Macedoniae acta archaeologica 13 (1993) · стр. 171–182

Римска куќа (палата) во Валандово

Валандовската котлина, позната и под името Бојмија, претставува мала географска целина што се протега во правец исток-запад. Во административно-територијален поглед се простира помеѓу неготинската, струмичката и гевгелиската општина. Во овој регион владее средоземна клима со топли лета и благи зими. Низ средината на котлината тече реката Бојмица, што извира во западните делови на планината Беласица. Денес оваа река е позната под името Анска река. Расположена во долниот тек на реката Вардар, валандовската котлина имала улога на значајна сообраќајна врска. Покрај стариот пат, т.е. денешниот автопат, кој ги поврзувал заначајните антички населби Скупи, Стоби, Тесалоника, низ неа минувал патот, кој преку Дојран ја поврзувал со егејскиот брег, а преку Струмица одел патот кон областа на средна Струма. На овој начин валандовската котлина била поврзана со сите значајни антички населби. Од друга страна, поволните климатски услови, плодноста на почвата и присуството на рудните богатства, исто така претставувале добар предуслов за развој на повеќе значајни населби уште во античко време.

Самиот град Валандово се простира во подножјето на планините Беласица и Плавуш. Во зависност од одредени прилики, во текот на минатото се протегал на разни места, но сепак неговата местоположба не се менувала многу. Според народните преданија, градот бил лоциран на 2-3 км јужно од денешната населба, што се потврдува со значајните археолошки наоди на месноста Зелениште и Стакина чешма.1

Повремените обиколувања на теренот од страна на стручни лица можеа да установат археолошки остатоци на повеќе пунктови во градот, откривани при изградба на објекти или други работи. Со тоа стана јасно дека Валандово: всушност лежи врз остатоците од многу стара населба.2 Засега, како најстари траги можат да се сметаат донцоархајските наоди откриени на локалитетот Зелениште.3 Повремени наоди од класичниот, хеленистичкиот и римскиот период зборуваат дека населбата живее континуирано. Според она што е досега констатирано, може да се види дека градот Валандово доживеал најзначаен успон во доцната антика, на која и припаѓаат повеќе објекти (откриени делумно) со подни мозаици, веројатно делови од базилики или други јавни објекти. Такви траги откриени се и на локалитетот Стакина чешма.

Сл. 1. Дел од просторија | Ph. 1. Une partie de ja piée 1
Сл. 1. Дел од просторија | Ph. 1. Une partie de ja piée 1
Ph. 2. La partie nord де la piéce 2 et une partie de la piéce 4
Ph. 2. La partie nord де la piéce 2 et une partie de la piéce 4

Локалитетот Стакина чешма се наоѓа на јужната периферија од градот. За првпат овде се вршени заштитни археолошки ископувања од страна на Републичкиот завод за заштита на спомениците на културата од Скопје, за што постои теренски извештај.4

Имајќи ги предвид значајните резултати од овие ископувања. како и заради големата загрозеност на локалитетот,5 Музејот на Македонија од 1987 година продолжи со работа на овој локалитет.

Првите сонди се лоцирани во продолжение на веќе истражениот дел од 1973 година, во правец на исток. Со ископувањата од 1987-1990 година истражен е простор од сса 155 м?. Во откриениот дел евидентирани се четири простории со различни видови патосување и еден базен со полукружна форма. 5идовите од објектот градени се од кршен камен поврзан со малтер. Спорадично се појавуваат тули (Пл. 1).

Просторијата 1 е целосно откриена со површина од сса 25 м? (Сл. 1). Од западната страна на просторијата, до зидот У, прилепен е зид со исти димензии и техника на градење. Од јужната страна на просторијата се наоѓал, влез за соседната просторија, кој подоцна е созидан со масивна камена сполија и камења врзани со кал. Подната површина во оваа просторија е изведена во рустичен opus sectile од разнобојни мермерни плочки со неправилна форма, со димензии од 5-10 см. Подот е солидно изработен и доста добро зачуван, освен во с/3 дел од просторијата, каде е скоро уништен, како и зидовите IV и 1. Сличен начин на патосување среќаваме во Теодосијанската палата во Стоби.6

Движниот археолошки материјал од оваа просторија е богат и доста разновиден. Пронајдени се голем број фрагменти од керамички садови, лампи, фрагменти од стаклени садови, од прозорско стакло, бронзени монети, мал фрагмент од фреско-живопис, многу школки, животински коски и поголем број цели и фрагментирани мермерни плочки од кои е изведен подот.7 : Просторијата 2 е целосно откриена со површина од сса 36 мг (Сл. 2). Источниот ид од просторијата, зачуван во темелните партии, граден е од камен и кал и налегнат е на самиот под. идот е срушен во правец на југ. Во овој дел најверојатно се наоѓал влезот за соседната просторија. Просторијата има влез и од западната страна, а влезовите од северната и од јужната страна подоцна биле созидани. Влезовите на оваа просторија И даваат централно место на досега откриениот дел од објектот. При откривањето, особено во северниот дел од просторијата евидентиран е слој на рушење со голема концентрација на имбрекси, тегули и неколку железни клинци. Дел од подот во оваа просторија на површина од 11,52 м“ е изработен во opus sectile од квадратни мермерни плочи во разни бои. Бордурата е изведена од правоаголни бели плочи. (Сл. 3). Останатиот дел од подот е изведен во ори5 tessellatum со мотив на пресечени кругови, чии краци се изведени со црни тесели, а внатрешноста со бели. Аналогии за овој орнамент имаме во централниот брод на објектот Базилика 1 во Скупи.8 Како основен мотив го. среќаваме на една Villa rustica Во Дикло кај Задар,9 на палатата во Томи и во Сирмиум.10 Како детаљ, т.е. бордура се јавува на мозаикот од презвитриумот на базиликата extra muros во Хераклеја.11 Покрај ѕидовите зачувана е лајсна од хоросан малтер.

Движниот археолошки материјал од оваа просторија е посиромашен во однос на движниот материјал од претходната. Најдени се фрагменти од керамички садови, два железни ножа и една бронзена копча.

Просторијата 3 не е целосно откриена. На западниот зид зачуван е влез со мермерен праг во должина од 1 м. Подната површина во западниот дел од просторијата е изведен во рустичен opus sectile од мермерни и камени плочки. На источниот зид има затворен влез од тули и кал. Подната површина пред него е посебно обработена. Од разнобојни мермерни плочки со димензии од 2-5 см, во покрупен-теселатум изведена е геометриска декорација. (Сл. 4). Слична техника среќаваме во Стоби на објектот Синагога. Останатиот дел од подот е работен во Opus tesselatum со истиот мотив од претходната просторија, но овде круговите се помали.

На источната страна од објектот се протега просторијата 4 со откриена површина од сса 25 м?. Од јужната страна просторијата не е доистражена. Подната површина е поделена на четири хоризонтални полиња со правец исток - запад. Првото поле е работено во рустичен Opus sectile. Второто и третото поле се работени во Opus tessellatum со мотив на пресечени кругови. Краците од круговите овде се изведени со бели тесели, а внатрешноста со црни. Четвртото поле повторно е изведено во рустичен ори5 sectile.

Северно од оваа просторија се наоѓа базен со полукружи форма. (Сл. 1) Од внатрешната страна е обложен со хоросан малтер и мермерни плочи, од кои една е зачувана in situ. На источниот дел од базенот зачувани се

Сл. 3 Дел од подната површина во просторија 2, работен во Opus sectile Fig. 3 Une partie du sol de la piéce 2, exécutée en opus sectile Fig. 3 Une partie du sol de la piéce 2, exécutée en opus sectile
Сл. 3 Дел од подната површина во просторија 2, работен во Opus sectile Fig. 3 Une partie du sol de la piéce 2, exécutée en opus sectile Fig. 3 Une partie du sol de la piéce 2, exécutée en opus sectile
Cu. 4 Дел од подната површина во просторија 3, работен ВО покрушен теселатум Fig. 4 Une partie du sol de la piace 3, exécutée en tessellatum plus gros. Fig. 4 Une partie du sol de la piace 3, exécutée en tessellatum plus gros.
Сл. 4 Дел од подната површина во просторија 3, работен во покрушен теселатум Fig. 4 Une partie du sol de la piace 3, exécutée en tessellatum plus gros. Fig. 4 Une partie du sol de la piace 3, exécutée en tessellatum plus gros.

отпечатоците од плочи. Подлогата од базенот е од хоросан малтер, компактен и добро зачуван. Покрај зидот има тесен канал. На јужната страна од базенот, во зидот III, кој го дели базенот од просторијата 4, има мал кружен отвор кој продолжува под зидот во просторијата 4 и понатака под подот. Јужната фасада од зидот исто така е обложена со хоросан малтер и со вертикални мермерни плочи. Паралелно со зидот, на подот во просторија 4 зачуван е дел од мермерна када. Слична мермерна када најдена е и во просторијата | со ископувањата во 1973 година. Мермерните кади или фонтани вообичаени се за објектите од овој период. Слична е откриена во една доцноантичка вила во с. Неродимње кај Урошевац.13 Западно од кадата се наоѓа камена подлога – клупа, солидно изработена од камен, врзан со малтер. Од горната страна зачувани се отпечатоците од правоаголни тули.

Од движниот археолошки материјал најбројни се фрагментите од керамички садови, лампи, стаклени садови. Најдени се исто така железни клинци. два железни ножа, бронзена тока, нитна итни. (Т.1). Керамичкиот материјал припаѓа на неколку групи: црвенкастата керамика со разни форми (Т.П), фрагменти од црвено печена керамика со печатени орнаметни (Т.Ш. Чи 6). Во мал број присутна е и боената керамика. Нешто повеќе присутна е сивата керамика, декорирана со печатени орнаменти (Т.Ш, цр. 1, 2, 3, 7), т.н. македонска сива terra sigillata како и без украси (Т.1, 1-4), која е типична за IV век. Нејзини аналогии среќаваме на локалитетот Горица во Виница, Скупи"14 и Стоби“15 во поголеми количини, во помал број во соседниот град на Исарот кај Марвинци!“16 потоа Улпијана!!17 и др. Пронајдени се неколку фрагменти од керамички лампи (T.1V) од кои една е целосно реконструирана. Датирана во првата половина на IV век, аналогно ја среќаваме меѓу материјалот од атинска Агора.18

Неколку бронзени монети се од Константин | (306-377) и Констинциј Џ

Спрема досегашните резултати, а имајќи ги предвид и резултатите од истражувањата во 1973 година, може да се каже дека најверојатно се работи за поголем објект со повеќе градежни фази и доста сложена архитектонска

Границите на објектот не се дефинирани, така што не може да се одреди неговата просторна дипсозиција, како и неговиот однос кон локалитетот. Но, може да се каже дека се работи за поголем објект, веројатно палата, која настанала во доцниот III или во почетокот на IV: век, т.е. во времето на крупни промени во стопанството на римската империја со тенденции на опаѓање, што ги условиле Диоклецијановите реформи и следењето на истите во времето на Константин.19

Илустрација, стр. 177

Повеќето истражени објекти, т.е. делови од објекти со подни мозаици евидентирани во самата населба, сведочат за еден извонредно богат живот на овој простор во доцноантичкиот период. Палатата на локалитетот Стакина чешма најверојатно е само дел од комплексот луксузни градби. Имајќи го предвид податокот дека во близината на Валандово во текот на целиот антички период езгистира градот на Исарот кај с. Марвинци и нашата палата можеме да ја сместиме во контекст на историските збиднувања. Имено. градот на Исарот за кој се изречени претпоставки дека бил Добер,20 егзистира во империјалното време , но од III век, а особено од IV стагнира во бројот на наоди.21 Од друга страна постои во античките извори потврден податок, дека во доцната антика, односно во У век. Добер бил седиште на епископија, бидејќи помеѓу потписниците на Халкедонскиот собор во 443 година се споменува и Еузебие, епископ Доберски од Македонија Прима.22 Овие историски податоци укажуваат дека можеби нашата палата е градба од градски тип од градот кој во IV век ја презема улогата на античкиот град Добер. Сепак целосна интерпретација на објектот ќе може да се направи дури по неговото целосно откривање.

MILA SURBANOSKA - Skopje

Т. I
Т. I
Т. II
Т. II
Т. III
Т. III
Т. IV
Т. IV

Белешки

  1. Податоците се земени од B. Картов, Валандово и Валандовско низ историјата, Скопје 1972 и В. Соколовска, Исар-Марвинци и Повардарјето во античко време, Скопје, 1986. ↩
  2. Археолошка карта на општина Валандово, Скопје 1977. ↩
  3. Георгиев, Елементи на раната антика во Долно Повардарје. Зборник на филозофски факултет кн.2, Скопје 1984, 64. ↩
  4. Ископувањата2 се1 извршени од 1972-1974 година под раководство на д-р Живоин Винчиќ, кога во самата населба, т.н. Зона I, се евидентирани делови до повеќе објекти со подни мозаици. На локалитетот Стакина чешма откриен е дел од поголем објект со подни мозаици. При тоа нецелосно0 се истражени шест простории. Во средишниот дел од најголемата просторија пронајдена е мермерна када. Според стилските одлики на мозаиците, керамичкиот материјал, како и една монета од Лициниј, објектот е датиран во крајот на II] или почетокот на IV7 век. (Извештај за извршените археолошко конзерваторски работи во Валандово, 1973). ↩
  5. Работите ги финансираа Републичката заедница на култура од Скопје и Одборот за заштита на спомениците на културата од Валандово. Во ископувањата учествуваа: Д-р Викторија Соколовска, Мила Шурбаноска-археолог, Цоне Крстевски-археолог, Лилјана Мангароска-архитект, Мирослав Димовски-фотограф и Кирил Бошкоски-препаратор. ↩
  6. Б.Н. Hecroposuh, Ископавања у Стобима, Старинар, том VI, 1931, Београд 1931, 109- 114 ↩
  7. На примероците до мермерни плочи од оваа просторија извршена е хемиска анализа во хемиската лабораторија на Рударскиот институт од Скопје и микроскопско-петрографски испитувања од страна на Др. В. Паскавалиев. Според хемиската анализа, примероците претставуваат калциум карбонати. Петрографски, примероците претставуваат крупнозрни високо мермеризирани варовници од околината на с. Костурино и планинскиот масив кај Николиќ, Дојран, што значи дека во употреба бил локален материјал. Доказ за ова се и трагите од експлоатација на мермери од овие локалитети. За информациите и извршените анализи се заблагодарувам на Д-р Владимир Паскавалиев. и. Корачевиќ, Состојбата на археолошките ископувања на античко Скупи, MACED. ACTA ARCHAEOL. 3 Прилеп, 1977, 143. ↩
  8. Fadié, pako kod Zadra, Villa rustica, AP. 26(1985), 1986, Ljubljana, 89. ↩
  9. B. Канараке, Здание с мозаикои в Tomax, Muzeului regional de arheologi e Dobrogea, Constanca (каталог); M. Parovié-PeSikan, Kompleks podnih mozaika kasnorimske Vile и Sirmijumu, RanohniStanski mozaici и Jugoslaviji, Materijali XVIII, Bitolj 1978, 169-187. ↩
  10. E. Манева, Резултати до заштитните ископувања Extra muros во Хераклеја, MACED. ACTA ARCHAEOL. 7-8 Скопје, 1981-1982, 125. ↩
  11. Информациите се добиени од м-р Момчило Петровски и др- Живоин Винчиќ, за што во оваа прилика им се заблагодарувам. ↩
  12. G. Kovaljev, Donje Nerodimlje, kasnoantička palata, AP. 29 (1988), 1990, Ljubljana, 203. ↩
  13. За информациите им благодарам на Л. Јованова и Ц. Крстевски. ↩
  14. W. Anderson-Stojanović, Cultural implications of pottery at Stobi, Студии за старините во Стоби, том III, Титов Велес 1981, 47. ↩
  15. В. Соколовска, Исар-Марвинци и Повардарјето во античко време, Скопје 1986, 122. ↩
  16. С. Фидановски. Римска керамика Улпијане. Београд 1990, 26. ↩
  17. J, Perlaweig, The Athenian Agora, vol. VII pl. 22. ↩
  18. Овие реформи во администрацијата, воените работи, порескиот систем, финансиските и цените овозможиле во последните години на царството големи промени кои се одразуваат и на животот во провинциите. Во ек е процутот на градовите, се градат раскошни палати, бањи и ↩
  19. В. Соколовска, о.с. 33. ↩
  20. Ibid, 147. ↩
  21. ф. Папазоглу. Македонски градови у римско5 доба, Скопје 1957, 252. ↩

Résumé

La maison romaine de Valandovo

Des fouilles archéologiques en vue de protection ont été entreprises, dans la période 1987-90, dans la localité Stakina Секта a Valandovo. Cette localité se trouve a la périphérie méridionale de la ville. Ces fouilles étaient, en fait, une continuation des travaux exécutés en 1973/74 par L’Institut républicain pour la protection des monuments de la culture a Skopje. On a découvert alors une partie d'un atiment avec des mosaiques su le sol. Dans le méme temps, des travaux de recherche ont été entrepris dans l’agglomération elle-même et on a dcouvert alors quelques batiments, c’est-4-dire des parties de batiments avec des mosaiques sur le sol.

Depuis 1987-1990, le Musée de Macédoine a continué le travail sur cette localité. On a recherché jusqu’a présent un espace de 155 m? environ. Dans la partie déblayée, on a constaté l’existence de quatre pitces avec des mosaiques sur le sol et un bassin de forme semi-circulaire. Les murs de ce batiment sont construits en pierres cassées li€ées avec du mortier. La piéce numéro — 1 a été déblayée еп entier et elle occupe une surface de 25 m’ environ. Son sol a été exécuté en opus sectile rustique avec des dalles de marbre multicolores de forme irréguliére. Cette piéce est la plus riche en objets mobiles.

La piéce numéro - 2 est également entiérement déblsayée et occupe une surface de 36 m? environ. Une partie du sol de cette pice a été exécutée en opus sectile avec des dalles carrées multicolores et sa bordure sa été exécutée en dalles rectangulaires de couleur blanche. L’autre partie du sol a été exécutée en opus tessellatum avec le motif de cercles entrecoupés. Les objets archéologiques mobiles de cette piéce sont moins nombreux que ceux de la pitce précédente.

La piéce numéro - 3 n’a pas été complétement étudiée. La partie occidentale de la piéce, c’est-a-dire le sol, a été exécutée en opus sectile rustique avec des dalles de pierre et de marbre. Dans la partie orientale, ob le mur numéro deux est interrompu par une entrée fermée avec des tuiles, a été exécutée une décoration géométrique spéciale en tessellatum plus gros avec des dalles de marbre multicolore, L’autre partie du sol a été exécutée en opus tessellatum suivant le méme motif de cercles coupes qui sont ici plus petits.

Sur le cété oriental du batiment se trouve la piéce numéro - 4 dont la superficie est 25 га? environ. Son sol est divisé en quatre champs horizontaux dans la direction est-ouest. Le premier champ a été exécuté en opus sectile rustique avec des dalles de marbre. Le deuxiéme et le troisitme champ ont été exécutés en opus tessellatum, avec le motif де cercles coupés. Le quatri¢éme champ est également exécuté en opus sectile rustique avec des dalles de pierre. Au nord de cette piéce se trouve un bassin de forme semi-circulaire. L’intérierur du bassin a été enduit de mortier hidraulique et de dalles en marbres. Le mur numéro trois, qui зераге le bassin de la piéce —4, a été également enduit de mortier hydraulique et de dalles de marbre. De son cété ‘sud, dans la piéce — 4, se trouve une partie d’une baignoire en marbre.

Parmi les objets archéologiques mobiles, les plus nombreux sont les fragments de vaisselle en céramique, les fragments de vaisselle en verre, ceux des fragments de vitre, les monnaies en bronze de Constantin ler, de Constance II, etc. Selon les résultats obtenus jusqu a présent et se basant sur le matérial de céramique et le matériel numismatique, on peut dire qu’il s’agit le plus probablement d’un batiment plus important, probablement d’un palais, construit a la fin du Ше ou au