изненадува и фактот што никаде не е регистриран моќниот рановизантиски слој, или попрецизно, слојот на деструкција што содржи кујнска керамика карактеристика токму за VI век покрај бројната градежна керамика од рановизантиски формат.

За профаниот живот, било во градските или во селските населби, знаеме доста малку но во комбинација на археолошки и историски податоци можно е правење на животна макета на овој простор.

Словенско-византискиот период е окарактеризиран со формирањето на првите словенски држави, бугарската, Самуиловата и српската држава. Брегалничкиот простор и во прво време и локалните кнежевства стануваат интегрален дел на тие држави, иако е доста битен и за Византија која доста жилаво го брани.

Овде се наоѓа често и линијата на фронтот за што зборуваат и добро утврдените средновековни населби од поголемиот обем како што се Соколарци, Теранци, Штип, Црешка. Комуникациите во овој период главно се поклопуваат со античките, како што е случајот со Делницата од Стоби до Струма и Сердика.19 Теофилакт Охридски во околината на Брегалница споменува царски поштар кој оди по царскиот друм што несомнено го потврдува мислењето за значењето на овој пат.20

Друг магистрален правец што ја сече Брегалница е патот од Јужна Србија што преку Жеглигово и Овче Поле оди до Аџибегово па по долината на Лакавица продолжува за Струмица, а оттаму за Серез и Солун. Вицинален пат на овој простор е и патот што се протегал од Штип или поточно од Бурилчево и Крупиште, како крстопат, до новото и во подем средновековно средиште Злетово, па оттаму за Кратово. Маргинално и доста конфузно овие простори ги споменува географот Идризи во XII век, а меѓу градските населби ги бележи Мородвис и Малешево.21 Не можеме да се пофалиме со некои значајни резултати за живеењето во средновековните села и од делумно истражените некрополи во Стар Караорман,22 Горен Козјак,23 Гробче кај Кочани и т.н., ни преостанува да изведеме дел од крокито за овој битен археолошки сегмент досега неоправдано запоставен од археолозите. Од досе-

177 Ваква базиликална градба е и познатата базилика „Б“ во Филипи. Интересно е што авторот на истражувањата наоѓа аналогии и кај црквата кај Чурлине кај Ниш датира во ранохирсијанскиот период од страна на Ходинот, Кондип и В. Поповин, но во конкретниов случја се определува за застареното и неодредено датирање на В. Петковив пред XII век.

Г. Шкриванић, Југословенске земље на Појтингеровој табли, Monumenta cartographica Jugoslaviae ", Beograd 1974, 5. 55. -

Теофилакт Охридски, Мченичеството на светитѣ славни 15 свехеном – ченици, пострадали вь ТивериуполЛэЭЪ, именуванЪ на бЪлгарски Струмица, вЪцарувањето на злочестивия- Юлиана Отстж, СоборникЪ на БЪлагрската академија на науките, Кн. XXVII, София 1931, с. 239

гашните расположиви резултати за погребувањето во овој период од средновековието и на овој простор, знаеме дека гробиштата се крај самите населби организирани во таканаречени редови и ориентирани запад-исток. Покрај слободните укопи, многу вообичаен е типот на композитни ковчези во кој е полаган покојникот, а од XIII век се јавува користење и на дрвени штици за изведување на посебни конструкции. Во поглед ua погребниот ритуал има доста варијации, од обично полагање на една индивидуа до двојни гробови на дете со мајка, полагање на дел од коските и посебно черепот во истите конструкции или над самата конструкција до вршење на обредно палење над покојниците.

си, флеснорски ман.

Позначајни археолошки пунктови по Брегалница Major archeological points along Bregalnica
Позначајни археолошки пунктови по Брегалница Major archeological points along Bregalnica

Гробниот инвентар е доста разнороден и богат и одговара на познатиот централнобалкански материјал познат од истодобните некрополи во Србија и Бугарија.24 Временски помладиот материјал има свои локални и оригинални фолклорни обележја. Поретки се наодите чија провениенција е чисто византиска и најверојатно потекнуваат од некои поголеми центри. За економиката во Брегалничкиот регион знаеме дека била базирана врз сточарството и земјоделието за што сведочат мноштво откриени коски и семиња. Покрај козата и овцата во голем број се среќава и свињата, а поретко е говедото.25 Освен вообичаените житарици и градинарски култури битен производ е грозјето што денес не е случај. Податоци за уредените градини и лозја, во својата „Географија“ дава и Идризи.26 Едни од позначајните култури застапени на овој простор, а поради природните услови, се ленот и конопот од кои населението ја обезбедувало потребата за текстил. За производството на а земјоделските култури има пишани документи од почетокот иа XVI Вех.27 Ловот и риболовот се исто така значајни стопански гранки за што сведочат откриените коски од елени, зајаци, жалки, школки И риби, како и богатиот топономастички фонд крај Брегалница.28 Во доцниот среден век е познато ловењето на птици (соколарството) по кочанските и брегалничките мочуришта од што постојат доста топоними.29

-Врз основа на антрополошките анализи ги добиваме средните вредности на просечниот век на живеење, височината на жителите на дурии болестите од кои боледувале. Така на пример просечниот век бил околу 43 години а височината на жените била 156 см. Мажите биле просечно високи околу 173 см, а жителите боледувале од анемија, произлезена од маларијата, туберкулозата, артритис и други зарази на коските. Бројот на погребаните деца на возраст од 1-4 години е процентуално голем, но гледано од денешен аспект. Епидемија од чума или колера досега не се констатирани иако историските H23GpH споменуваат вакви појави. Траги и факти за лагодно живеење нема, а во просек жителите од неколкуте анализирани населби не се богати.

ОД досега изнесеново очигледен е заклучокот дека брегалничкиот простор археолошки е доста богат и интересен, но воедно и доста архелошки запоставен. Познати се само фрагменти но не и целини за изградување на реална слика на средновековието што од друга страна наметнува потреба од поголемо и побројно ангажирање на археолозите од Македонија, па и пошироко. KIRIL TRAJKOVSKI - Skopje

Белешки

  1. Заклучокот е базиран врз теренските проспекции извршен во текот на Брегалница во 1984/5 година изведени од Б. Ѓорѓиевски и К. Трајковски. ↩
  2. За податоците срдечно му благодарам на J. Кондијанов. ↩
  3. B. Aleksova C. Mango, Bargala: A preliminary report, DO Papers, 25, Wachin gton D.C., 1971 p. 274 — 275. V. Popovié, Aux origines de la slavisation des Balkans: la constitution des premieres Sklavinies Macedoniennes vers la fin du Vie siecle, Académie des inscriptions et belles — lett res, Paris 1980.p. 230 —257.; D. M. Metcalf, Avar and Slav invasions into the Balkan peninsula (5. 575 — 625): the nature of the numismatic evidence, Jurnal of Roman archaeology, Vol 4.1991 p. 140 - 148. ↩
  4. И. Микулчић, Двер ранохричанске цркве кон Македонске Каменице. Старинар XXVII, Београд 1977, с. 181 – 191. ↩
  5. К. Балабанов. Виничко Кале, Arheološki pregled, 26, Ljubljana 1986. s. 181. ↩
  6. Трајковски. Ранохристијанска гробница во Мородвис (скр. Ранохристијанска...), Лихнид 7. Охрид 1989, с. 89 — 04. . ↩
  7. Алексова, Епископијата на Брегалница (скр. Епископијата...), Прилеп 1989, с. 81 – 85. ↩
  8. К. Трајковски, Ранохриситијанска..., с. 90 ↩
  9. На околу 300 метри северозападно од селските гробишта се наоѓа локалитет каде се присутни фрагменти од керамика од IX век. ↩
  10. Белдедовски, Брегалничкиот басен во римскиот и раниот средновековен период (скр. Брегалничкиот...), Зборник VI, Штип 1990, с. 45. ↩
  11. Б. Алексова. Епископијата...с. 87. Jugoslaviae, Београд 1979, с. 17. ↩
  12. , Алексова, Enucxonnjara...c. 87. ↩
  13. К. Трајковски, Средновековната археологија на Брегалница, Дело 74,5 Штин 1986 с. 406 ↩
  14. V. Jovanovié, Slovenske nekropole u Srbiji, Makedoniji i Bugarskoj (skr. Slovenske...), (необјавена докторска теза бранета на Филозофскиот факултет во Белград 1974, Библиотека на катедрата на археологија), 5. 533 - 563. ↩
  15. За податокот срдечно му благодарам на авторот на истражувањата 3. Белдедовски. ↩
  16. Бидејќи овој локалитет е тесно поврзан со историските извори, кратко би соврнале на списот на Теофилакт Охридски за мачеништвото на светите 15 тивериополски маченици и релациите што ги дава авторот на истражувањата Б. Алексова со споменатиот локалитет. Како што споменува Теофилакт, за време на владеењето на Борис — Михаило со царски налог е . побарано да се изгради катедрален храм во Брегалничката епископија, а од Тибериополис да се пренесат моштите на 15-те маченици кои страдале во ранохристјанските погроми организирани од Јулиан Anocrata во ТУ век и кои биле погребани во Струмица. Сакајќи да ги зачуваат светите, Струмичани се побуниле и по долга расиравија се договориле со претставниците на власта да се пренесат само тројца: Тимотеј, Комасие и Евсение. За време на владеењето на Симеон и по негова заповед се пренесени и положени во истиот храм уште мачениците Сократ и Теодор. Во Брегалница биле изнирени сите пригодни обреди, а божествените ковчези ги поставиле на десната страна во храмот. Теофилакт е доста сликовит, а авторот на монографијата: Епископијата на Брегалница на стр. 36 дословно вели: „Откриени се источните партии на катедралната црква со мартириум од раниот словенски период на IX - X век и констатирани траги од јавни репрезентативни градби крај неа.“ ↩
  17. И. Микулиќ, Градот Чрешче, Годишен зборник на Филозофскиот факултет, кн. 1440, Скопје 1987, с. 149 - 160. ↩
  18. Г. Шкриваниќ, Идрисијеви подаци о југословенским земјама, Monumenta cartographica Jugoslaviae, Београд 1979, c. 17. ↩
  19. B. Aleksova, Demir Kapija, Skopje – Beograd 1966, s. 82 ↩
  20. З. Белдедовски, Брегалничкиот..., с. 45 ↩
  21. V. Jovanović, Slovenske…, s. 533 – 563 ↩
  22. Палеозоолошките6 анализи ги има извршено д-р Алисиа Ласота Москалевска од Варшава. ↩
  23. Г. Шкриваниќ, Идрисијеви..., с. 17 ↩
  24. Турски документи за историјата на македонскиот народ, Опширни пописни дефтери за Ќустендилскиот санџак, Том Y, кн. II, Скопје 1980. оѕ 28 О. Иванова, Месните имиња на областа на сливот на Брегалница, Скопје 1982. ↩
  25. Исто. ↩
  26. Антрошолошките анализи на материјалот од средновековната некропола во Мородовис ги има извршена д-р Патриција Стјуар Макадам од Лондон. ↩

Summary

Approach to the Mediaeval Archaeology of Bregalnica

(SUMMARY)

Bregalnica, the ancient name of which was Astibos, is a river in the east of Macedonia that gives the valley specific features, both in geopolitical, and in cultural aspect. The area is rich in arcaheological sites from the prehistory and the Classical Period, but the mediaeval sites are certainly the most important ones and archaeological researches have been carried out on them in the last few decades. In the scientific literature, several names have been used for the period of the 5th, 6th and 7th centuries, such as Late Roman, Early Christian, paleo-Christian, Early Mediaeval etc. Taking into consideration and analysing the features of the material culture, we would rather suggest the term Early Byzantine. Distinctive features of the Early Byzantine Period are the densely located defence spots, which form a minor local limes, to exist untill 6th century, when they were abandoned on acount of the new fortifications around more singificant major settlements. Hoards of coins coming from this area point to inroads of Barbarians from 540 to 562/3. The analogies от these portable material and the architecture with the coinciding material from the oriental provinces are worth mentioning, though there is not a substantial explanation about it yet. In general, a rather creative architectionic and decorative style is predominant, bearing imprints of localism and originality.

The Slavic-Byzantine Period, i.e. the period of the 7th, 8th and 9th centuries, is a specific and considerably scanty period, but its connection with Byzantium is inevitable, and the Slavs are also more or less present. There are traces of settlements, but they appear to be so sterile that they point to possible existence of one-level Slavic habitations of a rather short duration. It is evident that the Slavs did not settle the old Early Byzantine settlements immediately. Baptizing of the - Slavs in the area of Bregalnica is characteristic for the Byzantine-Slavic Period, as well as the creation of the first Slavic alphabet. These actions have conventionally been used as a chronological limit (the close of the 9th and the turn of the 10th century) between the Byzantine-Slavic and the Slavic-Byzantine Period, the Slavs becoming the dominant social factor in the later. Already in the 10th century, a new concept of life has come into existence, as well as new spiritual life and new material culture distinctive for the central Balkan territory, though not for all the Byzantium. Romeian spirit and traditions are deeply rooted in the Slavic material production in the form, technique and in the material applied.

The architecture and the art of the churches are closely connected to the Byzantine artistic circles. We know very little about the profane life in the urban and rural settlements, but a combination of the archaelogical and historical data could help us create a picture of the way of life in this area.

The Slavic-Byzantine Period is distinctive for the creation of the earliest Slavic states, the Bulgarian, Samuel’s and the Searbian ones. At the same time, the rise of the cities started, of which Stip, Morodvis, MaleSevo and Cre&%e are the most important. No significant archaelogical evidence on the life in the mediaeval villages is at our disposal, though it represents an essential segment in the chain of life. Most of the data come from the necropolises preserving rather abundant and miscellaneous inventory that corresponds to the already known achacological fund from the coinciding necropolises in Serbia and Bulgaria. The material that is of later date bears local and original folklore features. The economy in the Bregalnica Region was based on cattle-breeding and agriculture, which is confirmed by the majority of the discovered bones and seeds. Hunting and fishing were also significant branches, for which evidence is preserved in some bones and the abundant toponomastic fund. The facts presented here lead us to a conclusion that the area of Bregalnica is archaelogically considerably abundant, but it has been somewhat neglected. We are familiar merely with fragmets, but not with entire units that would help us crate an archaeological picture of the Middle Ages, which brings to the fore the need of the increased activities of the archaelogists in that purpose.