Macedoniae acta archaeologica 13 (1993) · стр. 191–200
Скупи - Западна некропола
Содржина
Во октомври 1990 година Музејот на град Скопје презеде заштитни
Како повод послужи претходното укажување на сопственикот на земјиштето за постоење на два камени споменика кои му сметале при земјоделските работи. Сопственикот укажа дека на ова место е ископувано, кое претходно беше потврдено и со истражувањата како и со една кратка информација во литературата. Во 1960 година била отворена сонда обележана 1/60 со која е утврдено постоење на надгробна плоча со латински натпис зачувана in situ1.2
Локалитетот е мало возвишение кое јасно се одделува од околната рамница. Се наоѓа на околу 200 м од западниот градски бедем на Скупи, а северозападно од современиот пат Скопје - Бардовци кој приближно се совпаѓа со трасата на античкиот пат кој водел од Скупи кон запад и кој се врзува на градскиот декуман.
Локалитетот го забележал и проф. И. Микулчиќ при своите топографски истражувања. Врз основа на низа показатели го окарактеризирал како можна приградска вила со мала семејна некропола, иако не го исклучува постоењето и на западна некропола на градот.3
Добиените резултати кои ќе бидат овде презентирани даваат доволни аргументи, барем во најстарата фаза, овој локалитет да се интерпретира како дел од фунерарното јадро на западната некропола на Скупи.
Стратиграфскиот пресек на локалитетот покажа дека во прашање е повеќеслојно наоѓалиште кое опстојува во подолг временски период. Засега јасно се издвојуваат три хронолошки и содржински различни хоризонти на живеење (План 1 и 3).
Најстариот и воедно најзначаен хоризот е архитектонски планиран организиран споменички комплекс, репрезентиран засега со една надгробна стела и две камени конструкции. Спомениците се конструирани со однапред избрани и наменски делкани камени сегменти, симетрично сложени во повеќе нивои (План 2, сл.1).
Ш XYMYC
ЗАПЕЧЕНА ЗЕМЈА
ЗАПАДНА НЕКРОПОЛА
Едниот е со зачувани четири нивои, скалесто конструирани. Последното ниво е база за ципус, врз основа на што претпоставувавме дека овој споменик како конструктивен елемент имал ципус кој веројатно е однесен или девастиран. Оваа конструкција е со речиси квадратна основа 253 х 260 см со зачувана висина од 150 см. Вториот споменик исто има четири нивои со
редуцирана алтернација на монументалните гробници од Шемпетер“. Димензиите на оновата се 180 х 145 см додека висината е 240 см. Амбиентално спомениците се поставени дијагонално еден врз друг по систем на шаховско поле. Стелата е поставена од западната страна на 30 см од средишниот дел на поголемата конструкција (План 2).
Во прв момент присуството на надгробната плоча, како и обликот и тектониката на другите два споменика не наведоа на заклучок дека пред себе имаме крајна редукција на т.н. фунерарни ари"5 (какви се пронајдени околу десетина на пошироката градска територија на Скупи6 ај, односно гробови со сандак за пепел?.7 Оваа претпоставка беше отфрлена по нивното демонтирање, кога не беа констатирани гробни комори.
И двете конструкции имаат фундамент од кршени камења, а кај поголемата површински, изнивелиран со малтерна кошулица. На камењата од фундаментот видливи се остатоци од горење на некоја мрсна материја која била насипана и запалена по формирањето на фундаментот. Најверојатно се работи за ритуално чистење на просторот од зли сили што е поврзано со нивниот сакрален карактер“.8
Мислењето дека овие две конструкции можат на некој начин да се поврзат со одржувањето на култот на покојникот го поткрепува присуството на надгробната плоча. Очигледно е дека сите три споменика се дел од ист фунерарен амбиент".9 Тие немаат непосреден претходник во автохтоната сакрална и сепулкрална традиција, па затоа засега можеме да ги сметаме како туѓа форма, при што е очигледна римската компонента. На мислење сме дека потеклото треба да се бара во гробниците од типот area maceria cincta’’ кои се карактеристични за високо развиените центри на ранороманизираните про-ВИНЦИИ. Кај. нас во провинција Далмација се среќаваат во Canona"’, Јадер, Aprupyutym11,12 Комини и Коловрат“.13 Во основа тоа е Аквилејски тип на семејни гробници кој во Далмација е проширен веројатно со посредство на Салона. Тие гробници се всушност архитектонска материјализација на лимитациониот простор на гробот““.14
Поради малата истраженост ние се уште немаме потврда за постоење на таков лимитационен ЅНІ.
Овој тип на гробни парцели секогаш се поставени во непосредна близина на некоја од главните капии покрај некој од главните патишта"“.15 Овој услов е задоволен и во нашиот случај, бидејќи комплексот се наоѓа на околу 150-200 м од западниот бедем, а на околу 50 м северно од современиот пат за Бардовци, чија траса, материјално е докажано"“,16 приближно се поклопува со трасата на античкиот пат кој се врзува на главниот декуман од Скупи кон запад. Тоа се парцели кои или ордото на градот ги доделува на заслужни поединци или самите фамилии ги откупуваат за свои потреби".17 Претпоставуваме дека овие конструкции се локална интерпретација, односно поевтина и поедноставна алтернација на истата религиозна идеја која интрополирана во различни средини во зависност од социјално економската моќ на корисникот различно се манифестира. Во конкретниот случај мора да сметаме и на просторната и хронолошка разлика од извориштето и можните правци на влијание. Крајно редуцираниот декоративен опус и упростената конструктивна шема не даваат можност за посигурна хронолошка детерминација. Тектониката и епиграфските податоци од надгробната плоча ни овозможија поставување на пошироки временски рамки за подигнувањето на овој сепулкрален амбиент.
По обликот и тектониката припаѓа на доста чест тип скупски стели со заокружен фронтон во кој се наоѓа стилизирана розета - карактеристични за подрачјето на Скупи низ целиот II в.18 (Досега се пронајдени околу 10 на пошироката градска територија на Скупи!"“).19 Во прилог на оваа датација с и параграфски уредениот латински текст како и присуството на одредени консекрациони формули. Текстот е мошне едноставен и гласи:
D(is) M(anibvs)
Val(eria) Doris
vix(it)ann(is) XXV
H(ic) s(itvs) e(st)
C(aivs) Val(erivs) P(aties)
Sorori
Bene merenti
F(aciendvm) c(vravit)
Формулата D.M. која на подрачјето на Скупи не се појавува пред првата четвртина од 11 в.м оже да се искористи како TERMINUS ANTE QVEM NON, а формулите Н.Ѕ.Е., F.,C. i В.М. на камените споменици од регионот на Скупи во комбинација се јавуваат само до крајот на II в.21 Формулата Н.Ѕ.Е. на ова подрачје не е забележана после П в што може да послужи како TERMINVS POST QVEM NON.22
Не навлегувајќи подлабоко во антропонимска анализа на имињата можеме само да забележиме дека гениталното име Valerivs е доста често во регионот на Скупи?“.23 Забележани се 32 споменика со овој гентилициј кој главно се поврзува за доселеници?“.24 Когноменот DORIS е од грчко ориентално потекло и најчесто индицира на либертинска припадност на носителот?“.25 Во последно време се напуштени теориите по кои когноментот е осно-
1/9? B. Josifovska, Inscrptions ... op.cit. (1982), 38-39.
20 (1. Merposuh, Палеографија римских натписа у Горњој Мезији, Београд 1975, 82. вен критериум за одредување на етничката припадност и пред се се користат како социолошка категорија, што мислиме важи и во нашиот случај.26
Вториот културен хоризонт е формиран околу спомениците веројатно во одреден временски период кога престанува употребата и содржинска вредност на овој сепулкрален амбиент. Тоа што спомениците не се девастирани, а се зачувани ин ситу, укажува на фактот дека и во периодот кога се формирал овој културен слој се уште се почитувала нивната религиозна и сакрална суштина.
Овој културен хоризонт го чинат помалку површини од запечена земја, горетини и пепел, кои се хоризонтално и вертикално расчленети со сиво мрка земја, немаат јасно дефиниран континуитет и дебелина што е резултат на подоцното вкопување на гробовите од доцноантичката некропола (План 3).
Карактеристично е изобилството на движен археолошки материјал, пред сѐ голема хетерогеност на облици и типови од керамички садови.27 Најбројни се фрагментите од чинии, паници, грниња, како и од тн. садови со две три држалки. Во помал број се среќаваат фрагменти од стомни, шолји, питоси, капаци, амфори, кадилници и др. Кај најбројните форми: чиниите, паниците и грнињата преовладува ТН. кујнска или утилитарна керамика со послаб квалитет на фактурата, лошо печена, па слободно може да се поврзе со локалното грнчарско производство. Од луксузната керамика во помал број се среќаваат фрагменти од ТН. црвено боена, потоа фрагменти од т.н. Керамика со црвен премаз и керамика со сив премаз.
Од начините на орнаментирање најзастапено е печатењето со вегетабилни и геометриски мотиви; пронајдени се и мал број на фрагменти украсени со сликање или во техниката на мраморизирање.
Со надслојувањето на доцноантичката некропола речиси сосема е уништтена стратиграфијата на овој културен слој, па засега и не може да се направи подетално хронолошко разграничување на поодделните керамички форми и типови. Целиот керамички материјал, пошироко, рамковно може да се смести во Ш-ГУ в со тоа што некои типови се среќаваат и до крајот на IV в.Од останатиот движен археолошки материјал треба да се споменат КОСКСННТЕ игли, (пронајдени се 50 цели и 100 фрагменти), едноставно обработени, главно игли за шиење или украсни и тоа најчесто со топчеста или елипсеста глава (Сл. 2).
Исклучителен е наодот на поголем број фрагменти од керамички калапи за производство иа метални рис, метални спатули или игли и на т.н. метални стапчиња со нејасна намена“28 (едниот крај е проширен, а средниот дел е кружно проширен со четири мали странични израстоци). Калапите служеле за еднократна употреба, а споменатите метални предмети29 се израбо-
тувале со лиење (Сл.3 и 4). Токата е изработена во еден дел со носачот кој
има правоаголна форма со пробој за три во облик на буквата Т. Главата е во облик на пелта орнамент. Аналогиите за овој тип токи се мошне ретки. Сличен тип, но не и идентичен, е пронајден при истражувањата на утврдувањето во Кладово со аналогии од локалитетите Intercisa — 5адуаг.30 Овие наоди не ги преминуваат границите на IV в.31 По типологијата и начинот на изработка овие токи припаѓаат на т.и. римски варваризиран накит. Најверојатно нивната појава треба да се поврзе со доаѓањето на населувањето на некои варварски племиња на регионот на Скупи во текот на IV в.3"
Атрибуцијата на овој хоризонт, освен наброениот движен археолошки материјал, ја овозможуваат и следните појави:
- присуство на многубројни отпадоци од метална и стаклена згура;
- на зидовите од многу керамички садови видливи се остатоци од разни материи кои најверојатно служеле како суровина во локалната занатска продукција;
- присуство на голем број морски школки, околу ЅО, кои исто така служеле како суровина во локалното грнчарско производство.
Мислиме дека сите наброени факти се доволен аргумент овој хоризонт да се окарактеризира како отпаден простор на некој локален занаетчиски центар во субурбиумот покрај западниот бедем. Овој центар веројатно произведувал во втерата половина на Ш и TV век. Поткрепа за оваа претпоставка се остатоците од керамички печки пронајдени при набојот на канал за современ водовод во 1971 година“.32 Оваа претпоставка сепак не значи дека целокупниот пронајден движен материјал се изработувал во работилниците на овој занаетчиски центар. Со понатамошните истражувања најверојатно ќе се добијат нови податоци за потесно хронолошко разграничување на П културен хоризонт, како би можеле одредени производи и директно да се поврзат со домашните работилници.
Третиот хоризонт го чинат 19 скелетни гробови вкопани во вториот културен хоризонт. Погребувањата не се вршени со некој одреден план и ориентација, а во неколку случаи со вкопувањето на нови гробови постарите се девастирани, што покажува дека гробовите немале надземни обележја (План 1). 3 :
Според начинот на погребување, се издвојуваат следните Типови: 13 гробови со слободно вкопани покојници, кај кои во два гроба истовремено биле погребани по двајца покојници. Пет гроба со примитивна гробна конструкција од фрагментирани тегули употребени како покривач при што најчесто била покриена само главата. Во еден случај тегулите се сложени на две води и го покриваат целиот скелет. Откриен е само еден гроб со конструкција од тегули во облик на циста. Тоа е и единствениот гроб со гробни наоди, односно две обетки од сребрена жица во облик на алка. Недостатокот на гробни дарови ја отежнува хронолошката детерминација на некрополата. Редуцираноста на гробни дарови и недостатокот на гробна архитектура оди во
прилог на претпоставката дека во прашање е популација со ниска социјалноекономска положба што произлегува од општото осиромашување на заедницата по IV в.
Освен 21 скелет од затворени гробни целини прибрани се и делумно сочувани археолошки остатоци од уште 11 скелети, пред се од површинските слоеви кои се оштетени при обработка на земјиштето.
Според антрополошкатаа анализа на м-р Ф. Велјановска, 12 скелети се детски (37,5% од популацијата), 1 е јувенил (3,170), 1 е субадулентен (19-21 г.) а 19 се на возрасни индивидуи (56.375 од популацијата), од кои 9 се машки а 9 женски скелети. Просечен животен век е 34,2 г. За групата е карактеристична големата хетерогеност и вкупно и одвоено по полови.33
По решавање на имотно-правните односи на земјиштето останува да се надеваме дека истражувањето на овој значаен локалитет ќе продолжат во форма на систематски археолошоки истражувања, бидејќи единствено на тој начин може да се потврдат или да се отфрлат изнесените претпоставки. JOVANOVA LENCE - Skopje
Белешки
- Заштитните археолошки ископувања ги изведе екипата во состав: раководител: Јованова Ленче, археолог од Музејот на град Скопје. Јасмина Намичева, архитект во Музејот на град Скопје и Дафина Михаилова, археолог во Заводот за заштита на спомениците на културата на град Скопје. ↩
- Н. Шуковиќ, Археолошки преглед 2, Београд 1960, 98. Во Музејот на Град Скопје не постои документација од овие истражувања во 1960 година. ↩
- И. Микулчиќ Територија Скупа, жа, XXI-2, Скопје 1971, 477; Скопје со околните тврдини, Скопје 1982, 44. ВИИИ, 1975, 177–191; А. Церманович–Кузмановић, Антички споменици ... н.д. (1978) 47–51; Резултати археолошких истраживања... н.д. (1967), 77 - 82. ↩
- J.M.C. Toynbee, Death and burial in the Roman World, London 1971, 79 — 82, 124, 253-254; A. Josanosnh, Римске некрополе на територији Југославије, Београд 1984, 44, 142 — 143. ↩
- B. Dragojevicé—Josifovska, Inscriptions de la Mésie Supérieure, vol. VI Scupi et la region de Kumanovo. Врд. 1982, 40. ↩
- H. Kopahesnh, Један интересантан налаз са источне некрополе Cxyna, Ка XXVII/1, 1977, 193 - 199; A. Јовановин. Римске некрополе на териотирији Југославије, 1984, 119-120, 141-143. ↩
- дрехолошките слоеви под фундаментите, како и слоевите под нивото на спомениците на просторот меѓу нив не се истражени. бидејќи истражувањата се насилно прекинати од сопственкот на земиштето заради нерешените имотно-правни односи. ↩
- За дефинирање на поимите сепулкрален, фунерарен и фунебрален користени се резултатите до кои дошла 1J.M.C. Toynbee vo Death and burial in the Roman World, London 1971. аА, LjepManosuh-Ky3makosuh, Резултати археолошких истраживања на подручју2 муниципијума 5 код Пљевља. Материјали IV, 1967, 77 - 82; Антички споменици из Полимља са посебним освртом на римску некрополу у Коловрату код Пријепоља, Симпозиум „Сеоски дани с. Вукосављевића“ IV, Пријепоље 1976, 47 - 51. ↩
- LE. Ceci, monumenti pagani di Salona I, 1962, 143: преземено од A. Јановиќ. Римске некрополе на територији Југославије. 1984, 67. ↩
- B. Nedved, ZaStitno istrazivanje rimskih grobova и Zadru, Diadora 9, 1980, 341-355. ↩
- МАА ↩
- Klemenc, V. Kolšek. P. Petru, Antične grobnice V Šempetru, Ljubljana 1972, 9–23: П. Петру. Шемпетер - Античка некропола, Велика археолошка налазишта у Словенији. Београд 1976, 35-45. ↩
- Д. Срејовић. Гробница Аурелије Максимине и Паконије Монтане у Коминима, зрнм ВИИИ, 1975, 177-191; А. Цермановић–Кузмановић, Антички споменици ... н.д. (1978) 47-51; Резултати археолошких истраживања... и.д. (1967), 77 — 82. ↩
- Jopanosuh, Римске некрополе.. н.д. 142-143. ↩
- J.M.C. Toynbee, death...op.cit, 79-82, 124-130, 153-254. ↩
- Д. Кораќевиќ, Состојбата на археолошките ископувања на античко Скупи, мад, 3, 1977, 152; И. Микулиќ, Скопје ... н.д. (1982), 44. 1J.M.C. Toynbee, Death... op.cit, 79-82. ↩
- A. Mocsy Gesellschaft und Romanisation ber Rémischen Provinz Moesia Superior, Budapest 1970, 64 -- 66. Исто, 82 ↩
- Исто, 82 ↩
- Исто, 80 – 82. ↩
- A, Mocsy Gesellschaft...op.cit, (1970), 70 - 74. ↩
- B. Josifovska, Inscriptions... op.cit. 1982, 34. ↩
- M. Suić, Libvrnvs (a), Libvrnivs (–ia) u rimskoj onomastici, Diadora, 4 1968, 103. 253. ↩
- H. Thylander, Etudes sur lépigraphie latine, lund, 1952, 137, prevzemeno od M.Suic, n.d. ↩
- Типолошката и статистичка анализа на керамичкиот материјал ќе биде предмет на работа на посебен труд. ↩
- Јанковии, Подунански део области Axsuca, Београд 1981, 177, Т. ВИЛ (9,10,11,12); анторот ги датира доста широко од III-VI век. ↩
- Ђ. Јанковић, Покретни налази са некрополе и утврђења код Кладова, Старинар XXIV-XXV, 1973-74, 208-209, сл. 5-4. M. Lekić, Carina Kladovo–antička nekropola, AP 5, Bgd 1963 ↩
- д. 5г. Burger, The late Roman, cemetery at Sdgvar, Acta. Arch. Hung. HE“, 1966. Grob 253. ↩
- Од историските извори познато е дека за време на владеењето на Константин 1 во 334 г. една поголема група Сармати - 30000 од подрачјето на денешен Банат преселена е појужно на Балкан. Под овој етникон веројатно се кријат и делови од некои Осточно-германски племиња как на пр. Готите, податок преземен од И. Микулчиќ, Скопје со околните тврдини. 1982. 46. ↩
- Л. Кораќевиќ, н.д. МАА. 3. 1977. 154, сл. 9. ↩
- За податоците од извршената антрополошка анализа и благодарам на м-р Ф. Велјанов- ↩
Résumé
La necropole occidentale a Skupi
(RESUME)
Dans I ensemble de la nécropole occidentle de Skupi, une petite colline se distingue clairement de la plaine environnante. Elle se trouve 4 200 m environ du rempart occidental de la ville et au nord-ouest de la route Skopje, Bardovei qui coincide 8 peu prés avec le tracé de la route antique qui menait de Skupi vers le nord et qui se lie directement au decumnus de la ville. La coupe stratigraphique de cette localité a montré ди! s’agit d’un endroit a plusiuers couches qui a existé depuis une période de temps assez longue. En ce moment, on distingue trois horizons @habitation différant du рот de vue chronologie et contenu.
L’horizon le plus ancien et a la fois le plus important est un enscemble monumental arhitecturalement organisé et projeté, représenté еп ce moment par une stéle tombale et deux construétions en pierre. Les monuments sont consruits de segments de pierre taillée, спој d’avance a dessein et posés symétriquement 4 plusieurs niveaux. Leur forme et leur techtonique, de méme que l’organisation de lespce et la location indiquent leur destination sépulcrale comime partie du noyau funéraire de la nécropole occidentale, ayant une importance déterminée pour la maintien du culte du défunt. Leur origine doit étre cherchée dans les tombeaux du type area maceria cincta qui sont caractéristiques des centres bien développés des provinces romanisées 8 une époque plus ancienne. En fait, c’est le type aquiléen de tombeaux familiaux qui s’était répandu sur ce territoire par intermédiaire de la province de Dalmatie. Ces trmbeaux sont, en effet, la matérialisation architecturale de l’espace limité de la tombe. Nous supposons que ces constructions sont une interprétation locale, c’est-adire une alternation plus simple et moins chére de la méme idée religieuse. Se basant sur les caractéristiques épigraphiques de la stéle funéraire, elles ont été datées du Ile siécle.
Le deuxiéme horizon culturel a été formé autouur des monuments, probablement a un temps déterminé, aprés que leur emploi et leur contenu avaient cessé, mais leur essence religieuse et sacrée пе cessait pas d’étre respectée. Cet horizon se caractérise par un matériel archéologique assez nombreux. Les plus nombreux sont les fragments de vaisselle de céramique de types variés, ensuite les fragments de vaisselle en verre, les aiguilles en os, les monnaies, etc. On distingue également de nombreux fragments de moules de céramiques destinés a un seul usage et servant a la producion de piéces de ceinture métalliques et d ‘aiguilles métalliques. Se basant sur les caractéaristiques archéologiques et le contenu, cet horizon peut €tre interprété comme un espace ot on entreposait les déchets d ‘un centre artisanal du suburbium, situé à côté du rempart occidental et fonctionnant dans la deuxième moitié du Ше et au [Ve siécle.
Le troisiéme horizon est constitué de 19 tombes 4 squelette de la basse antiquité, dont 13 contiennent des défunts inhumés sans construction architecturale, 5 sont une simple construction tombale et une a une consruction avec des tuiles en forme de cista. Cet horizon appartient chronologiquement a la basse antiquité aprés le [Ve siécle.